Sotsialistik realizm

Sotsialistik realizm – XX asr boshlarida Rossiya va Yevropaning boshqa mamlakatlari adabiyotida yuzaga kelgan adabiy yoʻnalish; shoʻrolar hukumati tomonidan rasman qoʻllab-quvvatlangan va sobiq Ittifoq hamda jahonning boshqa sotsialistik mamlakatlari adabiyotida yetakchilik qilgan ijodiy metod. Falsafadagi tushunchalarni adabiyotga “dialektik-materialistik ijodiy metod” tarzida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchirishga qarshi oʻlaroq, S.r. termini shoʻro matbuotida ilk bor 1932 yilda ishlatilgan. Keyinroq, sobiq Ittifoq yozuvchilarining birinchi syezdi (1934) M.Gorkiy tomonidan inqilobiy gumanistik gʻoyalarni amalga tatbiq etishga qaratilgan ijodiy dastur sifatida taʼriflangan S.r.ni shoʻro adabiyotining asosiy metodi deya eʼtirof etgan. Toʻgʻri, XX asr boʻsagʻasiga kelib Yevropaning qator mamlakatlari, ayniqsa, Rossiyadagi inqilobiy harakatlar sabab jiddiy oʻzgargan ijtimoiy-tarixiy sharoitda adabiyotning dunyoni idrok qilishida ham jiddiy oʻzgarishlar sodir boʻldi: realizmni inkor qilish bilan bir qatorda, uni sifat jihatidan yangilashga, yangilangan ijtimoiy voqelikni yangicha aks ettirishga intilish ham mavjud edi. Xuddi shu sharoitda yaratilgan M.Gorkiyning “Ona” romani, “Dushmanlar” pyesasi S.r. adabiyotining ilk namunalari sifatida koʻrsatiladi. Ijodiy prinsiplari nuqtai nazaridan qaralsa, bu asarlar mohiyat eʼtibori bilan realistik adabiyot namunasi edi, lekin ularda hayot materialini tanlash, tasvirlash va baholash prinsiplari yangilangandi. Yaʼni bu adabiyot, avvalo, gʻoyaviy nuqtai nazardan farqlandi. Shu jihatdan S.r.ni XX asr boshlarida vujudga kelgan va sobiq Ittifoq, shuningdek, jahonning qator sotsialistik mamlakatlari adabiyotida 70-yillarga qadar yetakchilik qilgan adabiy yoʻnalish deb hisoblash mumkin. Mazkur yoʻnalishning tabiiy va qonuniy ravishda, ijtimoiy-tarixiy sharoitdagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq holda yuzaga kelgani va adabiy jarayonda boshqa yoʻnalish va oqimlar qatori mavjud boʻlgani shubhasiz. Biroq adabiyot sohasida oʻz gegemonligi, yakkahokimligini oʻrnatishga bel bogʻlagan shoʻro siyosati uni muayyan adabiy-estetik kanonga aylantirish va barcha ijodkorlarni shu asosda birlashtirgan holda, oʻz mafkurasiga xizmat qildirishga intildi. S.r.ning qator talablari ishlab chiqildi. Jumladan, voqelikni inqilobiy rivojlanishda tasvirlash, asarning inqilobiy faol gumanizm bilan yoʻgʻrilgan boʻlishi, uning markazida kommunistik gʻoyalar gʻalabasiga ishongan va shu yoʻlda tolmay kurashayotgan ijobiy qahramonning turishi, davr ziddiyatlarini marksistik sinfiylik nuqtai nazaridan tushunish hamda baholash va sh.k. Mazkur talablar tub mohiyati bilan gʻoyaviy asosda boʻlib, ular voqelikni bir gʻoyaviy qolipda koʻrishni taqozo etishi bilan, tabiiyki, ijodiy individuallikka raxna soladi. Ikkinchi tomondan, ular 30-yillarning oʻrtalarida, marksizm-leninizm asoschilarining qariyb 50 – 100 yillar avvalgi sharoitda aytgan fikrlariga tayangan holda ishlab chiqilgan. Holbuki, oʻtgan davrlar mobaynida hayot XX asr shiddatiga