Strukturalizm

Strukturalizm (lot. structura – qurilish, joylashish) – XX asrdagi ikkita jahon urushi oraligʻida shakllangan va 60-yillarga kelib keng (ayniqsa, Fransiyada) ommalashgan yoʻnalish, ijtimoiy va gumanitar ilm sohalaridagi tadqiqot metodi. S.ning otasi sifatida zamonaviy tilshunoslikning asoschisi F. de Sossyur (1857 – 1913) eʼtirof etiladi. Olim oʻzining “Umumiy tilshunoslik kursi” asarida real nutq birligi bilan uning asosida yotuvchi sistemani farqlaydiki, bu sistema inson tomonidan til oʻrganish jarayonida oʻzlashtiriladi. Sossyurga koʻra, shu sistemaning strukturasi (tuzilishi, unsurlari, ularning oʻzaro munosabati)ni tavsiflash va oʻrganish tilshunoslikning asosiy vazifasidir. Xuddi shu tamoyil keyincha, Ikkinchi jahon urushidan soʻng boshqa ijtimoiy-madaniy hodisalarga ham koʻchirilib, tilshunoslik metodlari estetika, sanʼat va madaniyatning barcha sohalariga tatbiq etila boshlandi. Tilshunoslik metodlari bilan birga, S. oʻz faoliyatida mantiqiy-matematik tadqiq usullariga tayandi, psixoanalizdagi ongsizlik kategoriyasini oʻzlashtirdi. Dunyoqarash nuqtai nazaridan S. eksiztensializmga zid mavqe egallagani holda, falsafadagi baʼzi (marksizm, fenomenologiya, germenevtika) taʼlimotlar bilan mushtarak nuqtalari ham bor. Xususan, mutaxassislar S.ning hammadan ham neopozitivizmga yaqin turishini taʼkidlaydilarki, bu gumanitar bilim sohasini aniq va tabiiy fanlar (yaʼni aniq va qatʼiy qonuniyatlariga ega ilm) darajasiga yetkazish maqsadi bilan izohlanadi. Xullas, oʻtgan asr oʻrtalariga kelib S. ijtimoiy-madaniy hodisalar zamirida yotuvchi modellarni ochish, shu asosda ijtimoiy-gumanitar sohalarda obyektiv ilmiy bilish imkoniyatlarini namoyon etishni maqsad qilgan ilmiy yoʻnalish, metodga aylanadi. S. tilshunoslik, adabiyotshunoslik va antropologiyada boshqa sohalarga qaraganda kuchliroq namoyon boʻldiki, ilmiy yoʻnalish sifatidagi S.ning yetakchilari sifatida tilshunos R.Yakobson, adabiyotshunos R.Bart, antropolog K.Levi-Strosslarning eʼtirof etilishi shundan.

S.ning adabiyotshunoslikdagi ilk kurtaklari rus formal maktabi namoyandalari (R.Yakobson, V.Shklovskiy, Yu.Eyxenbaum, Yu.Tinyanov va b.) faoliyatida yuz koʻrsatgan boʻlsa, V.Proppning «Sehrli ertak morfologiyasi” (1928) asari mazkur metod ancha izchil qoʻllangan tadqiqot sanaladi. Keyincha strutkur adabiyotshunoslik markazi Fransiyaga koʻchib, uning rivoji R.Yakobson, R.Bart, S.Todorov kabi olimlar faoliyati bilan bogʻliq holda kechdi. Shuningdek, struktur adabiyotshunoslik rivojida Yu.M.Lotman boshchiligidagi Moskva-Tartu ilmiy maktabining ham katta xizmati bor. Shu oʻrinda struktural adabiyotshunoslikka xos xususiyatlardan ayrimlarini keltirib oʻtish oʻrinli. Jumladan, u adabiy asarga immanentlik tamoyili asosida yondashadi, yaʼni adabiy asarni alohida hodisa sifatida olib, uning ichki qurilishini tadqiq etadi, asardan tashqaridagi omillar (genezisi, rivojlanishi, tashqi vazifalari va sh.k.) eʼtibordan soqit qilinadi. Immanent tahlilning maqsadi esa tadqiq etilayotgan asarning ichki qurilishi, undagi unsurlarning asarning sistem butunlik sifatida namoyon boʻlishini taʼminlovchi oʻzaro aloqa va munosabatlarini oʻrganishdan iboratdir. S. ifoda va maʼno munosabatiga noanʼanaviy yondashadi. Anʼanaga koʻra, maʼno avvaldan mavjud va ifodalashni taqozo etadigan narsa sifatida tushunilsa, S. buni inkor qilib, struktura – shakl unsurlarining oʻzaro aloqa-munosabatlari sistemani yuzaga keltirishi davomida maʼno voqe boʻladi, deb biladi. Yaʼni bu xil yondashuvda, bir tomondan, maʼno strukturaning hosilasi sifatida tushuniladi; ikkinchi tomondan, har qanday hodisaning tub va universal strukturalari mavjud degan qarashdan kelib chiqib, ayni shu strukturalarga maʼnoni shakllantiruvchi omil deb qaraladi, natijada esa ijodda subyektning roli pasaytiriladi yo butkul istisno qilinadi. Tub universal strukturalarni aniqlash, narsa-hodisalarning matematik aniqlikdagi modellarini yaratish S. oʻz oldiga qoʻygan asosiy maqsadlardan biridir. Jumladan, S.Todorov struktural poetika oʻz tushunchalarini konkret asarga emas, balki har qanday adabiy matnga qaratadi, deb aytadi. Yaʼni model janrga mansubligidan qatʼi nazar, har qanday asar tahlilini asoslashga yaramogʻi kerak. R.Bart esa oʻz oldiga yanada maksimal maqsadni qoʻyadi: u “soʻnggi struktura” yoki “matritsa”ni izlaydiki, u nafaqat adabiy, balki umuman har qanday matn, bunga qadar yaratilgan, yaratilayotgan va yaratilajak matnlar mohiyatini aks ettira olsin. Model va strukturalarni yaratish, tabiiyki, tadqiq obyektining strukturaviy unsurlarini ajratish, tasniflash, ular orasidagi turli (binar oppozitsiya, kontrast, zidlash, toʻldirish, simmetriya, asimmetriya va b.) munosabatlarni oʻrganishni taqozo etadi. Shunga koʻra, struktur adabiyotshunoslikda mazkur talabga mos tushunchalar tizimi, tahlil usullari ishlab chiqilgan.

