Simvolizm

Simvolizm (yun. simbolon, fr. simbolisme – belgi, nishon) – Yevropada XIX asr oxiri – XX asr boshlarida kuzatilgan madaniy-maʼnaviy inqiroz sharoitida, pozitivistik yondashuv (q. naturalizm) va tobora urchib borayotgan omma adabiyoti (belletristika) namunalari obroʻsizlantirgan realistik tasvir prinsiplariga qarshi oʻlaroq, vujudga kelgan adabiy oqim. S.ning adabiy-estetik asoslari XIX asrning 60 – 70-yillarida P.Verlen, A.Rembo, S.Mallarme kabi fransuz shoirlari ijodi bilan qoʻyilgan. Mutaxassislar S.ga romantizm vorisi sifatida qaraydilar, shu bois ham uning falsafiy asoslarini A.Shopengauer, E.Gartman va, qisman, F.Nitsshe taʼlimotida koʻradilar. Simvolistlar konkret-hissiy idrok doirasidan tashqarida turuvchi gʻoyalar, “oʻzi-oʻzidagi narsa”larni badiiy aks ettirishga intiladilar. Ularga koʻra, simvol kundalik maishat domidan qutulish va dunyoning ideal mohiyatini anglash uchun obrazdan koʻra samaraliroq vositadir. Ular shoir qalban mutlaq haqiqatga yaqin turadi, shu bois u olamni simvollar orqali intuitiv tarzda idrok eta oladi, deb hisoblaydilar. Umuman olganda, S. namoyandalari dunyoqarash nuqtai nazaridan Aflotunizm taʼlimoti, panteizm falsafasi, olamni ramzli idrok etishga qaratilgan xristian diniy-mistik taʼlimotlar (mas., Psevdo Dionisiy, Avgustin va b.) bilan ham bogʻlanadi. Rus S.ining falsafiy-estetik qarashlari (ular V.Solovyov taʼlimotiga asoslanadi) ham koʻp jihatdan gʻarblik hammaslaklari qarashlariga mos, biroq ular rus mentaliteti va mamlakat ijtimoiy-tarixiy sharoiti bilan bogʻliq oʻziga xos jihatlarga ham ega. Jumladan, rus S.ining yetakchilaridan biri D.Merejkovskiy uni yuzaga keltirgan asosiy omilni jamiyatda “eng ashaddiy moddiyunchilik bilan ruhning eng ehtirosli ideal intilishlari” toʻqnash yashagan davr sharoitida koʻradi. Yaʼni bu oʻrinda ashaddiy moddiyunchilar realistlar boʻlsa, ruhning ideal intilishlari S.ga xosdir. Ularga koʻra, realistlar hayotning oddiy kuzatuvchilari, S.lar esa hamisha mutafakkirdir (K.Balmont). Simvolistlarning reallikdan bezgani, olamni intuitiv tarzdagina idrok qilish mumkin deb bilganlari ularni romantizmning bevosita vorislari deyishga asos beradi. Ular uchun dunyo qorongʻu bir zindon, undan chiqadigan birgina tuynuk borki, u ham boʻlsa ijod onlaridagi ekstaz holatidir, ayni shu onlarda sanʼatkor olamning mohiyatiga kira biladi. Sanʼatning vazifasi esa shu onlarni manguga muhrlashdan iboratdir. Yaʼni sanʼat boshqa sohalarda vahiy deb ataluvchi narsaning oʻzginasidir. Shunga koʻra, ijodkor oʻz qalbining qorongʻu puchmoqlarini oʻzi uchun oydinlashtirishga kirishgan palladagina sanʼat boshlanadi (V.Bryusov). S. vakillari uchun simvol – mangulikka ochilgan daricha. Ayni chogʻda, simvollar voqelik qaʼridan tabiiy ravishda va beixtiyor oqib chiqishi lozim, mabodo ijodkor biron bir gʻoyani ifodalash uchun ularni oʻylab topsa, uning oʻlik allegoriyadan farqi qolmaydi. Yaʼni konkret mazmunga bogʻlangan allegoriyadan farqli oʻlaroq, simvol doimiy harakatda – u turfa mazmun qirralarini ochib boraveradi; simvol vositasida ifodalangan fikr sirli miltirab, hamisha oʻziga jalb etib turadi, u inson qalbiga soʻz bilan aytgandan koʻra kuchliroq taʼsir qiladi. Maydonga kelgan davr ijtimoiy hayotidagi boʻhronlar, maʼnaviy tanazzul bilan bogʻliq holda, S.da ham dekadans kayfiyati sezilarli, shunga qaramay, uning eng iqtidorli vakillari ijodi umumbashariy va mangu muammolarning badiiy idrokiga qaratilgan boʻlib, badiiy tafakkur rivojiga munosib hissa boʻlib qoʻshilgan.