mos muttasil oʻzgarishda boʻlgan. Albatta, bu ziddiyatli holatda S.r. nazariyasining ijod amaliyotidan orqada qolishi, uning dogmaga aylanishi tabiiy edi. Natijada nazariya bir tomon, adabiy jarayon bir tomonligicha qoldi. Hozirda sovet davri adabiyoti bilan sotsialistik realizm adabiyoti bitta narsa emasligi keng eʼtirof etiladi. Zero, chinakam sanʼatkorlar mafkura zugʻumi ostida ham dunyoni oʻzicha koʻrish, tasvirlash va baholashga intildilar. Aksincha, shu qoliplar asosida, shoʻro adibi oldiga qoʻyilgan talablarga ogʻishmay amal qilib yozilgan asarlarning aksariyati gʻoyaviy sxematizm qurboni boʻldi, metod zugʻumi sabab ijodiy imkoniyatlar roʻyobga chiqmadi. Oʻtgan asrning 60 – 70-yillaridan boshlab metodning dogmaga aylanib borayotgani ochiq koʻzga tashlana boshladi. Xuddi shu sharoitda nazariyada S.r.ni ochiq sistema sifatida talqin etish, boshqacha aytsak, uni isloh qilishga intilish ham kuchaydi. Biroq bu harakat metodni inqirozdan saqlab qolishga ojiz edi, chunki yakkahokim mafkura sharoiti metodning asosi (yaʼni markscha-lenincha falsafa) daxlsiz qolishini taqozo etardi. Hozirgi adabiyotshunoslikda S.r. metodi va adabiyotiga salbiy munosabat, uni “soxta metod” deb atash ustuvorroq. Albatta, bunga muayyan asos ham yoʻq emas. Ayni chogʻda, S.r. adabiyot tarixining maʼlum bosqichida tabiiy ravishda vujudga kelganini ham eʼtirof etish zarur. Faqat shu hodisani mutlaqlashtirib, uni badiiy ijoddagi yagona va eng toʻgʻri yoʻl deb tushunilgani, muayyan davr adabiyotiga xos xususiyatlar asosida goʻyo universal qoidalar ishlab chiqilgani va ijodkorlarning ularga rioya qilishi lozimligi deyarli maʼmuriy tarzda belgilab qoʻyilgani uni muqarrar tanazzulga olib keldi.

Социалистик реализм – ХХ аср бошларида Россия ва Европанинг бошқа мамлакатлари адабиётида юзага келган адабий йўналиш; шўролар ҳукумати томонидан расман қўллаб-қувватланган ва собиқ Иттифоқ ҳамда жаҳоннинг бошқа социалистик мамлакатлари адабиётида етакчилик қилган ижодий метод. Фалсафадаги тушунчаларни адабиётга “диалектик-материалистик ижодий метод” тарзида тўғридан-тўғри кўчиришга қарши ўлароқ, С.р. термини шўро матбуотида илк бор 1932 йилда ишлатилган. Кейинроқ, собиқ Иттифоқ ёзувчиларининг биринчи съезди (1934) М.Горький томонидан инқилобий гуманистик ғояларни амалга татбиқ этишга қаратилган ижодий дастур сифатида таърифланган С.р.ни шўро адабиётининг асосий методи дея эътироф этган. Тўғри, XX аср бўсағасига келиб Европанинг қатор мамлакатлари, айниқса, Россиядаги инқилобий ҳаракатлар сабаб жиддий ўзгарган ижтимоий-тарихий шароитда адабиётнинг дунёни идрок қилишида ҳам жиддий ўзгаришлар содир бўлди: реализмни инкор қилиш билан бир қаторда, уни сифат жиҳатидан янгилашга, янгиланган ижтимоий воқеликни янгича акс эттиришга интилиш ҳам мавжуд эди. Худди шу шароитда яратилган М.Горькийнинг “Она” романи, “Душманлар” пьесаси С.р. адабиётининг илк намуналари сифатида кўрсатилади. Ижодий принциплари нуқтаи назаридан қаралса, бу асарлар моҳият эътибори билан реалистик адабиёт намунаси эди, лекин уларда ҳаёт материалини танлаш, тасвирлаш ва баҳолаш принциплари янгиланганди. Яъни бу адабиёт, аввало, ғоявий нуқтаи назардан фарқланди. Шу жиҳатдан С.