70-yillarga kelib S. oʻz imkonlarini sarflab boʻldi, oʻrnini oʻzining bagʻrida yetishgan, oʻzining davomchisi va ziddi sifatida maydonga chiqqan poststrukturalizmga (q.) boʻshatib berdi. Umuman olganda, S. oʻz oldiga qoʻygan ulkan maqsadlarga, xususan, adabiy asarga badiiy-estetik qadriyat sifatida yondashish masalasini hal qilishga erisha olmadi. Zero, badiiy asarning ichki tuzilishi, struktura elementlari va ularning oʻzaro aloqalari, qismlarning butunlikka birikish qonuniyatlarini nechogʻli chuqur va atroflicha oʻrganmasin, uning tahlillari badiiy asarning estetik taʼsir kuchi va badiiy qimmatini belgilaydigan qator omillarni eʼtibordan soqit qilgan edi. Shunga qaramay, S. adabiy-nazariy tafakkurni, badiiy asar haqidagi mavjud tasavvurlarni boyitdi, uning ilgari yetarli eʼtibor berilmagan tomonlariga diqqatni jalb qila bildi, u ishlab chiqqan metodlar hozirgi adabiyotshunoslikning badiiy tahlil imkonlarini kengaytirdi.

Структурализм (лот. structura – қурилиш, жойлашиш) – ХХ асрдаги иккита жаҳон уруши оралиғида шаклланган ва 60-йилларга келиб кенг (айниқса, Францияда) оммалашган йўналиш, ижтимоий ва гуманитар илм соҳаларидаги тадқиқот методи. С.нинг отаси сифатида замонавий тилшуносликнинг асосчиси Ф. де Соссюр (1857 – 1913) эътироф этилади. Олим ўзининг “Умумий тилшунослик курси” асарида реал нутқ бирлиги билан унинг асосида ётувчи системани фарқлайдики, бу система инсон томонидан тил ўрганиш жараёнида ўзлаштирилади. Соссюрга кўра, шу системанинг структураси (тузилиши, унсурлари, уларнинг ўзаро муносабати)ни тавсифлаш ва ўрганиш тилшуносликнинг асосий вазифасидир. Худди шу тамойил кейинча, Иккинчи жаҳон урушидан сўнг бошқа ижтимоий-маданий ҳодисаларга ҳам кўчирилиб, тилшунослик методлари эстетика, санъат ва маданиятнинг барча соҳаларига татбиқ этила бошланди. Тилшунослик методлари билан бирга, С. ўз фаолиятида мантиқий-математик тадқиқ усулларига таянди, психоанализдаги онгсизлик категориясини ўзлаштирди. Дунёқараш нуқтаи назаридан С. эксизтенциализмга зид мавқе эгаллагани ҳолда, фалсафадаги баъзи (марксизм, феноменология, герменевтика) таълимотлар билан муштарак нуқталари ҳам бор. Хусусан, мутахассислар С.нинг ҳаммадан ҳам неопозитивизмга яқин туришини таъкидлайдиларки, бу гуманитар билим соҳасини аниқ ва табиий фанлар (яъни аниқ ва қатъий қонуниятларига эга илм) даражасига етказиш мақсади билан изоҳланади. Хуллас, ўтган аср ўрталарига келиб С. ижтимоий-маданий ҳодисалар замирида ётувчи моделларни очиш, шу асосда ижтимоий-гуманитар соҳаларда объектив илмий билиш имкониятларини намоён этишни мақсад қилган илмий йўналиш, методга айланади. С. тилшунослик, адабиётшунослик ва антропологияда бошқа соҳаларга қараганда кучлироқ намоён бўлдики, илмий йўналиш сифатидаги С.нинг етакчилари сифатида тилшунос Р.Якобсон, адабиётшунос Р.Барт, антрополог К.Леви-Строссларнинг эътироф этилиши шундан.

