Tanqidiy realizm

Tanqidiy realizm – XIX asrning oʻrtalarida maydonga kelgan adabiy yoʻnalish, ijodiy metod (q. realizm). Termin ilk bor M.Gorkiy tomonidan qoʻllangan va shoʻro davri adabiyotshunosligida faol isteʼmolda boʻlgan. Darhaqiqat, XIX asr oʻrtalaridan adabiy jarayonda yetakchilik maqomini egallay boshlagan realistik adabiyotning koʻplab namunalarida mavjud tuzum teran badiiy tahlil etilib, uning insoniylikka zid mohiyati ochib beriladi (mas., O.Balzak, F.Dostoyevskiy, L.Tolstoy va b.). Yaʼni realist sanʼatkorlar oʻz ideallaridan kelib chiqib, koʻpincha, voqelikka tanqidiy munosabatda boʻladilar va uni gʻoyaviy-hissiy inkor qiladilar. Holbuki, birinchidan, davr adabiyotida voqelikni inkor emas, tasdiq etuvchi asarlar ham boʻlgan, demak, ushbu atama davr adabiyotidagi hodisani toʻliq qamray olmaydi; ikkinchidan, konkret badiiy asardagi gʻoyaviy-hissiy inkor kunning dolzarb ijtimoiy-siyosiy ehtiyojlari bilangina bogʻliq mazmun qatlami, xolos, unda boqiy umuminsoniy qadriyatlar va mangu muammolar talqinidan kelib chiquvchi umumbashariy mazmun qatlami ham bor, demak, butun boshli adabiy-badiiy hodisa mohiyatini inkor ruhi bilangina belgilash unchalik toʻgʻri boʻlmaydi. Hozirgi adabiyotshunoslikda T.r. termini anʼanaviy ravishda qoʻllanib turgan boʻlsa-da, uning faolligi sezilarli darajada pasaygan.

Танқидий реализм – XIX асрнинг ўрталарида майдонга келган адабий йўналиш, ижодий метод (қ. реализм). Термин илк бор М.Горький томонидан қўлланган ва шўро даври адабиётшунослигида фаол истеъмолда бўлган. Дарҳақиқат, XIX аср ўрталаридан адабий жараёнда етакчилик мақомини эгаллай бошлаган реалистик адабиётнинг кўплаб намуналарида мавжуд тузум теран бадиий таҳлил этилиб, унинг инсонийликка зид моҳияти очиб берилади (мас., О.Бальзак, Ф.Достоевский, Л.Толстой ва б.). Яъни реалист санъаткорлар ўз идеалларидан келиб чиқиб, кўпинча, воқеликка танқидий муносабатда бўладилар ва уни ғоявий-ҳиссий инкор қиладилар. Ҳолбуки, биринчидан, давр адабиётида воқеликни инкор эмас, тасдиқ этувчи асарлар ҳам бўлган, демак, ушбу атама давр адабиётидаги ҳодисани тўлиқ қамрай олмайди; иккинчидан, конкрет бадиий асардаги ғоявий-ҳиссий инкор куннинг долзарб ижтимоий-сиёсий эҳтиёжлари билангина боғлиқ мазмун қатлами, холос, унда боқий умуминсоний қадриятлар ва мангу муаммолар талқинидан келиб чиқувчи умумбашарий мазмун қатлами ҳам бор, демак, бутун бошли адабий-бадиий ҳодиса моҳиятини инкор руҳи билангина белгилаш унчалик тўғри бўлмайди. Ҳозирги адабиётшуносликда Т.р. термини анъанавий равишда қўлланиб турган бўлса-да, унинг фаоллиги сезиларли даражада пасайган.