р.ни XX аср бошларида вужудга келган ва собиқ Иттифоқ, шунингдек, жаҳоннинг қатор социалистик мамлакатлари адабиётида 70-йилларга қадар етакчилик қилган адабий йўналиш деб ҳисоблаш мумкин. Мазкур йўналишнинг табиий ва қонуний равишда, ижтимоий-тарихий шароитдаги ўзгаришлар билан боғлиқ ҳолда юзага келгани ва адабий жараёнда бошқа йўналиш ва оқимлар қатори мавжуд бўлгани шубҳасиз. Бироқ адабиёт соҳасида ўз гегемонлиги, яккаҳокимлигини ўрнатишга бел боғлаган шўро сиёсати уни муайян адабий-эстетик канонга айлантириш ва барча ижодкорларни шу асосда бирлаштирган ҳолда, ўз мафкурасига хизмат қилдиришга интилди. С.р.нинг қатор талаблари ишлаб чиқилди. Жумладан, воқеликни инқилобий ривожланишда тасвирлаш, асарнинг инқилобий фаол гуманизм билан йўғрилган бўлиши, унинг марказида коммунистик ғоялар ғалабасига ишонган ва шу йўлда толмай курашаётган ижобий қаҳрамоннинг туриши, давр зиддиятларини марксистик синфийлик нуқтаи назаридан тушуниш ҳамда баҳолаш ва ш.к. Мазкур талаблар туб моҳияти билан ғоявий асосда бўлиб, улар воқеликни бир ғоявий қолипда кўришни тақозо этиши билан, табиийки, ижодий индивидуалликка рахна солади. Иккинчи томондан, улар 30-йилларнинг ўрталарида, марксизм-ленинизм асосчиларининг қарийб 50 – 100 йиллар аввалги шароитда айтган фикрларига таянган ҳолда ишлаб чиқилган. Ҳолбуки, ўтган даврлар мобайнида ҳаёт ХХ аср шиддатига мос муттасил ўзгаришда бўлган. Албатта, бу зиддиятли ҳолатда С.р. назариясининг ижод амалиётидан орқада қолиши, унинг догмага айланиши табиий эди. Натижада назария бир томон, адабий жараён бир томонлигича қолди. Ҳозирда совет даври адабиёти билан социалистик реализм адабиёти битта нарса эмаслиги кенг эътироф этилади. Зеро, чинакам санъаткорлар мафкура зуғуми остида ҳам дунёни ўзича кўриш, тасвирлаш ва баҳолашга интилдилар. Аксинча, шу қолиплар асосида, шўро адиби олдига қўйилган талабларга оғишмай амал қилиб ёзилган асарларнинг аксарияти ғоявий схематизм қурбони бўлди, метод зуғуми сабаб ижодий имкониятлар рўёбга чиқмади. Ўтган асрнинг 60 – 70-йилларидан бошлаб методнинг догмага айланиб бораётгани очиқ кўзга ташлана бошлади. Худди шу шароитда назарияда С.р.ни очиқ система сифатида талқин этиш, бошқача айтсак, уни ислоҳ қилишга интилиш ҳам кучайди. Бироқ бу ҳаракат методни инқироздан сақлаб қолишга ожиз эди, чунки яккаҳоким мафкура шароити методнинг асоси (яъни марксча-ленинча фалсафа) дахлсиз қолишини тақозо этарди. Ҳозирги адабиётшуносликда С.р. методи ва адабиётига салбий муносабат, уни “сохта метод” деб аташ устуворроқ. Албатта, бунга муайян асос ҳам йўқ эмас. Айни чоғда, С.р. адабиёт тарихининг маълум босқичида табиий равишда вужудга келганини ҳам эътироф этиш зарур. Фақат шу ҳодисани мутлақлаштириб, уни бадиий ижоддаги ягона ва энг тўғри йўл деб тушунилгани, муайян давр адабиётига хос хусусиятлар асосида гўё универсал қоидалар ишлаб чиқилгани ва ижодкорларнинг уларга риоя қилиши лозимлиги деярли маъмурий тарзда белгилаб қўйилгани уни муқаррар таназзулга олиб келди.