Sotsiologik metod

Sotsiologik metod – badiiy adabiyotni, adabiy hodisa va faktlarni ijtimoiy hayot bilan uzviy aloqada oʻrganishga asoslanuvchi tadqiqot metodi. Adabiyot va sanʼatga ijtimoiy hodisa sifatida qarash qadimdan mavjud (mas., Aflotun. “Davlat”) boʻlsa-da, ularning ijtimoiy tabiatini ilmiy asosda oʻrganish XIX asr oʻrtalaridan boshlandi. Adabiyotga sotsiologik yondashuv tamoyillari ilk bor madaniy-tarixiy maktab faoliyatida koʻzga tashlanadi. Jumladan, shu maktabning yirik namoyandasi I.Ten adabiy asarda maʼlum bir tarixiy davrdagi “xalq ruhi” aks etadi deb biladi, bu ruh esa millatning ayni shu davrdagi tafakkur darajasi, turmush tarzi, urf-odatlari va sh.k.lar bilan chambarchas bogʻliq. Tenga koʻra, adabiy asar tabiati “irq” (millatga xos tugʻma sajiya), “muhit” (tabiat, iqlim, ijtimoiy sharoit) va “davr” (erishilgan madaniy daraja va anʼana) xususiyatlari bilan belgilanadi. Shuning uchun ham adabiy asarni alohida olib emas, balki shu omillarni hisobga olgan holda tahlil va talqin qilish zarurki, shunday yondashuvgina ilmiy jihatdan asosli xulosalar chiqarishga imkon beradi. Shundan boʻlsa kerak, XIX asr oʻrtalaridan boshlab adabiyotshunoslikda sotsiologik yondashuvning salmogʻi muttasil ortib bordi; sotsiologik yondashuv marksistik adabiyotshunoslikning, xususan, shoʻro adabiyotshunosligining ham asosini tashkil qildi. Darhaqiqat, S.m. adabiyotshunoslikning qator masalalarini oʻrganishda muhim oʻrin tutadi. Mas., badiiy voqelik bilan reallik munosabatlari, uning tarixan haqqoniylik darajasi, hayot haqiqati bilan badiiy haqiqat munosabati kabi masalalarni oʻrganishda S.m.gina qoʻl kelishi mumkin. Unga tayanib, asarning gʻoyaviy-mafkuraviy tomonlari, qahramonlarning xarakter xususiyatlari, asardagi konfliktlar tabiati, obrazlar tizimi va h. badiiy unsurlarning ijtimoiy ildizlarini ochish mumkin. Hayot haqiqatining badiiy haqiqatga aylanish jarayoni, xarakter va prototip, tarixiy shaxs obrazi va real tarixiy shaxs munosabati kabi ijod jarayoni bilan bogʻliq muammolarni oʻrganishda ham sotsiologik yondashuv asos vazifasini oʻtaydi. S.m.ning adabiyotshunoslikda muhim ahamiyatga molikligi shubhasiz, biroq uni mutlaqlashtirish yaramaydi. Aksincha, unga mavjud tadqiq metodlaridan biri sifatida qarash, muayyan masalani oʻrganish uchun zarur oʻrinlarda va boshqa metodlar bilan birlikda qoʻllash samaraliroq natija beradi. Zero, adabiyot faqat ijtimoiy omillargagina bogʻliq emas, adabiyotshunoslikning predmeti, uni qiziqtirgan masalalar gʻoyat serqirradir. Buni eʼtiborga olmaslik esa adabiyot uchun zararli oqibatlarga olib kelishi mumkinki, bunga yorqin misollarni shoʻro adabiyotshunosligidan istagancha topishimiz mumkin boʻladi. Mas., shoʻro adabiyotshunosligidagi vulgar sotsiologizm koʻrinishlari S.m. mavqeini mutlaqlashtirish natijasi edi. Badiiy asarlar, adabiy hodisalar tahlilida S.m. buzib qoʻllangan, ularni shu asosda baholagan tanqidiy maqolalar keyincha koʻplab ijodkorlarni qatagʻon qilish uchun dastakka aylandi, oʻquvchi ommani oʻsha ijodkorlarni “xalq dushmani”, asarlarini “zararli” deb tushunishga tayyorladi. Aytish kerakki, shoʻro davrida ayricha ahamiyat berilgan S.m. hozirda ancha eʼtibordan qolgan, koʻpincha unga salbiy munosabat kuzatiladi. Biroq bunga qoʻshilib boʻlmaydi, chunki gap metodda emas, hamma gap uning qanday va qay maqsadda qoʻllanishidadir. Demak, undan voz kechish toʻgʻri emas, zero, adabiyotshunoslikdagi talay masalalarni tadqiq etishda S.m.ning muhimligi inkor qilib boʻlmaydigan haqiqatdir.