С.нинг адабиётшуносликдаги илк куртаклари рус формал мактаби намояндалари (Р.Якобсон, В.Шкловский, Ю.Эйхенбаум, Ю.Тинянов ва б.) фаолиятида юз кўрсатган бўлса, В.Проппнинг «Сеҳрли эртак морфологияси” (1928) асари мазкур метод анча изчил қўлланган тадқиқот саналади. Кейинча струткур адабиётшунослик маркази Францияга кўчиб, унинг ривожи Р.Якобсон, Р.Барт, Ц.Тодоров каби олимлар фаолияти билан боғлиқ ҳолда кечди. Шунингдек, структур адабиётшунослик ривожида Ю.М.Лотман бошчилигидаги Москва-Тарту илмий мактабининг ҳам катта хизмати бор. Шу ўринда структурал адабиётшуносликка хос хусусиятлардан айримларини келтириб ўтиш ўринли. Жумладан, у адабий асарга имманентлик тамойили асосида ёндашади, яъни адабий асарни алоҳида ҳодиса сифатида олиб, унинг ички қурилишини тадқиқ этади, асардан ташқаридаги омиллар (генезиси, ривожланиши, ташқи вазифалари ва ш.к.) эътибордан соқит қилинади. Имманент таҳлилнинг мақсади эса тадқиқ этилаётган асарнинг ички қурилиши, ундаги унсурларнинг асарнинг систем бутунлик сифатида намоён бўлишини таъминловчи ўзаро алоқа ва муносабатларини ўрганишдан иборатдир. С. ифода ва маъно муносабатига ноанъанавий ёндашади. Анъанага кўра, маъно аввалдан мавжуд ва ифодалашни тақозо этадиган нарса сифатида тушунилса, С. буни инкор қилиб, структура – шакл унсурларининг ўзаро алоқа-муносабатлари системани юзага келтириши давомида маъно воқе бўлади, деб билади. Яъни бу хил ёндашувда, бир томондан, маъно структуранинг ҳосиласи сифатида тушунилади; иккинчи томондан, ҳар қандай ҳодисанинг туб ва универсал структуралари мавжуд деган қарашдан келиб чиқиб, айни шу структураларга маънони шакллантирувчи омил деб қаралади, натижада эса ижодда субъектнинг роли пасайтирилади ё буткул истисно қилинади. Туб универсал структураларни аниқлаш, нарса-ҳодисаларнинг математик аниқликдаги моделларини яратиш С. ўз олдига қўйган асосий мақсадлардан биридир. Жумладан, Ц.Тодоров структурал поэтика ўз тушунчаларини конкрет асарга эмас, балки ҳар қандай адабий матнга қаратади, деб айтади. Яъни модель жанрга мансублигидан қатъи назар, ҳар қандай асар таҳлилини асослашга ярамоғи керак. Р.Барт эса ўз олдига янада максимал мақсадни қўяди: у “сўнгги структура” ёки “матрица”ни излайдики, у нафақат адабий, балки умуман ҳар қандай матн, бунга қадар яратилган, яратилаётган ва яратилажак матнлар моҳиятини акс эттира олсин. Модель ва структураларни яратиш, табиийки, тадқиқ объектининг структуравий унсурларини ажратиш, таснифлаш, улар орасидаги турли (бинар оппозиция, контраст, зидлаш, тўлдириш, симметрия, асимметрия ва б.) муносабатларни ўрганишни тақозо этади. Шунга кўра, структур адабиётшуносликда мазкур талабга мос тушунчалар тизими, таҳлил усуллари ишлаб чиқилган.

70-йилларга келиб С. ўз имконларини сарфлаб бўлди, ўрнини ўзининг бағрида етишган, ўзининг давомчиси ва зидди сифатида майдонга чиққан постструктурализмга (қ.) бўшатиб берди. Умуман олганда, С. ўз олдига қўйган улкан мақсадларга, хусусан, адабий асарга бадиий-эстетик қадрият сифатида ёндашиш масаласини ҳал қилишга эриша олмади. Зеро, бадиий асарнинг ички тузилиши, структура элементлари ва уларнинг ўзаро алоқалари, қисмларнинг бутунликка бирикиш қонуниятларини нечоғли чуқур ва атрофлича ўрганмасин, унинг таҳлиллари бадиий асарнинг эстетик таъсир кучи ва бадиий қимматини белгилайдиган қатор омилларни эътибордан соқит қилган эди. Шунга қарамай, С. адабий-назарий тафаккурни, бадиий асар ҳақидаги мавжуд тасаввурларни бойитди, унинг илгари етарли эътибор берилмаган томонларига диққатни жалб қила билди, у ишлаб чиққан методлар ҳозирги адабиётшуносликнинг бадиий таҳлил имконларини кенгайтирди.