Soʻz boshi

Soʻz boshi – adabiy asar (kitob)ga muallif, boshqa bir ijodkor yoki tanqidchi, tarjimon, tahririyat, noshir kabilar tomonidan yozilgan, asosiy matndan ajralib turuvchi adabiy-tanqidiy xarakterdagi muxtasar maqola, qayd va sh.k.lar. Muallif tomonidan yozilgan S.b.lar koʻpincha oʻquvchiga bevosita murojaat shaklida boʻlib, u asarning tushunilishi uchun zarur deb bilgan qoʻshimcha maʼlumotlarni (yozilish sababi, maqsad-muddaosi, muayyan retseptiv yoʻnalishni taʼkidlash va sh.k.) oʻz ichiga oladi va turli sarlavhalar (“Yozuvchidan”, “Muallifdan”, “Oʻquvchilarimga” va b.) ostida beriladi. Noshirlik ishida asarga boshqa shaxslar tomonidan yozilgan S.b.larni berish ham keng tarqalgan. Bunday S.b.lar ham, avvalo, asarni targʻib qilish, uning tushunilishiga koʻmaklashish maqsadini koʻzlaydi va shunga mos maʼlumotlar (muallifning hayoti va ijodi, asarning yozilish tarixi, yozilgan davri bilan bogʻliq jihatlari, muxtasar tanqidiy mulohazalar va sh.k.)ni oʻz ichiga oladi. Aksariyat hollarda bu xil S.b.lar mutaxassislar (tanqidchi, adabiyotshunos, matnshunos va sh.k.) tomonidan yoziladi, ular muayyan darajada oʻzining janr xususiyatlarini shakllantirgan boʻlib, haqli tarzda adabiy-tanqidiy janrlar sirasida sanaladi. Mutaxassislar tomonidan yozilgan S.b.larning alohida nomlanishi ham, boshqa turli umumiy nomlar (“Soʻz boshi”, “Soʻz boshi oʻrnida”, “Nashrga tayyorlovchidan”, “Tarjimondan” va b.) ostida berilishi ham kuzatiladi. Shuningdek, vaqtli matbuotda keng ommalashgan taniqli yozuvchi-shoirlar tomonidan yosh ijodkorlarning ilk asarlariga yozilgan “oq yoʻl”lar ham S.b.ning koʻrinishlaridan biridir.

Сўз боши – адабий асар (китоб)га муаллиф, бошқа бир ижодкор ёки танқидчи, таржимон, таҳририят, ношир кабилар томонидан ёзилган, асосий матндан ажралиб турувчи адабий-танқидий характердаги мухтасар мақола, қайд ва ш.к.лар. Муаллиф томонидан ёзилган С.б.лар кўпинча ўқувчига бевосита мурожаат шаклида бўлиб, у асарнинг тушунилиши учун зарур деб билган қўшимча маълумотларни (ёзилиш сабаби, мақсад-муддаоси, муайян рецептив йўналишни таъкидлаш ва ш.к.) ўз ичига олади ва турли сарлавҳалар (“Ёзувчидан”, “Муаллифдан”, “Ўқувчиларимга” ва б.) остида берилади. Ноширлик ишида асарга бошқа шахслар томонидан ёзилган С.б.ларни бериш ҳам кенг тарқалган. Бундай С.б.лар ҳам, аввало, асарни тарғиб қилиш, унинг тушунилишига кўмаклашиш мақсадини кўзлайди ва шунга мос маълумотлар (муаллифнинг ҳаёти ва ижоди, асарнинг ёзилиш тарихи, ёзилган даври билан боғлиқ жиҳатлари, мухтасар танқидий мулоҳазалар ва ш.к.)ни ўз ичига олади. Аксарият ҳолларда бу хил С.б.лар мутахассислар (танқидчи, адабиётшунос, матншунос ва ш.к.) томонидан ёзилади, улар муайян даражада ўзининг жанр хусусиятларини шакллантирган бўлиб, ҳақли тарзда адабий-танқидий жанрлар сирасида саналади. Мутахассислар томонидан ёзилган С.б.ларнинг алоҳида номланиши ҳам, бошқа турли умумий номлар (“Сўз боши”, “Сўз боши ўрнида”, “Нашрга тайёрловчидан”, “Таржимондан” ва б.) остида берилиши ҳам кузатилади. Шунингдек, вақтли матбуотда кенг оммалашган таниқли ёзувчи-шоирлар томонидан ёш ижодкорларнинг илк асарларига ёзилган “оқ йўл”лар ҳам С.б.нинг кўринишларидан биридир.