Syurrealizm

Syurrealizm (fr. surrealisme – oliy realizm, realizmdan yuqori) – adabiyot va sanʼatdagi XX asrning 20-yillarida maydonga kelgan avangardistik yoʻnalish. S.ning paydo boʻlishi fransuz shoiri A.Breton (1896 – 1966) boshchiligidagi yozuvchi va rassomlar guruhining faoliyati bilan bogʻliq. S.ning ilk namunasi sifatida A.Breton bilan F.Supo hammuallifligida yozilgan “Magnit maydonlari” (1919) asari eʼtirof etiladi, uning adabiy-badiiy harakat sifatidagi faoliyatining boshlanishi 1924 yilga toʻgʻri keladi. Xuddi shu yili A.Bretonning “Syurrealizm manifesti” (uning yaratilishida L.Aragon ham qatnashgan) eʼlon qilinib, unda guruhning adabiy-estetik qarashlari dasturiy tarzda ifodalangan. S. Birinchi jahon urushidan keyingi maʼnaviy inqiroz sharoitida vujudga kelgan boʻlib, uning nazariy asosini Berkli, Kant, Nitsshe kabi mutafakkirlar, shuningdek, B.Kroche tomonidan yangicha idrok etilgan Gegel taʼlimotlari tashkil qiladi. 20-yillarda ijodkor ziyolilar orasida urf boʻlgan Freyd taʼlimotining S.ga taʼsirini alohida taʼkidlash lozim.

S. ratsionalizmni, shu bilan bogʻliq holda realizmni inkor qiladi. Jumladan, “Syurrealizm manifesti”da yozilishicha, insoniyat “hamon mantiq zulmi ostida yashamoqda”, holbuki, hozirgi vaqtda mantiq faqat ikkinchi darajali masalalarni hal qilishgagina yaroqli, ratsionalizm bevosita tajriba bilan bogʻliq faktlarnigina idrok eta oladi, xolos. Pozitivizm poydevoriga qurilgan realizm esa – insondagi har qanday aqliy va ruhiy parvoz dushmani, u tushuntirib boʻlmaydigan narsalarni tushuntirishga telbalarcha berilgan va bu bilan aqllarni mudroq holga soladi, undagi tahlil istagi jonli sezimlarni bosib ketadi. Bularga qarshi oʻlaroq, S. taxayyul erkinligi, insonni sivilizatsiya zugʻumidan ozod qilish shiorlari bilan maydonga chiqdi, obyektiv voqelikni tasvirlash va badiiy bilish emas, balki undan-da yuqori turuvchi reallikni yaratish, inson ongining chuqur puchmoqlarini tasvirlash, uning ongosti qatlamlariga taʼsir qilish orqali badiiy muloqotni amalga oshirishni maqsad qildi, “avtomatik yozish”ni ijodning asosiy usuli deb bildi. Ijodning mazkur usuliga manifestda quyidagicha taʼrif beriladi: “Sof psixik avtomatizm koʻzlaydigan maqsad – xoh ogʻzaki, xoh yozma va xoh istalgan boshqa yoʻsinda fikrning real yashashini ifodalashdir. Fikrni aql nazoratidan xoli tarzda, hech bir estetik yoki maʼnaviy andishalarsiz oʻqib berish demakdir”. “Magnit maydonlari”, mualliflarining taʼkidlashlaricha, xuddi shu yoʻsinda, fikr va assotsiatsiyalarni bevosita, qanday tezlikda tugʻilgan boʻlsa, oʻshanday tezlikda qayd etish natijasida dunyoga kelgan. Yaʼni bunda, bir tomondan, chetda xolis turgan ijodkor goʻyo fikrlarni qayd etuvchi apparatga aylanadi; ikkinchi tomondan, ijodkor oʻzidan oʻtkazib berilayotgan olam, obyektning bir qismi, til esa vosita emas, balki subyekt boʻlib qoladi. Syurrealistik obrazda voqelik deformatsiyalangan (bu hol, ayniqsa, rassomlikda yaqqol koʻzga tashlanadi, tasvirlanayotgan narsalarning shakl-shamoyili kuchli oʻzgarishga uchraydi) holda akslanadi, unga erkin assotsiativlik (q.), bir-biriga aslo qoʻshilolmaydigan (misoli oʻt bilan suvdek) narsalarning birlashib ketishi xos. S.ga xos obrazning tabiati terminni ilk bor ishlatgan Apollinerning: “Inson yurishga taqlid qilmoqchi boʻlganida, gʻildirakni – oyoqqa oʻxshamaydigan narsani yaratdi. Bu gʻayrishuuriy syurrealizm edi”, – deganida oʻzining muxtasar ifodasini topgan. Syurrealistik obrazda narsa goʻyo qismlarga ajratiladi-da, keyin mantiqqa toʻgʻri kelmaydigan tarzda qayta birlashtiriladi, natijada narsa realizmdagi kabi asliga monand aksini topmaydi, u haqda irreal taassurot hosil qilinadi. Bu umuman S. estetikasiga xos boʻlib, undagi goʻzallik tushunchasi “goʻzallik anatomik stolda tikuv mashinasi bilan yomgʻirpoʻshning tasodifiy uchrashuvi” deguvchi fransuz shoiri Lotreamon (1846 – 1870) qarashlaridan oziqlanadi. Realizm voqelikdagi sabab-natija asosidagi oʻzaro bogʻliqlikni diqqat markaziga qoʻysa, S. unda “obyektiv tasodif” (A.Breton) ustuvor deb biladi. S. estetikasida “obyektiv tasodif” bilan bir qatorda “gʻaroyiblik”ka ham katta ahamiyat beriladi: “gʻaroyib narsa har vaqt goʻzal, barcha gʻaroyib narsalar goʻzal, faqat gʻaroyib narsalargina goʻzal”, – deyiladi “Syurrealizm manifesti”da. Shuning uchun ham syurrealistik asarlarda gʻayrioddiy, fantastik elementlar keng oʻrin tutadi, ular realistik detallar bilan gʻalati tarzda birikadi va goʻyo oliy realizmni, aslidagidan ham haqiqiyroq voqelikni yaratishga xizmat qiladi. S. obrazni sanʼat doirasidan chiqaradi, uni belgi emas, balki moddiy mavjudlik deb biladi. S.ning yirik namoyandasi rassom S.Dali hazilnamo yoʻsinda buni quyidagicha ifodalaydi: “Goʻzallik yo yeyishli boʻladi, yo umuman boʻlmaydi”. Tabiiyki, bunda badiiy asarning estetik obyekt emas, balki mavjud narsa sifatida qabul qilinishi, estetik taʼsiri ham jisman (shahvoniy lazzat, dahshat, tashvish va sh.k. tarzda) his etilishi koʻzda tutiladi. S. sanʼatni mifologik asosga ega deb biladi, miflarga murojaat qilish bilan birga yaqin oʻtmish adabiyoti va sanʼatidagi obrazlar, motivlar asosida yangi miflar yaratishga intiladi; badiiy ijodda subyekt rolini yuqoridagicha tushungani bois ham sanʼatni koʻproq kollektiv ijod mahsuli deb hisoblashga moyil. Yana badiiy ijodga oʻyin deb qarash ham xos boʻlib, S.ning mavjud voqelikka munosabatida kinoya, yumor ustuvor, biroq u koʻproq “qora yumor” koʻrinishida, mavjud qadriyatlarni anarxik inkor qilishga qaratilgan boʻlib, mohiyatan absurdga yaqin turadi. Bulardan koʻrinadiki, bayrogʻiga “Sevgi, goʻzallik, isyon” soʻzlarini bitgancha “dunyoni qayta tuzish” (K.Marks), “hayotni oʻzgartirish” (A.Rembo) maqsadlari bilan maydonga chiqqan S. oʻzidan avvalgi va oʻziga zamondosh isyonkor, avangardistik oqimlarga xos jihatlarni oʻziga singdirgan edi.

