Tardu aks

Tardu aks (ar. طرد عكس – quvmoq; teskari qilmoq, teskari qilib takrorlash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, bayt tarkibidagi ikki soʻz yoki birikmani avval maʼlum bir tartibda keltirib, soʻng ularning oʻrnini almashtirib takrorlash. Bu holning bir misra doirasida voqe boʻlishi mahraj (tugallanmagan) T.a. deyiladi. Mas.:

Zulfi savdosi, bu savdoyi boshinda koʻpturur,

Boʻlsa savdo ahli, tong yoʻq, ahli savdo birla doʻst (Navoiy).

T.a. ning bayt doirasida voqe boʻlgan koʻrinishi mukammalroq hisoblanadi, shuning uchun ham u komil (tugallangan) T.a. deb ataladi:

Ofatijon, desam, kulib: rohatijon oʻzim, dedi,

Rohatijonmisan, desam: ofatijon oʻzim, dedi (Chustiy).

Maʼno nuqtai nazaridan ham T.a.ning ikki koʻrinishi farqlanadi. Agar oʻrnini almashtirib takrorlaganda soʻz yoki birikma maʼnosi oʻzgarmasa, aksi mutahodiy deyiladi. Mas., E.Vohidovning quyidagi baytida “Zuhroyu Oy” birikmasini “ Oyu Zuhro” tarzida takrorlash bilan maʼno oʻzgarishsiz qoladi:

Men seni Zuhroyu Oy deb iltijo qildim va lek

Sen yiroqsan, garchi menga Oyu Zuhro bir qadam.

T.a.ning maʼno jihatidan farqlanuvchi ikkinchi koʻrinishi aksi mujriy deb nomlanib, bunda oʻrin almashishi natijasida yangi maʼno hosil boʻlishi nazarda tutiladi. Mas., E.Vohidovning quyidagi:

Intilar borliqni inson barkamol etmoq uchun,

Ne ajab, insonni borliq barkamol etgan emas, –

baytida “borliqni inson” birikmasining “insonni borliq” tarzida qaytarilishi natijasida ega-kesim munosabati oʻzgaradi va natijada yangi mazmun hosil boʻladi.

Shuningdek, T.a. sanʼatida baytda akslanib, oʻrni almashib kelayotgan soʻz yoki birikmalar soni birdan ortiq boʻlishi ham mumkin. Mas., Navoiyning:

Dema raʼno qad ila jilvasidin xolingni,

Jilva jonimga balo, ul qadi raʼno ofat, –

baytida “raʼno qad” birikmasi ichida ham, bu birikma bilan “jilva” soʻzi orasida ham oʻrin almashib takrorlanish kuzatiladi.

Тарду акс (ар. طرد عكس – қувмоқ; тескари қилмоқ, тескари қилиб такрорлаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байт таркибидаги икки сўз ёки бирикмани аввал маълум бир тартибда келтириб, сўнг уларнинг ўрнини алмаштириб такрорлаш. Бу ҳолнинг бир мисра доирасида воқе бўлиши маҳраж (тугалланмаган) Т.а. дейилади. Мас.:

Зулфи савдоси, бу савдойи бошинда кўптурур,

Бўлса савдо аҳли, тонг йўқ, аҳли савдо бирла дўст (Навоий).

Т.а. нинг байт доирасида воқе бўлган кўриниши мукаммалроқ ҳисобланади, шунинг учун ҳам у комил (тугалланган) Т.а. деб аталади:

Офатижон, десам, кулиб: роҳатижон ўзим, деди,

Роҳатижонмисан, десам: офатижон ўзим, деди (Чустий).

Маъно нуқтаи назаридан ҳам Т.а.нинг икки кўриниши фарқланади. Агар ўрнини алмаштириб такрорлаганда сўз ёки бирикма маъноси ўзгармаса, акси мутаҳодий дейилади. Мас., Э.Воҳидовнинг қуйидаги байтида “Зуҳрою Ой” бирикмасини “ Ою Зуҳро” тарзида такрорлаш билан маъно ўзгаришсиз қолади:

Мен сени Зуҳрою Ой деб илтижо қилдим ва лек

Сен йироқсан, гарчи менга Ою Зуҳро бир қадам.

Т.а.нинг маъно жиҳатидан фарқланувчи иккинчи кўриниши акси мужрий деб номланиб, бунда ўрин алмашиши натижасида янги маъно ҳосил бўлиши назарда тутилади. Мас., Э.Воҳидовнинг қуйидаги:

Интилар борлиқни инсон баркамол этмоқ учун,

Не ажаб, инсонни борлиқ баркамол этган эмас, –

байтида “борлиқни инсон” бирикмасининг “инсонни борлиқ” тарзида қайтарилиши натижасида эга-кесим муносабати ўзгаради ва натижада янги мазмун ҳосил бўлади.

Шунингдек, Т.а. санъатида байтда аксланиб, ўрни алмашиб келаётган сўз ёки бирикмалар сони бирдан ортиқ бўлиши ҳам мумкин. Мас., Навоийнинг:

Дема раъно қад ила жилвасидин холингни,

Жилва жонимга бало, ул қади раъно офат, –

байтида “раъно қад” бирикмаси ичида ҳам, бу бирикма билан “жилва” сўзи орасида ҳам ўрин алмашиб такрорланиш кузатилади.