Социологик метод – бадиий адабиётни, адабий ҳодиса ва фактларни ижтимоий ҳаёт билан узвий алоқада ўрганишга асосланувчи тадқиқот методи. Адабиёт ва санъатга ижтимоий ҳодиса сифатида қараш қадимдан мавжуд (мас., Афлотун. “Давлат”) бўлса-да, уларнинг ижтимоий табиатини илмий асосда ўрганиш XIX аср ўрталаридан бошланди. Адабиётга социологик ёндашув тамойиллари илк бор маданий-тарихий мактаб фаолиятида кўзга ташланади. Жумладан, шу мактабнинг йирик намояндаси И.Тэн адабий асарда маълум бир тарихий даврдаги “халқ руҳи” акс этади деб билади, бу руҳ эса миллатнинг айни шу даврдаги тафаккур даражаси, турмуш тарзи, урф-одатлари ва ш.к.лар билан чамбарчас боғлиқ. Тэнга кўра, адабий асар табиати “ирқ” (миллатга хос туғма сажия), “муҳит” (табиат, иқлим, ижтимоий шароит) ва “давр” (эришилган маданий даража ва анъана) хусусиятлари билан белгиланади. Шунинг учун ҳам адабий асарни алоҳида олиб эмас, балки шу омилларни ҳисобга олган ҳолда таҳлил ва талқин қилиш зарурки, шундай ёндашувгина илмий жиҳатдан асосли хулосалар чиқаришга имкон беради. Шундан бўлса керак, XIX аср ўрталаридан бошлаб адабиётшуносликда социологик ёндашувнинг салмоғи муттасил ортиб борди; социологик ёндашув марксистик адабиётшуносликнинг, хусусан, шўро адабиётшунослигининг ҳам асосини ташкил қилди. Дарҳақиқат, С.м. адабиётшуносликнинг қатор масалаларини ўрганишда муҳим ўрин тутади. Мас., бадиий воқелик билан реаллик муносабатлари, унинг тарихан ҳаққонийлик даражаси, ҳаёт ҳақиқати билан бадиий ҳақиқат муносабати каби масалаларни ўрганишда С.м.гина қўл келиши мумкин. Унга таяниб, асарнинг ғоявий-мафкуравий томонлари, қаҳрамонларнинг характер хусусиятлари, асардаги конфликтлар табиати, образлар тизими ва ҳ. бадиий унсурларнинг ижтимоий илдизларини очиш мумкин. Ҳаёт ҳақиқатининг бадиий ҳақиқатга айланиш жараёни, характер ва прототип, тарихий шахс образи ва реал тарихий шахс муносабати каби ижод жараёни билан боғлиқ муаммоларни ўрганишда ҳам социологик ёндашув асос вазифасини ўтайди. С.м.нинг адабиётшуносликда муҳим аҳамиятга моликлиги шубҳасиз, бироқ уни мутлақлаштириш ярамайди. Аксинча, унга мавжуд тадқиқ методларидан бири сифатида қараш, муайян масалани ўрганиш учун зарур ўринларда ва бошқа методлар билан бирликда қўллаш самаралироқ натижа беради. Зеро, адабиёт фақат ижтимоий омилларгагина боғлиқ эмас, адабиётшуносликнинг предмети, уни қизиқтирган масалалар ғоят серқиррадир. Буни эътиборга олмаслик эса адабиёт учун зарарли оқибатларга олиб келиши мумкинки, бунга ёрқин мисолларни шўро адабиётшунослигидан истаганча топишимиз мумкин бўлади. Мас., шўро адабиётшунослигидаги вульгар социологизм кўринишлари С.м. мавқеини мутлақлаштириш натижаси эди. Бадиий асарлар, адабий ҳодисалар таҳлилида С.м. бузиб қўлланган, уларни шу асосда баҳолаган танқидий мақолалар кейинча кўплаб ижодкорларни қатағон қилиш учун дастакка айланди, ўқувчи оммани ўша ижодкорларни “халқ душмани”, асарларини “зарарли” деб тушунишга тайёрлади. Айтиш керакки, шўро даврида айрича аҳамият берилган С.м. ҳозирда анча эътибордан қолган, кўпинча унга салбий муносабат кузатилади. Бироқ бунга қўшилиб бўлмайди, чунки гап методда эмас, ҳамма гап унинг қандай ва қай мақсадда қўлланишидадир. Демак, ундан воз кечиш тўғри эмас, зеро, адабиётшуносликдаги талай масалаларни тадқиқ этишда С.м.нинг муҳимлиги инкор қилиб бўлмайдиган ҳақиқатдир.