Tamsil

Tamsil (ar. تمثيل– misol keltirish, dalillash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, sheʼrda ifoda etilgan fikrni hayotiy misollar yordamida dalillash, tasdiqlash, izohlash. Mohiyatan, T. irsolu masal (q.) sanʼatiga oʻxshash, faqat undan farqli oʻlaroq, fikr tasdigʻi uchun misol hayotning oʻzidan olinadi. Yaʼni agar irsolu masalda fikr tasdigʻi uchun xalqning ming yilliklar davomidagi hayotiy tajribasini oʻzida mujassam etgan maqollarga tayanilsa, T.da, koʻproq, shaxsiy tajriba, hayotiy kuzatishlarga asoslaniladi. T. oʻxshatish asosida voqe boʻladi, chunki aytilayotgan fikr (yoki tasvirlanayotgan holat) va uning tasdigʻi (yoki illyustratsiyasi) uchun keltirilayotgan hayotiy misol mohiyatida oʻxshashlik bor. Biroq oʻxshatishdan farqli ravishda, T.da oʻxshatish vositalaridan foydalanilmaydi, fikr (yoki holat) parallel beriladi-da, ular orasidagi oʻxshashlik, bogʻliqlik, aloqadorlikni anglab olish oʻquvchining oʻziga havola etiladi. Mas., Alisher Navoiyning quyidagi mashhur qitʼasida fikrni dalillash uchun mohirona T. qilingan:

Nokasu nojins avlodin kishi boʻlsin debon,

Chekma mehnatkim, latif oʻlmas kasofat olami.

Kim, kuchuk birla xoʻtukka necha qilsang tarbiyat,

It boʻlur, dogʻi eshak, boʻlmaslar aslo odami.

Qitʼaning birinchi baytida shoir tarbiyada nasl hal qiluvchi ahamiyatga ega, shuning uchun “nokasu nojins”lar avlodini odam qilaman deb urinish befoyda, degan asosiy fikrini aytadi, soʻng uni asoslash uchun kuchuk bilan xoʻtikni qancha tarbiyalasang ham, odam boʻlib qolmaydi, tarzidagi hayotiy misolni keltiradi.

Тамсил (ар. تمثيل– мисол келтириш, далиллаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шеърда ифода этилган фикрни ҳаётий мисоллар ёрдамида далиллаш, тасдиқлаш, изоҳлаш. Моҳиятан, Т. ирсолу масал (қ.) санъатига ўхшаш, фақат ундан фарқли ўлароқ, фикр тасдиғи учун мисол ҳаётнинг ўзидан олинади. Яъни агар ирсолу масалда фикр тасдиғи учун халқнинг минг йилликлар давомидаги ҳаётий тажрибасини ўзида мужассам этган мақолларга таянилса, Т.да, кўпроқ, шахсий тажриба, ҳаётий кузатишларга асосланилади. Т. ўхшатиш асосида воқе бўлади, чунки айтилаётган фикр (ёки тасвирланаётган ҳолат) ва унинг тасдиғи (ёки иллюстрацияси) учун келтирилаётган ҳаётий мисол моҳиятида ўхшашлик бор. Бироқ ўхшатишдан фарқли равишда, Т.да ўхшатиш воситаларидан фойдаланилмайди, фикр (ёки ҳолат) параллел берилади-да, улар орасидаги ўхшашлик, боғлиқлик, алоқадорликни англаб олиш ўқувчининг ўзига ҳавола этилади. Мас., Алишер Навоийнинг қуйидаги машҳур қитъасида фикрни далиллаш учун моҳирона Т. қилинган:

Нокасу ножинс авлодин киши бўлсин дебон,

Чекма меҳнатким, латиф ўлмас касофат олами.

Ким, кучук бирла хўтукка неча қилсанг тарбият,

Ит бўлур, доғи эшак, бўлмаслар асло одами.

Қитъанинг биринчи байтида шоир тарбияда насл ҳал қилувчи аҳамиятга эга, шунинг учун “нокасу ножинс”лар авлодини одам қиламан деб уриниш бефойда, деган асосий фикрини айтади, сўнг уни асослаш учун кучук билан хўтикни қанча тарбияласанг ҳам, одам бўлиб қолмайди, тарзидаги ҳаётий мисолни келтиради.