Taqlid

Taqlid (ar. تقليد – ergashtirish, oʻxshatish) – adabiyotda oʻzigacha mavjud boʻlgan asar xususiyatlarini qayta yaratish, ijod amaliyotida u yoki bu sanʼatkorga ergashish tarzida namoyon boʻluvchi hodisa. Adabiyotshunoslikda T. va taqlidchilikka nisbatan koʻproq salbiy munosabat kuzatilsa-da, bular adabiy jarayonda tabiiy ravishda mavjud hodisa boʻlib, turli omillar (vorisiylik qonuniyati, adabiy-estetik qarashlar mushtarakligi, ijodiy oʻrganish) natijasi oʻlaroq yuzaga keladi. Vorisiylik qonuniyati asosidagi T. adabiyot taraqqiyotining anʼana taʼsiri ustuvor boʻlgan bosqichlarida (traditsionalizm bosqichi, Gʻarb adabiyotida XVIII asrgacha) keng kuzatiladi: bunda anʼanaviy tarzda etalon deb qabul qilingan asarlarga T. qilish odatiy holgina emas, maʼlum darajada ijodkorga qoʻyiluvchi talablardan biri (q. klassitsizm) boʻlib, maʼlum syujetlar, obrazlarga qayta-qayta murojaat qilinishi odatiy edi. Xuddi shunga oʻxshash hol Sharq adabiyotida ham kuzatiladi (mas., xamsachilik anʼanasi, gʻazalchilikdagi poetik obraz, lirik holatlar va b.). Biroq buni T. obyektiga, garchi uning koʻplab xususiyatlari saqlab qolinsa-da, koʻr-koʻrona ergashish deb tushunmaslik kerak, zero, u avvaldan mavjud obraz, syujet motivlarining anʼana doirasida yangilangan badiiy talqinini taqozo etadi. Badiiy ijodda individuallikning ahamiyati ortib borishi barobaridadada T. qilinayotgan asar bilan uning asosida yaratilgan asar orasidagi farq ochiq koʻzga tashlanmaydigan, mos ravishda T.ga munosabat ham salbiylashib borishi kuzatiladi. Mas., hozirgi oʻzbek nasrida kuzatiluvchi Gʻarb modern adabiyotiga ergashish hollariga aksariyat mutaxassislar xushlamayroq qaraydilar. Holbuki, bu T. adabiy-estetik qarashlar mushtarakligi mahsuli boʻlib, Gʻarb adabiyotida qariyb bir asrdan ziyod muqaddam boshlangan izlanishlar bizda endi-endi kuzatilmoqda, zero, shunday adabiy-estetik qarashlarning shakllanishiga zamin boʻla oladigan, shunday asarlarga ehtiyoj tugʻdiradigan sharoit bizda birmuncha kechroq yetildi. Yaʼni bunda T. unsurlari boʻlgan choqda ham koʻr-koʻrona emas, aksincha, ijodiy oʻzlashtirish boʻlib, yosh adiblarning milliy hayotimizni gʻarblik hamkasblari tajribasini ijodiy oʻzlashtirgan holda idrok etishga intilishidir. Shu bilan birga, bu hodisaga umumiy baho boʻlib, uning ichida salbiy bahoga loyiq, koʻr-koʻrona T. unsurlari mutlaqo yoʻq degani emas. Har qanday ijodkor faoliyatining ilk bosqichi T.dan xoli emas, buning omili oʻrganish istagidir. Hatto ulkan isteʼdodlar ham ijodining avvalida salaflaridan oʻrganadi, ularning tajribalarini oʻziga singdirib, ongiyu qalbida qayta ishlab, oʻzinikiga aylantirishi va shu asno oʻz ijodiy individualligini shakllantirishi uchun maʼlum vaqt kerak. Mas., ulugʻ adibimiz A.Qahhor hikoyalarida Chexov, Gogol asarlariga, ilk romani “Sarob”da J.Londonga; A.Oripovning ilk ijodida esa Pushkin, Lermontov, Gʻ.Gʻulomlarga T. unsurlari sezilib turadi. Muhimi, ularning oʻrganish bosqichidayoq ijodiy yondashuv, oʻz yoʻlini topish va oʻz soʻzini aytishga intilish kuzatiladiki, shu narsa ularning salaflardan samarali saboq olishi va keyincha betakror individuallik kasb etishlariga asos boʻldi. Sirasi, isteʼdod kuchi oʻrganish bosqichini ijodiy yondashgan holda va nechogʻli tez, samarali bosib oʻta olishda namoyon boʻladiki, saboqni quruq “yod olgan”lar yuksak choʻqqilarni aslo zabt etolmaydi. Ijodiy yondashuvdan mosuvo T. esa aslo isteʼdoddan emas, grafomanlik (q.) dardiga yoʻliqqanlikdan, epigonlikdangina (q.) darak beradi.