S.ning adabiy-badiiy maktab sifatidagi faoliyati uzoq davom etmadi, Ikkinchi jahon urushi arafasida tarqalib ketdi. Shunga qaramay, u XX asr adabiyoti va sanʼatida chuqur iz qoldirdi: uning bagʻridan P.Elyuar, L.Aragon, G.Lorka kabi ulkan shoirlar, S.Dali kabi rassomlar, J.Kokto, A. Misho, A.Xichkok kabi kino arboblari yetishib chiqdilar. S. vakillarining nazariy qarashlari esa oʻzidan keyingi struktur psixoanaliz, strukturalizm, poststrukturalizm kabi qator ilmiy yoʻnalishlarga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

Сюрреализм (фр. surrealisme – олий реализм, реализмдан юқори) – адабиёт ва санъатдаги ХХ асрнинг 20-йилларида майдонга келган авангардистик йўналиш. С.нинг пайдо бўлиши француз шоири А.Бретон (1896 – 1966) бошчилигидаги ёзувчи ва рассомлар гуруҳининг фаолияти билан боғлиқ. С.нинг илк намунаси сифатида А.Бретон билан Ф.Супо ҳаммуаллифлигида ёзилган “Магнит майдонлари” (1919) асари эътироф этилади, унинг адабий-бадиий ҳаракат сифатидаги фаолиятининг бошланиши 1924 йилга тўғри келади. Худди шу йили А.Бретоннинг “Сюрреализм манифести” (унинг яратилишида Л.Арагон ҳам қатнашган) эълон қилиниб, унда гуруҳнинг адабий-эстетик қарашлари дастурий тарзда ифодаланган. С. Биринчи жаҳон урушидан кейинги маънавий инқироз шароитида вужудга келган бўлиб, унинг назарий асосини Беркли, Кант, Ницше каби мутафаккирлар, шунингдек, Б.Кроче томонидан янгича идрок этилган Гегель таълимотлари ташкил қилади. 20-йилларда ижодкор зиёлилар орасида урф бўлган Фрейд таълимотининг С.га таъсирини алоҳида таъкидлаш лозим.

С. рационализмни, шу билан боғлиқ ҳолда реализмни инкор қилади. Жумладан, “Сюрреализм манифести”да ёзилишича, инсоният “ҳамон мантиқ зулми остида яшамоқда”, ҳолбуки, ҳозирги вақтда мантиқ фақат иккинчи даражали масалаларни ҳал қилишгагина яроқли, рационализм бевосита тажриба билан боғлиқ фактларнигина идрок эта олади, холос. Позитивизм пойдеворига қурилган реализм эса – инсондаги ҳар қандай ақлий ва руҳий парвоз душмани, у тушунтириб бўлмайдиган нарсаларни тушунтиришга телбаларча берилган ва бу билан ақлларни мудроқ ҳолга солади, ундаги таҳлил истаги жонли сезимларни босиб кетади. Буларга қарши ўлароқ, С. тахайюл эркинлиги, инсонни цивилизация зуғумидан озод қилиш шиорлари билан майдонга чиқди, объектив воқеликни тасвирлаш ва бадиий билиш эмас, балки ундан-да юқори турувчи реалликни яратиш, инсон онгининг чуқур пучмоқларини тасвирлаш, унинг онгости қатламларига таъсир қилиш орқали бадиий мулоқотни амалга оширишни мақсад қилди, “автоматик ёзиш”ни ижоднинг асосий усули деб билди. Ижоднинг мазкур усулига манифестда қуйидагича таъриф берилади: “Соф психик автоматизм кўзлайдиган мақсад – хоҳ оғзаки, хоҳ ёзма ва хоҳ исталган бошқа йўсинда фикрнинг реал яшашини ифодалашдир. Фикрни ақл назоратидан холи тарзда, ҳеч бир эстетик ёки маънавий андишаларсиз ўқиб бериш демакдир”. “Магнит майдонлари”, муаллифларининг таъкидлашларича, худди шу йўсинда, фикр ва ассоциацияларни бевосита, қандай тезликда туғилган бўлса, ўшандай тезликда қайд этиш натижасида дунёга келган. Яъни бунда, бир томондан, четда холис турган ижодкор гўё фикрларни қайд этувчи аппаратга айланади; иккинчи томондан, ижодкор ўзидан ўтказиб берилаётган олам, объектнинг бир қисми, тил эса восита эмас, балки субъект бўлиб қолади. Сюрреалистик образда воқелик деформацияланган (бу ҳол, айниқса, рассомликда яққол кўзга ташланади, тасвирланаётган нарсаларнинг шакл-шамойили кучли ўзгаришга учрайди) ҳолда аксланади, унга эркин ассоциативлик (қ.), бир-бирига асло қўшилолмайдиган (мисоли ўт билан сувдек) нарсаларнинг бирлашиб кетиши хос. С.