Situatsiya

Situatsiya (fr. situation – holat, shart-sharoit) – syujetshunoslik kategoriyalaridan biri, voqeaband syujetning muhim unsuri. S. deganda syujetning ikki muhim voqeasi orasidagi shunday holat nazarda tutiladiki, unda ishtirok etuvchi personajlar va ular orasidagi oʻzaro munosabatlar muayyan darajada turgʻunlik kasb etadi. Biroq sirtdan turgʻun koʻringan holat oʻz ichki ziddiyatlariga ega: turli personajlar mavjud holatni u yoki bu tarzda oʻzgartirishni istaydi. Ichki ziddiyatlar holatni keskinlashtiradi va bu keskinlashuv S.ni kolliziyaga (q. kolliziya) aylantiradiki, endi sifat jihatidan boshqa S.ga oʻtiladi. Shu maʼnoda, syujet rivojini bir S.dan ikkinchisiga oʻtish, shunday almashishlar yigʻindisi sifatida taʼriflash mumkin. Mas., Choʻlponning “Kecha” romanidagi Zebi syujet chizigʻining ilk S.i: soʻfining xonadonida tutqun maqomida yashayotgan, endi koʻngli kengliklarga talpinayotgan Zebi (bu holat roman vaqtiga qadar shakllangan, uning ishtirokchilari Zebi, Razzoq soʻfi va Qurvonbibi). S.da mavjud ichki ziddiyat Saltining kelishi va dugonasini qishloq safariga taklif etishi bilan ochiqroq namoyon boʻladi. Razzoq soʻfining kirib kelishi bilan kolliziyaga aylanadi va safarga ruxsat berilishi bilan sifat jihatidan yangi S.ga almashadi. Umuman, Zebi syujet liniyasi yana safar – toʻy arafasi – mingboshiga taslim boʻlish – kundoshlar orasidagi turmush – sud kabi S.larni oʻz ichiga oladi. Ushbu S.larning har birida ishtirok etuvchi personajlarning oʻzaro munosabatlari maʼlum darajadagi turgʻunlikdan kolliziyaga va soʻng sifat jihatidan yangi S.ga aylanishini kuzatish mumkin. S.ning syujetda namoyon boʻlishi asar janri, turga mansubligiga qarab turlicha boʻladi. Jumladan, dramatik asar syujetida S. va uning almashinishi yaqqol koʻzga tashlanishi muhim xususiyat, hikoyalarda esa S. va uning oʻzgarishi bir voqeaning ichki epizodlari darajasida namoyon boʻladi.

Ситуация (фр. situation – ҳолат, шарт-шароит) – сюжетшунослик категорияларидан бири, воқеабанд сюжетнинг муҳим унсури. С. деганда сюжетнинг икки муҳим воқеаси орасидаги шундай ҳолат назарда тутиладики, унда иштирок этувчи персонажлар ва улар орасидаги ўзаро муносабатлар муайян даражада турғунлик касб этади. Бироқ сиртдан турғун кўринган ҳолат ўз ички зиддиятларига эга: турли персонажлар мавжуд ҳолатни у ёки бу тарзда ўзгартиришни истайди. Ички зиддиятлар ҳолатни кескинлаштиради ва бу кескинлашув С.ни коллизияга (қ. коллизия) айлантирадики, энди сифат жиҳатидан бошқа С.га ўтилади. Шу маънода, сюжет ривожини бир С.дан иккинчисига ўтиш, шундай алмашишлар йиғиндиси сифатида таърифлаш мумкин. Мас., Чўлпоннинг “Кеча” романидаги Зеби сюжет чизиғининг илк С.и: сўфининг хонадонида тутқун мақомида яшаётган, энди кўнгли кенгликларга талпинаётган Зеби (бу ҳолат роман вақтига қадар шаклланган, унинг иштирокчилари Зеби, Раззоқ сўфи ва Қурвонбиби). С.да мавжуд ички зиддият Салтининг келиши ва дугонасини қишлоқ сафарига таклиф этиши билан очиқроқ намоён бўлади. Раззоқ сўфининг кириб келиши билан коллизияга айланади ва сафарга рухсат берилиши билан сифат жиҳатидан янги С.га алмашади. Умуман, Зеби сюжет линияси яна сафар – тўй арафаси – мингбошига таслим бўлиш – кундошлар орасидаги турмуш – суд каби С.ларни ўз ичига олади. Ушбу С.ларнинг ҳар бирида иштирок этувчи персонажларнинг ўзаро муносабатлари маълум даражадаги турғунликдан коллизияга ва сўнг сифат жиҳатидан янги С.га айланишини кузатиш мумкин. С.нинг сюжетда намоён бўлиши асар жанри, турга мансублигига қараб турлича бўлади. Жумладан, драматик асар сюжетида С. ва унинг алмашиниши яққол кўзга ташланиши муҳим хусусият, ҳикояларда эса С. ва унинг ўзгариши бир воқеанинг ички эпизодлари даражасида намоён бўлади.