Тақлид (ар. تقليد – эргаштириш, ўхшатиш) – адабиётда ўзигача мавжуд бўлган асар хусусиятларини қайта яратиш, ижод амалиётида у ёки бу санъаткорга эргашиш тарзида намоён бўлувчи ҳодиса. Адабиётшуносликда Т. ва тақлидчиликка нисбатан кўпроқ салбий муносабат кузатилса-да, булар адабий жараёнда табиий равишда мавжуд ҳодиса бўлиб, турли омиллар (ворисийлик қонунияти, адабий-эстетик қарашлар муштараклиги, ижодий ўрганиш) натижаси ўлароқ юзага келади. Ворисийлик қонунияти асосидаги Т. адабиёт тараққиётининг анъана таъсири устувор бўлган босқичларида (традиционализм босқичи, Ғарб адабиётида XVIII асргача) кенг кузатилади: бунда анъанавий тарзда эталон деб қабул қилинган асарларга Т. қилиш одатий ҳолгина эмас, маълум даражада ижодкорга қўйилувчи талаблардан бири (қ. классицизм) бўлиб, маълум сюжетлар, образларга қайта-қайта мурожаат қилиниши одатий эди. Худди шунга ўхшаш ҳол Шарқ адабиётида ҳам кузатилади (мас., хамсачилик анъанаси, ғазалчиликдаги поэтик образ, лирик ҳолатлар ва б.). Бироқ буни Т. объектига, гарчи унинг кўплаб хусусиятлари сақлаб қолинса-да, кўр-кўрона эргашиш деб тушунмаслик керак, зеро, у аввалдан мавжуд образ, сюжет мотивларининг анъана доирасида янгиланган бадиий талқинини тақозо этади. Бадиий ижодда индивидуалликнинг аҳамияти ортиб бориши баробаридадада Т. қилинаётган асар билан унинг асосида яратилган асар орасидаги фарқ очиқ кўзга ташланмайдиган, мос равишда Т.га муносабат ҳам салбийлашиб бориши кузатилади. Мас., ҳозирги ўзбек насрида кузатилувчи Ғарб модерн адабиётига эргашиш ҳолларига аксарият мутахассислар хушламайроқ қарайдилар. Ҳолбуки, бу Т. адабий-эстетик қарашлар муштараклиги маҳсули бўлиб, Ғарб адабиётида қарийб бир асрдан зиёд муқаддам бошланган изланишлар бизда энди-энди кузатилмоқда, зеро, шундай адабий-эстетик қарашларнинг шаклланишига замин бўла оладиган, шундай асарларга эҳтиёж туғдирадиган шароит бизда бирмунча кечроқ етилди. Яъни бунда Т. унсурлари бўлган чоқда ҳам кўр-кўрона эмас, аксинча, ижодий ўзлаштириш бўлиб, ёш адибларнинг миллий ҳаётимизни ғарблик ҳамкасблари тажрибасини ижодий ўзлаштирган ҳолда идрок этишга интилишидир. Шу билан бирга, бу ҳодисага умумий баҳо бўлиб, унинг ичида салбий баҳога лойиқ, кўр-кўрона Т. унсурлари мутлақо йўқ дегани эмас. Ҳар қандай ижодкор фаолиятининг илк босқичи Т.дан холи эмас, бунинг омили ўрганиш истагидир. Ҳатто улкан истеъдодлар ҳам ижодининг аввалида салафларидан ўрганади, уларнинг тажрибаларини ўзига сингдириб, онгию қалбида қайта ишлаб, ўзиникига айлантириши ва шу асно ўз ижодий индивидуаллигини шакллантириши учун маълум вақт керак. Мас., улуғ адибимиз А.Қаҳҳор ҳикояларида Чехов, Гоголь асарларига, илк романи “Сароб”да Ж.Лондонга; А.Ориповнинг илк ижодида эса Пушкин, Лермонтов, Ғ.Ғуломларга Т. унсурлари сезилиб туради. Муҳими, уларнинг ўрганиш босқичидаёқ ижодий ёндашув, ўз йўлини топиш ва ўз сўзини айтишга интилиш кузатиладики, шу нарса уларнинг салафлардан самарали сабоқ олиши ва кейинча бетакрор индивидуаллик касб этишларига асос бўлди. Сираси, истеъдод кучи ўрганиш босқичини ижодий ёндашган ҳолда ва нечоғли тез, самарали босиб ўта олишда намоён бўладики, сабоқни қуруқ “ёд олган”лар юксак чўққиларни асло забт этолмайди. Ижодий ёндашувдан мосуво Т. эса асло истеъдоддан эмас, графоманлик (қ.) дардига йўлиққанликдан, эпигонликдангина (қ.) дарак беради.