Talmeh

Talmeh (ar. تلميح– chaqmoq chaqishi, koʻz qirini tashlash, nazar solmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, sheʼrda mashhur tarixiy voqea, shaxslar, badiiy asarlarga ishora qilish. T. shoirni koʻzda tutilgan fikrni batafsil aytish, holatni batafsil tasvirlash zaruratidan xalos etib, koʻzlangan samaraga oʻsha fikr yoki holatga mos keladigan boshqa biror hayotiy yoki badiiy faktga ishora qilish bilanoq erishish imkonini beradi. Natijada oz soʻz bilan koʻp maʼno ifoda qilish (q. iyjoz) mumkin boʻladi, zero, T. qoʻllangan bayt mazmuni ishora qilinayotgan tarixiy voqea yoki badiiy asar mazmuni bilan boyiydi. T.dagi ishora tarixiy voqea yoki badiiy asar nomini keltirish, ular bilan bogʻliq biror lafzni tilga olish orqali ochiq yoki yashirin tarzda amalga oshirilishi mumkin. Shu jihatdan Mashrabning:

Shayx Sanʼondin boʻlub toʻrt yuz murid sohibkamol,

Koʻrdi tarsozodani, xoʻkbonu tarso qildi ishq, –

bayti bilan Nodiraning:

Zohido, ishqu muhabbat ahlini maʼzur tut,

Yor koʻyida na boʻldi shayx Sanʼon oqibat, –

baytini qiyoslash mumkin. Ikkala baytda ham mashhur “Shayx Sanʼon qissasi”ga ishora qilingan. Baytlardagi maʼnoni teran anglash uchun, avvalo, oʻquvchining qissa voqealaridan, Shayx Sanʼon taqdiridan xabardor boʻlishi talab etiladi. Keltirilgan baytlarning birinchisida ishora ikkinchi baytdagiga nisbatan batafsil ifodalangan: unda mazkur qissani yodga soluvchi “Shayx Sanʼon”, “toʻrt yuz murid”, “tarsozoda”, “xoʻkbonu tarso” kabi bir necha tushunchalar boʻlib, qissaga ishora ham, undan murod ham ochiq ifodalangan. Shunday boʻlsa ham, shoirning ishq qudrati va qudratli ishqqa mubtalo boʻlgan oshiq ahvoli haqidagi fikr-tasavvurlarini toʻla anglash uchun Shayx Sanʼon holatini yodga olish, qissa ruhini bayt ruhiga koʻchirish lozim boʻladi. Ikkinchi baytdagi ishora esa u qadar ochiq emas: shoir shayx Sanʼonga nima boʻlganini ochiq aytmaydi, “shayx Sanʼonning yor koʻyida nima boʻlganiga qara” deya eslatish bilan cheklanadi, birinchi baytdagi kabi qissa voqealarini eslatuvchi soʻzlarni ishlatmaydi, xullas, ishora va undan koʻzlangan muddao birmuncha yashirin qoladi. Shuning uchun ham A.Husayniy T.ni lugʻzga oʻxshatadi: “Bilgilkim, talmehning baʼzisi lugʻzga oʻxshar, ul jihatdinkim, andin maqsad zohiriy maʼoniy boʻlmay, imo yoʻli bila ado etilgan maʼno maqsad boʻlur”. Yaʼni T.da shoir asl maqsadini goʻyo ataylab yashirganday boʻladi va uni topish uchun xuddi topishmoqlardagi singari asl maqsadga yetaklovchi belgi-ishoralarni keltiradi, oʻquvchi esa shu belgilar bilan baytda aytilayotgan fikrlar oʻrtasidagi oʻxshashliklar asosida asl maqsadni anglab yetadi.

T.da ishora qilinayotgan tarixiy yoki badiiy faktning mashhur, yaʼni koʻpchilikka tanish boʻlishi koʻzda tutiladi, shu shartning bajarilishi T.ning tushunarli boʻlishi garovi hisoblanib, ishora qilinayotgan faktning mashhurlik darajasi nechogʻli yuqori boʻlsa, T. mohiyatini tushunuvchilar doirasi ham shuncha keng boʻladi va aksincha. Mas., E.Vohidovning:

Ming Samarqand, ming Buxoro hadya etgum hol uchun,

Lek nigorimda havas yoʻq mulku davlat, mol uchun, –

baytini oʻqiboq Hofiz Sheroziyning mashhur matlaʼsiga ishora qilinayotgani, shoir salafi bilan ijodiy musobaqaga kirishgani anglashiladi. Zero, bundagi oshiq muhabbati Hofiz talqinidagi oshiqnikidan kam emas – undan ming karra ortiq hadyaga tayyor; maʼshuqa esa mol-mulk havasidan forigʻ, yaʼni shu tomoni bilan u ham Hofiz talqinidagi maʼshuqadan baland turadi. Bu jihatdan qaralsa, badiiy asar yoki tarixiy voqeaga umumiy tarzda qilingan ishorani tushunuvchilar doirasi ulardagi konkret epizod, detallarga qilingan ishorani tushunuvchilar doirasiga qaraganda torayadi. Mas.: Mashrab va Nodira baytlaridagi kabi Navoiyning:

Koʻnglum oʻtidin ne tong gar topsa ruhsoring furugʻ,

Shoʻx tarso musxaf oʻrtar shayx Sanʼon oʻtigʻa, –

baytida ham “Shayx Sanʼon qissasi”ga ishora qilingan. Biroq avvalgi baytlarda ishora umuman asarga (yaʼni ishq qudrati shayxni dinidan-da kechtirganiga) qaratilgan boʻlsa, bunda qissadagi konkret epizod – tarso maʼshuqa shartiga binoan musxafning kuydirilishiga ishora qilinadi. Yaʼni bu baytdagi T. mohiyatini anglash uchun qissadan umuman xabardorlik kam, uni yaqindan bilish talab etiladi. Bundan tashqari, E.Vohidov baytida kuzatilgani kabi, T.da ishora qilinayotgan obyekt nomi atalmasdan, uning mazmuniga ishora qilingan hollarda ham tushunish qiyinlashadi. Mas., Mashrabning:

Rizo mulkidaman halqumni tutdim tigʻi Akbarga,

Bu yoʻlda siynai poki Zabehullogʻa sigʻmamdur, –

baytida Ibrohim alayhissalomning oʻgʻli Ismoilni qurbonlikka keltirishi bilan bogʻliq rivoyatga ishora qilinadi. Lekin baytda bu narsa oshkor aytilmaydi-da, shoir oʻz holatini rizolik bilan boʻgʻzini pichoqqa tutgan paygʻambarzodaga qiyosan ifoda etadi. Baytdagi T. mohiyatini anglash uchun oʻquvchidan, avvalo, ishora obyektini tanib olish, shundan keyingina lirik qahramon ruhiy holatini rivoyatga qiyosan tasavvur etish talab qilinadi. Xullas, sheʼrda tasvirlanayotgan holat, ifoda etilayotgan fikr bilan tarixiy yoki badiiy faktlar orasida mushtarak nuqtalar mavjudligi T. sanʼatining zamini boʻlib, u hamisha oʻxshatish asosida yuzaga keladi. Yaʼni T. matnning mazmun doirasini kengaytiradi, baytdagi va ishora qilingan faktlardagi fikr, holat, voqea va sh.k.ni analogiyalar asosida qiyoslash, muqobil qoʻyish, qarshilantirish orqali badiiyatni kuchaytiradi, adabiy asarlarning dialogik aloqasini taʼminlaydi va namoyon etadi.

Талмеҳ (ар. تلميح– чақмоқ чақиши, кўз қирини ташлаш, назар солмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шеърда машҳур тарихий воқеа, шахслар, бадиий асарларга ишора қилиш. Т. шоирни кўзда тутилган фикрни батафсил айтиш, ҳолатни батафсил тасвирлаш заруратидан халос этиб, кўзланган самарага ўша фикр ёки ҳолатга мос келадиган бошқа бирор ҳаётий ёки бадиий фактга ишора қилиш биланоқ эришиш имконини беради. Натижада оз сўз билан кўп маъно ифода қилиш (қ. ийжоз) мумкин бўлади, зеро, Т. қўлланган байт мазмуни ишора қилинаётган тарихий воқеа ёки бадиий асар мазмуни билан бойийди. Т.даги ишора тарихий воқеа ёки бадиий асар номини келтириш, улар билан боғлиқ бирор лафзни тилга олиш орқали очиқ ёки яширин тарзда амалга оширилиши мумкин. Шу жиҳатдан Машрабнинг:

Шайх Санъондин бўлуб тўрт юз мурид соҳибкамол,

Кўрди тарсозодани, хўкбону тарсо қилди ишқ, –

байти билан Нодиранинг:

Зоҳидо, ишқу муҳаббат аҳлини маъзур тут,

Ёр кўйида на бўлди шайх Санъон оқибат, –

байтини қиёслаш мумкин. Иккала байтда ҳам машҳур “Шайх Санъон қиссаси”га ишора қилинган. Байтлардаги маънони теран англаш учун, аввало, ўқувчининг қисса воқеаларидан, Шайх Санъон тақдиридан хабардор бўлиши талаб этилади. Келтирилган байтларнинг биринчисида ишора иккинчи байтдагига нисбатан батафсил ифодаланган: унда мазкур қиссани ёдга солувчи “Шайх Санъон”, “тўрт юз мурид”, “тарсозода”, “хўкбону тарсо” каби бир неча тушунчалар бўлиб, қиссага ишора ҳам, ундан мурод ҳам очиқ ифодаланган. Шундай бўлса ҳам, шоирнинг ишқ қудрати ва қудратли ишққа мубтало бўлган ошиқ аҳволи ҳақидаги фикр-тасаввурларини тўла англаш учун Шайх Санъон ҳолатини ёдга олиш, қисса руҳини байт руҳига кўчириш лозим бўлади. Иккинчи байтдаги ишора эса у қадар очиқ эмас: шоир шайх Санъонга нима бўлганини очиқ айтмайди, “шайх Санъоннинг ёр кўйида нима бўлганига қара” дея эслатиш билан чекланади, биринчи байтдаги каби қисса воқеаларини эслатувчи сўзларни ишлатмайди, хуллас, ишора ва ундан кўзланган муддао бирмунча яширин қолади. Шунинг учун ҳам А.Ҳусайний Т.ни луғзга ўхшатади: “Билгилким, талмеҳнинг баъзиси луғзга ўхшар, ул жиҳатдинким, андин мақсад зоҳирий маъоний бўлмай, имо йўли била адо этилган маъно мақсад бўлур”. Яъни Т.да шоир асл мақсадини гўё атайлаб яширгандай бўлади ва уни топиш учун худди топишмоқлардаги сингари асл мақсадга етакловчи белги-ишораларни келтиради, ўқувчи эса шу белгилар билан байтда айтилаётган фикрлар ўртасидаги ўхшашликлар асосида асл мақсадни англаб етади.

Т.да ишора қилинаётган тарихий ёки бадиий фактнинг машҳур, яъни кўпчиликка таниш бўлиши кўзда тутилади, шу шартнинг бажарилиши Т.нинг тушунарли бўлиши гарови ҳисобланиб, ишора қилинаётган фактнинг машҳурлик даражаси нечоғли юқори бўлса, Т. моҳиятини тушунувчилар доираси ҳам шунча кенг бўлади ва аксинча. Мас., Э.Воҳидовнинг:

Минг Самарқанд, минг Бухоро ҳадя этгум ҳол учун,

Лек нигоримда ҳавас йўқ мулку давлат, мол учун, –

байтини ўқибоқ Ҳофиз Шерозийнинг машҳур матлаъсига ишора қилинаётгани, шоир салафи билан ижодий мусобақага киришгани англашилади. Зеро, бундаги ошиқ муҳаббати Ҳофиз талқинидаги ошиқникидан кам эмас – ундан минг карра ортиқ ҳадяга тайёр; маъшуқа эса мол-мулк ҳавасидан фориғ, яъни шу томони билан у ҳам Ҳофиз талқинидаги маъшуқадан баланд туради. Бу жиҳатдан қаралса, бадиий асар ёки тарихий воқеага умумий тарзда қилинган ишорани тушунувчилар доираси улардаги конкрет эпизод, деталларга қилинган ишорани тушунувчилар доирасига қараганда тораяди. Мас.: Машраб ва Нодира байтларидаги каби Навоийнинг:

Кўнглум ўтидин не тонг гар топса руҳсоринг фуруғ,

Шўх тарсо мусхаф ўртар шайх Санъон ўтиға, –

байтида ҳам “Шайх Санъон қиссаси”га ишора қилинган. Бироқ аввалги байтларда ишора умуман асарга (яъни ишқ қудрати шайхни динидан-да кечтирганига) қаратилган бўлса, бунда қиссадаги конкрет эпизод – тарсо маъшуқа шартига биноан мусхафнинг куйдирилишига ишора қилинади. Яъни бу байтдаги Т. моҳиятини англаш учун қиссадан умуман хабардорлик кам, уни яқиндан билиш талаб этилади. Бундан ташқари, Э.Воҳидов байтида кузатилгани каби, Т.да ишора қилинаётган объект номи аталмасдан, унинг мазмунига ишора қилинган ҳолларда ҳам тушуниш қийинлашади. Мас., Машрабнинг:

Ризо мулкидаман ҳалқумни тутдим тиғи Акбарга,

Бу йўлда сийнаи поки Забеҳуллоға сиғмамдур, –

байтида Иброҳим алайҳиссаломнинг ўғли Исмоилни қурбонликка келтириши билан боғлиқ ривоятга ишора қилинади. Лекин байтда бу нарса ошкор айтилмайди-да, шоир ўз ҳолатини ризолик билан бўғзини пичоққа тутган пайғамбарзодага қиёсан ифода этади. Байтдаги Т. моҳиятини англаш учун ўқувчидан, аввало, ишора объектини таниб олиш, шундан кейингина лирик қаҳрамон руҳий ҳолатини ривоятга қиёсан тасаввур этиш талаб қилинади. Хуллас, шеърда тасвирланаётган ҳолат, ифода этилаётган фикр билан тарихий ёки бадиий фактлар орасида муштарак нуқталар мавжудлиги Т. санъатининг замини бўлиб, у ҳамиша ўхшатиш асосида юзага келади. Яъни Т. матннинг мазмун доирасини кенгайтиради, байтдаги ва ишора қилинган фактлардаги фикр, ҳолат, воқеа ва ш.к.ни аналогиялар асосида қиёслаш, муқобил қўйиш, қаршилантириш орқали бадииятни кучайтиради, адабий асарларнинг диалогик алоқасини таъминлайди ва намоён этади.