Sitata

Sitata (lot. cito – chaqiraman, keltiraman) – asarda birovga tegishli asar (matn)dan olingan soʻzma-soʻz koʻchirma keltirish. Matn ichida S.lar, odatda, qoʻshtirnoqqa olinadi, epigraf sifatida keltirilganida esa grafik jihatdan (sahifaning oʻng tomonida joylashadi, asosiy matnga qaraganda kichik oʻlchamli harflar bilan yoziladi) ajratiladi va ostida manbasi koʻrsatib qoʻyiladi. Mumtoz sharq sheʼriyatidagi naziralar, tatabbularda S.lar (oʻzga shoir misrasi yoki bayti) yozuvda ajratilgan emas. Muayyan maʼnoda taxmis ham S. asosiga quriluvchi asar sanalishi mumkin. Taxmis sarlavhasida muxammas kimning gʻazaliga bogʻlangani koʻrsatiladi, maqtaʼsida esa gʻazal muallifi bilan taxmis bogʻlovchining taxallusi keltiriladi, shular asosida S.larni farqlab olish mumkin boʻladi. Hozirgi oʻzbek sheʼriyatida oʻzga shoirdan olingan parchani (koʻproq misra, baʼzan bir necha misra) qoʻshtirnoqsiz keltirib, sahifa osti izohida muallifini koʻrsatib qoʻyish usuli ham keng ommalashdi. Adabiyotshunoslikda S. termini baʼzan keng maʼnoda ham qoʻllanib, bunda asar matnidagi oʻzga matndan (qay tarzda kiritilganidan qatʼi nazar) kirib qolgan har qanday unsur tushuniladi, faqat oʻzga matn qay darajada aniqlikda kiritilishidan qatʼi nazar, oʻquvchi uni tanib oladigan boʻlishi shart. Mazkur maʼnodagi S. allyuziya va reminissensiyalarni ham qamrab oladi.

Цитата (лот. cito – чақираман, келтираман) – асарда бировга тегишли асар (матн)дан олинган сўзма-сўз кўчирма келтириш. Матн ичида Ц.лар, одатда, қўштирноққа олинади, эпиграф сифатида келтирилганида эса график жиҳатдан (саҳифанинг ўнг томонида жойлашади, асосий матнга қараганда кичик ўлчамли ҳарфлар билан ёзилади) ажратилади ва остида манбаси кўрсатиб қўйилади. Мумтоз шарқ шеъриятидаги назиралар, татаббуларда Ц.лар (ўзга шоир мисраси ёки байти) ёзувда ажратилган эмас. Муайян маънода тахмис ҳам Ц. асосига қурилувчи асар саналиши мумкин. Тахмис сарлавҳасида мухаммас кимнинг ғазалига боғлангани кўрсатилади, мақтаъсида эса ғазал муаллифи билан тахмис боғловчининг тахаллуси келтирилади, шулар асосида Ц.ларни фарқлаб олиш мумкин бўлади. Ҳозирги ўзбек шеъриятида ўзга шоирдан олинган парчани (кўпроқ мисра, баъзан бир неча мисра) қўштирноқсиз келтириб, саҳифа ости изоҳида муаллифини кўрсатиб қўйиш усули ҳам кенг оммалашди. Адабиётшуносликда Ц. термини баъзан кенг маънода ҳам қўлланиб, бунда асар матнидаги ўзга матндан (қай тарзда киритилганидан қатъи назар) кириб қолган ҳар қандай унсур тушунилади, фақат ўзга матн қай даражада аниқликда киритилишидан қатъи назар, ўқувчи уни таниб оладиган бўлиши шарт. Мазкур маънодаги Ц. аллюзия ва реминисценцияларни ҳам қамраб олади.