Taqtiʼ

Taqtiʼ (ar. تقطيع – kesish) – aruzda yozilgan baytni ritmik boʻlaklarga, ruknga teng qismlarga boʻlish, misralardagi maʼlum tartibda joylashgan mutaharrik va sokin harflarni guruhlash. T. qilish orqali baytning bahri aniqlanadi. Hozirgi aruzshunoslikda misralarni choʻziq va qisqa hijolarga ajratish orqali guruhlash usuli keng tarqalgan. Baytdagi har bir misraning bir ruknga teng qismi, yaʼni T.si alohida nom bilan yuritiladi: birinchi misraning birinchi T.si sadr, oxirgi T.si aruz (yoki ajuz), ikkinchi misraning birinchi T.si ibtido, oxirgi T.si zarb, sadr va ajuz, ibtido va zarblar orasidagi T.lar hashv deb ataladi. Mas., Navoiyning quyidagi baytida T.lar mazkur koʻrinishda joylashgan:

sadr hashv hashv ajuz

Xilʼatin to / aylamish jo / non qizil, so / rigʻ, yashil,

– V – – / – V – – / – V – – / – V –

foilotun foilotun foilotun foilun

ibtido hashv hashv zarb

Shuʼlai o / him chiqar har / yon qizil, so / rigʻ, yashil.

– V – – / – V – – / – V – – / – V –

foilotun foilotun foilotun foilun

Bayt T.larga ajratilgach, undagi ruknlar soni, zihofga uchragan yoki uchramaganiga qarab, turlicha nomlanadi. Yuqoridagi bayt foilotun ruknining sakkiz marta takrorlanishi va misralar soʻngida ruknning hazf zihofiga uchrashi koʻrinishida shakllangan, shundan kelib chiqib, bayt vazni ramali musammani mahzuf deb nomlanadi. Agar baytda rukn olti marta takrorlansa, undagi hashvlar soni ikkita boʻladi, toʻrt marta takrorlansa, baytda hashv ishtirok etmaydi. Mas., Navoiyning quyidagi baytida rukn olti marta takrorlangan:

sadr hashv ajuz

Bizing shaydo / koʻngul becho / ra boʻlmish,

V – – – / V – – – / V – –

mafoiylun mafoiylun faulun

ibtido hashv zarb

Malolat dash / tida ovo / ra boʻlmish.

V – – – / V – – – / V – –

mafoiylun mafoiylun faulun

Baytda mafoiylun rukni olti marta takrorlanmoqda va misra oxiridagi rukn hazf zihofiga uchragan. Shundan kelib chiqib, bayt vazni hazaji musaddasi mahzuf deb nomlanadi.

Тақтиъ (ар. تقطيع – кесиш) – арузда ёзилган байтни ритмик бўлакларга, рукнга тенг қисмларга бўлиш, мисралардаги маълум тартибда жойлашган мутаҳаррик ва сокин ҳарфларни гуруҳлаш. Т. қилиш орқали байтнинг баҳри аниқланади. Ҳозирги арузшуносликда мисраларни чўзиқ ва қисқа ҳижоларга ажратиш орқали гуруҳлаш усули кенг тарқалган. Байтдаги ҳар бир мисранинг бир рукнга тенг қисми, яъни Т.си алоҳида ном билан юритилади: биринчи мисранинг биринчи Т.си садр, охирги Т.си аруз (ёки ажуз), иккинчи мисранинг биринчи Т.си ибтидо, охирги Т.си зарб, садр ва ажуз, ибтидо ва зарблар орасидаги Т.лар ҳашв деб аталади. Мас., Навоийнинг қуйидаги байтида Т.лар мазкур кўринишда жойлашган:

садр ҳашв ҳашв ажуз

Хилъатин то / айламиш жо / нон қизил, со / риғ, яшил,

– V – – / – V – – / – V – – / – V –

фоилотун фоилотун фоилотун фоилун

ибтидо ҳашв ҳашв зарб

Шуълаи о / ҳим чиқар ҳар / ён қизил, со / риғ, яшил.

– V – – / – V – – / – V – – / – V –

фоилотун фоилотун фоилотун фоилун

Байт Т.ларга ажратилгач, ундаги рукнлар сони, зиҳофга учраган ёки учрамаганига қараб, турлича номланади. Юқоридаги байт фоилотун рукнининг саккиз марта такрорланиши ва мисралар сўнгида рукннинг ҳазф зиҳофига учраши кўринишида шаклланган, шундан келиб чиқиб, байт вазни рамали мусаммани маҳзуф деб номланади. Агар байтда рукн олти марта такрорланса, ундаги ҳашвлар сони иккита бўлади, тўрт марта такрорланса, байтда ҳашв иштирок этмайди. Мас., Навоийнинг қуйидаги байтида рукн олти марта такрорланган:

садр ҳашв ажуз

Бизинг шайдо / кўнгул бечо / ра бўлмиш,

V – – – / V – – – / V – –

мафоийлун мафоийлун фаулун

ибтидо ҳашв зарб

Малолат даш / тида ово / ра бўлмиш.

V – – – / V – – – / V – –

мафоийлун мафоийлун фаулун

Байтда мафоийлун рукни олти марта такрорланмоқда ва мисра охиридаги рукн ҳазф зиҳофига учраган. Шундан келиб чиқиб, байт вазни ҳазажи мусаддаси маҳзуф деб номланади.