га хос образнинг табиати терминни илк бор ишлатган Аполлинернинг: “Инсон юришга тақлид қилмоқчи бўлганида, ғилдиракни – оёққа ўхшамайдиган нарсани яратди. Бу ғайришуурий сюрреализм эди”, – деганида ўзининг мухтасар ифодасини топган. Сюрреалистик образда нарса гўё қисмларга ажратилади-да, кейин мантиққа тўғри келмайдиган тарзда қайта бирлаштирилади, натижада нарса реализмдаги каби аслига монанд аксини топмайди, у ҳақда ирреал таассурот ҳосил қилинади. Бу умуман С. эстетикасига хос бўлиб, ундаги гўзаллик тушунчаси “гўзаллик анатомик столда тикув машинаси билан ёмғирпўшнинг тасодифий учрашуви” дегувчи француз шоири Лотреамон (1846 – 1870) қарашларидан озиқланади. Реализм воқеликдаги сабаб-натижа асосидаги ўзаро боғлиқликни диққат марказига қўйса, С. унда “объектив тасодиф” (А.Бретон) устувор деб билади. С. эстетикасида “объектив тасодиф” билан бир қаторда “ғаройиблик”ка ҳам катта аҳамият берилади: “ғаройиб нарса ҳар вақт гўзал, барча ғаройиб нарсалар гўзал, фақат ғаройиб нарсаларгина гўзал”, – дейилади “Сюрреализм манифести”да. Шунинг учун ҳам сюрреалистик асарларда ғайриоддий, фантастик элементлар кенг ўрин тутади, улар реалистик деталлар билан ғалати тарзда бирикади ва гўё олий реализмни, аслидагидан ҳам ҳақиқийроқ воқеликни яратишга хизмат қилади. С. образни санъат доирасидан чиқаради, уни белги эмас, балки моддий мавжудлик деб билади. С.нинг йирик намояндаси рассом С.Дали ҳазилнамо йўсинда буни қуйидагича ифодалайди: “Гўзаллик ё ейишли бўлади, ё умуман бўлмайди”. Табиийки, бунда бадиий асарнинг эстетик объект эмас, балки мавжуд нарса сифатида қабул қилиниши, эстетик таъсири ҳам жисман (шаҳвоний лаззат, даҳшат, ташвиш ва ш.к. тарзда) ҳис этилиши кўзда тутилади. С. санъатни мифологик асосга эга деб билади, мифларга мурожаат қилиш билан бирга яқин ўтмиш адабиёти ва санъатидаги образлар, мотивлар асосида янги мифлар яратишга интилади; бадиий ижодда субъект ролини юқоридагича тушунгани боис ҳам санъатни кўпроқ коллектив ижод маҳсули деб ҳисоблашга мойил. Яна бадиий ижодга ўйин деб қараш ҳам хос бўлиб, С.нинг мавжуд воқеликка муносабатида киноя, юмор устувор, бироқ у кўпроқ “қора юмор” кўринишида, мавжуд қадриятларни анархик инкор қилишга қаратилган бўлиб, моҳиятан абсурдга яқин туради. Булардан кўринадики, байроғига “Севги, гўзаллик, исён” сўзларини битганча “дунёни қайта тузиш” (К.Маркс), “ҳаётни ўзгартириш” (А.Рембо) мақсадлари билан майдонга чиққан С. ўзидан аввалги ва ўзига замондош исёнкор, авангардистик оқимларга хос жиҳатларни ўзига сингдирган эди.

С.нинг адабий-бадиий мактаб сифатидаги фаолияти узоқ давом этмади, Иккинчи жаҳон уруши арафасида тарқалиб кетди. Шунга қарамай, у ХХ аср адабиёти ва санъатида чуқур из қолдирди: унинг бағридан П.Элюар, Л.Арагон, Г.Лорка каби улкан шоирлар, С.Дали каби рассомлар, Ж.Кокто, А. Мишо, А.Хичкок каби кино арбоблари етишиб чиқдилар. С. вакилларининг назарий қарашлари эса ўзидан кейинги структур психоанализ, структурализм, постструктурализм каби қатор илмий йўналишларга сезиларли таъсир кўрсатди.