Sinekdoxa

Sinekdoxa (yun. synekdoche – nisbat berish) – koʻchim turi, butun-qism aloqasi asosidagi maʼno koʻchishi, metonimiyaning bir koʻrinishi. S.da ham maʼno aloqadorlik asosida koʻchadi, shu sababli unga metonimiyaning bir turi (uning miqdoriy koʻrinishi) sifatida qaraladi. Mas., X.Davronning “Kulol muhabbati” sheʼridagi ilk band:

Sahardan to oqshomga qadar,

Koʻkda porlab yonmaguncha oy,

Ertak soʻylar sarxush barmoqlar,

Ertak tinglar qizil rangli loy...

Bunda “ertak soʻylar” deganda, kulol oʻz ishiga butun mehri, qalb qoʻri bilan berilgan ijodning sehrli onlari nazarda tutiladi. Ertak soʻylayotgan “barmoqlar” – qism, u butunni – kulolni anglatadi. Metafora bilan S.ning birligi ifodaning goʻzal va taʼsirli boʻlishini taʼminlaydi: goʻyo yirik planli kino kadri kabi sehrli barmoqlar taftidan iyib, goʻzal bir shaklga kirayotgan charxdagi loyni sheʼrxon koʻz oldiga keltiradi. Yoki M.Yusufning:

Faqat shu yer yaqin yurakka,

Faqat shunda quvonar koʻzlar, –

misralarida “koʻz” odam maʼnosida ishlatilgani ham S.ga misoldir. Yakka narsa nomini atash bilan umumni nazarda tutishlik ham S. sanaladi. Sh.Rahmon bir sheʼrida: “Qadimda mevalar yetilgan paytda savob deb yashagan komil ajdodim musofir chanqogʻin bossin deb atay buzib qoʻyar ekan bogʻlar devorin”, – deb yozarkan, “qadim ajdodim” birikmasi ostida ajdodlarni, butun xalqni nazarda tutadi. Shunga oʻxshash, “Oʻzbekning qorakoʻz bolalariga bitta dunyo qolsin hayratlik”, deganida ham oʻzbek xalqi nazarda tutilgan. Badiiy asarlarda atoqli otlarning turdosh ot maʼnosida qoʻllanishi ham S.ning bir koʻrinishi sanaladi. Chunki, mas., shoir “faqat Jumavoyi boʻlgani uchun havaslaring kelar robinzonlarga” deganida, mashhur romanga ishora qilgani holda, Robinzonga oʻxshash hayot kechiruvchi kishilarni – koʻpchilikni nazarda tutadi.

Синекдоха (юн. synekdoche – нисбат бериш) – кўчим тури, бутун-қисм алоқаси асосидаги маъно кўчиши, метонимиянинг бир кўриниши. С.да ҳам маъно алоқадорлик асосида кўчади, шу сабабли унга метонимиянинг бир тури (унинг миқдорий кўриниши) сифатида қаралади. Мас., Х.Давроннинг “Кулол муҳаббати” шеъридаги илк банд:

Саҳардан то оқшомга қадар,

Кўкда порлаб ёнмагунча ой,

Эртак сўйлар сархуш бармоқлар,

Эртак тинглар қизил рангли лой...

Бунда “эртак сўйлар” деганда, кулол ўз ишига бутун меҳри, қалб қўри билан берилган ижоднинг сеҳрли онлари назарда тутилади. Эртак сўйлаётган “бармоқлар” – қисм, у бутунни – кулолни англатади. Метафора билан С.нинг бирлиги ифоданинг гўзал ва таъсирли бўлишини таъминлайди: гўё йирик планли кино кадри каби сеҳрли бармоқлар тафтидан ийиб, гўзал бир шаклга кираётган чархдаги лойни шеърхон кўз олдига келтиради. Ёки М.Юсуфнинг:

Фақат шу ер яқин юракка,

Фақат шунда қувонар кўзлар, –

мисраларида “кўз” одам маъносида ишлатилгани ҳам С.га мисолдир. Якка нарса номини аташ билан умумни назарда тутишлик ҳам С. саналади. Ш.Раҳмон бир шеърида: “Қадимда мевалар етилган пайтда савоб деб яшаган комил аждодим мусофир чанқоғин боссин деб атай бузиб қўяр экан боғлар деворин”, – деб ёзаркан, “қадим аждодим” бирикмаси остида аждодларни, бутун халқни назарда тутади. Шунга ўхшаш, “Ўзбекнинг қоракўз болаларига битта дунё қолсин ҳайратлик”, деганида ҳам ўзбек халқи назарда тутилган. Бадиий асарларда атоқли отларнинг турдош от маъносида қўлланиши ҳам С.нинг бир кўриниши саналади. Чунки, мас., шоир “фақат Жумавойи бўлгани учун ҳавасларинг келар робинзонларга” деганида, машҳур романга ишора қилгани ҳолда, Робинзонга ўхшаш ҳаёт кечирувчи кишиларни – кўпчиликни назарда тутади.