Sheʼriy nutq

Sheʼriy nutq – poetik nutq, nazm; muayyan bir oʻlchov (vazn) asosidagi ritmga ega, oʻzining musiqiy jarangi, emotsional-hissiy toʻyintirilganligi bilan farqlanuvchi nutq shakli. Sh.n.dagi oʻziga hos intonatsiya, musiqiylik ritmik boʻlaklar va ritmik vositalar, oʻziga xos fonetik va sintaktik tashkillanish orqali vujudga keladi. Sheʼriy yoʻlda yozilgan lirik asardagi kayfiyatning hosil qilinishi, kechinmaning oʻquvchiga “yuqtirilishi”da uning ritmik-intonatsion tomoni muhim ahamiyat kasb etadi. Yaʼni sheʼrning ritmik-intonatsion xususiyatlari uning mazmuni bilan belgilanadi, mazmun bilan uygʻunlik kasb etadi. Oʻzining kelib chiqishi jihatidan Sh.n. badiiy nutqninng nasriy shaklidan qadimiyroq, aniqrogʻi, oʻz vaqtida u badiiy nutqning yagona shakli boʻlgan. Milliy adabiyotlar tarixining ilk bosqichlarida adabiy asarlar sheʼriy yoʻlda yozilgan, nasrda yozilgan badiiy asarlarning paydo boʻlishi, nasrning badiiy nutq koʻrinishi sifatida shakllanishi esa nisbatan keyingi davrlarga toʻgʻri keladi. Sababi, sheʼriy nutqdagi oʻziga xos tashkillanish uni odatdagi nutqdan keskin farqlaydi va shuning oʻziyoq yetkazilayotgan informatsiya sanʼatga aloqador ekanini taʼkidlab turadi. Zero, nasriy nutq oʻzining qurilishi jihatidan kundalik muloqotda qoʻllaniluvchi nutqqa yaqin, sheʼriy nutq soʻz sanʼatiga xos maxsus hodisadir.

Шеърий нутқ – поэтик нутқ, назм; муайян бир ўлчов (вазн) асосидаги ритмга эга, ўзининг мусиқий жаранги, эмоционал-ҳиссий тўйинтирилганлиги билан фарқланувчи нутқ шакли. Ш.н.даги ўзига ҳос интонация, мусиқийлик ритмик бўлаклар ва ритмик воситалар, ўзига хос фонетик ва синтактик ташкилланиш орқали вужудга келади. Шеърий йўлда ёзилган лирик асардаги кайфиятнинг ҳосил қилиниши, кечинманинг ўқувчига “юқтирилиши”да унинг ритмик-интонацион томони муҳим аҳамият касб этади. Яъни шеърнинг ритмик-интонацион хусусиятлари унинг мазмуни билан белгиланади, мазмун билан уйғунлик касб этади. Ўзининг келиб чиқиши жиҳатидан Ш.н. бадиий нутқниннг насрий шаклидан қадимийроқ, аниқроғи, ўз вақтида у бадиий нутқнинг ягона шакли бўлган. Миллий адабиётлар тарихининг илк босқичларида адабий асарлар шеърий йўлда ёзилган, насрда ёзилган бадиий асарларнинг пайдо бўлиши, насрнинг бадиий нутқ кўриниши сифатида шаклланиши эса нисбатан кейинги даврларга тўғри келади. Сабаби, шеърий нутқдаги ўзига хос ташкилланиш уни одатдаги нутқдан кескин фарқлайди ва шунинг ўзиёқ етказилаётган информация санъатга алоқадор эканини таъкидлаб туради. Зеро, насрий нутқ ўзининг қурилиши жиҳатидан кундалик мулоқотда қўлланилувчи нутққа яқин, шеърий нутқ сўз санъатига хос махсус ҳодисадир.