Символизм (юн. simbolon, фр. simbolisme – белги, нишон) – Европада XIX аср охири – XX аср бошларида кузатилган маданий-маънавий инқироз шароитида, позитивистик ёндашув (қ. натурализм) ва тобора урчиб бораётган омма адабиёти (беллетристика) намуналари обрўсизлантирган реалистик тасвир принципларига қарши ўлароқ, вужудга келган адабий оқим. С.нинг адабий-эстетик асослари XIX асрнинг 60 – 70-йилларида П.Верлен, А.Рембо, С.Малларме каби француз шоирлари ижоди билан қўйилган. Мутахассислар С.га романтизм вориси сифатида қарайдилар, шу боис ҳам унинг фалсафий асосларини А.Шопенгауэр, Э.Гартман ва, қисман, Ф.Ницше таълимотида кўрадилар. Символистлар конкрет-ҳиссий идрок доирасидан ташқарида турувчи ғоялар, “ўзи-ўзидаги нарса”ларни бадиий акс эттиришга интиладилар. Уларга кўра, символ кундалик маишат домидан қутулиш ва дунёнинг идеал моҳиятини англаш учун образдан кўра самаралироқ воситадир. Улар шоир қалбан мутлақ ҳақиқатга яқин туради, шу боис у оламни символлар орқали интуитив тарзда идрок эта олади, деб ҳисоблайдилар. Умуман олганда, С. намояндалари дунёқараш нуқтаи назаридан Афлотунизм таълимоти, пантеизм фалсафаси, оламни рамзли идрок этишга қаратилган христиан диний-мистик таълимотлар (мас., Псевдо Дионисий, Августин ва б.) билан ҳам боғланади. Рус С.ининг фалсафий-эстетик қарашлари (улар В.Соловьёв таълимотига асосланади) ҳам кўп жиҳатдан ғарблик ҳаммаслаклари қарашларига мос, бироқ улар рус менталитети ва мамлакат ижтимоий-тарихий шароити билан боғлиқ ўзига хос жиҳатларга ҳам эга. Жумладан, рус С.ининг етакчиларидан бири Д.Мережковский уни юзага келтирган асосий омилни жамиятда “энг ашаддий моддиюнчилик билан руҳнинг энг эҳтиросли идеал интилишлари” тўқнаш яшаган давр шароитида кўради. Яъни бу ўринда ашаддий моддиюнчилар реалистлар бўлса, руҳнинг идеал интилишлари С.га хосдир. Уларга кўра, реалистлар ҳаётнинг оддий кузатувчилари, С.лар эса ҳамиша мутафаккирдир (К.Бальмонт). Символистларнинг реалликдан безгани, оламни интуитив тарздагина идрок қилиш мумкин деб билганлари уларни романтизмнинг бевосита ворислари дейишга асос беради. Улар учун дунё қоронғу бир зиндон, ундан чиқадиган биргина туйнук борки, у ҳам бўлса ижод онларидаги экстаз ҳолатидир, айни шу онларда санъаткор оламнинг моҳиятига кира билади. Санъатнинг вазифаси эса шу онларни мангуга муҳрлашдан иборатдир. Яъни санъат бошқа соҳаларда ваҳий деб аталувчи нарсанинг ўзгинасидир. Шунга кўра, ижодкор ўз қалбининг қоронғу пучмоқларини ўзи учун ойдинлаштиришга киришган палладагина санъат бошланади (В.Брюсов). С. вакиллари учун символ – мангуликка очилган дарича. Айни чоғда, символлар воқелик қаъридан табиий равишда ва беихтиёр оқиб чиқиши лозим, мабодо ижодкор бирон бир ғояни ифодалаш учун уларни ўйлаб топса, унинг ўлик аллегориядан фарқи қолмайди. Яъни конкрет мазмунга боғланган аллегориядан фарқли ўлароқ, символ доимий ҳаракатда – у турфа мазмун қирраларини очиб бораверади; символ воситасида ифодаланган фикр сирли милтираб, ҳамиша ўзига жалб этиб туради, у инсон қалбига сўз билан айтгандан кўра кучлироқ таъсир қилади. Майдонга келган давр ижтимоий ҳаётидаги бўҳронлар, маънавий таназзул билан боғлиқ ҳолда, С.да ҳам декаданс кайфияти сезиларли, шунга қарамай, унинг энг иқтидорли вакиллари ижоди умумбашарий ва мангу муаммоларнинг бадиий идрокига қаратилган бўлиб, бадиий тафаккур ривожига муносиб ҳисса бўлиб қўшилган.