Tarixiy-funksional oʻrganish

Tarixiy-funksional oʻrganish – badiiy adabiyotning ijtimoiy taqdirini, badiiy asarning oʻquvchi omma ongidagi yashash tarixi, turli tarixiy bosqichlardagi talqinlarini oʻrganish. Bu xil yondashuv badiiy adabiyotga kommunikatsiya jarayoni sifatida qarashni taqozo etadi. Modomiki, kommunikatsiya amalga oshgan shart-sharoitlar oʻzgarib turar ekan, T.-f.oʻ. badiiy asarning ilgari amalga oshirilgan talqinlarini oʻsha davr kontekstida tadqiq qilishni taqozo etadi. Shuning uchun ham muayyan asarning ilgari (adabiy tanqid, olimlar, oʻquvchi omma, rejissyorlar, aktyorlar, kitob bezakchilari va sh.k. tomonidan) amalga oshirilgan talqinlari T.-f.oʻ. uchun material boʻlib xizmat qiladi. T.-f.oʻ. adabiy merosni toʻgʻri baholash, ularning hozirgi kundagi ahamiyatini ochib berish, oʻtmishda yaratilgan asarlarning ilmiy jihatdan toʻgʻri, adekvat talqin etilishida muhim ahamiyatga egadir. Ayon boʻladiki, ilgari yaratilgan asarlarning hozirgi hayotini oʻrganish T.-f.oʻ.ning muhim va asosiy masalasidir. Adabiyot tarixi konkret asarga oʻquvchi ommaning qiziqish darajasi, talqinlari, unga berilayotgan baholar oʻzgarib turishiga koʻplab misollarni beradi. Zero, adabiy asar mazmuni koʻpqatlamli boʻlib, muayyan davr shart-sharoitlari (badiiy diddagi oʻzgarishlar, shu davrda tugʻilgan maʼnaviy-ruhiy ehtiyojlar) bilan bogʻliq holda ulardan biri aktuallashaverdi. Yaʼni badiiy asarning turli davrlarda turlicha tushunilishi va baholanishi qonuniyat maqomidadir. Mas., A.Qodiriy “Oʻtgan kunlar” romanida oʻz davri ijtimoiy muammolari (millat fojialarining ildizi, milliy ozodlik masalalari)ga munosabat bildirib, davri uchun benihoya muhim gʻoyalarni singdirishga intilgan edi. 60-yillarda asar mazmunining bu qirrasi tushib qoladi-da, uning boshqa qatlami (ota-ona orzusi, sevgi va vafo) aktuallashdi, u koʻproq “ishqiy maishiy, sarguzasht” asar sifatida tushuniladi. 80-yillar oxirida, jamiyatda istiqlol va erk sogʻinchi kuchaygan bir sharoitda, ijtimoiy-tarixiy sharoit asar yaratilgan davrdagiga mohiyatan yaqin edi, bu esa yana asar yaratilgan davrdagi aktual mazmunni oldingi planga chiqardi. Hozirgi kunda esa oʻquvchini romandagi umuminsoniy muammolar talqini – yozuvchining inson erki, qadri va shaʼni, adolat va razolat, diyonat va xiyonat, shaxs va jamiyat, shaxsiy manfaat bilan oʻzga shaxslar manfaati munosabati kabi qator murakkab masalalar haqidagi mulohazalari koʻproq qiziqtiradi. Istiqlol sharoitida oʻtmish adabiy merosini qayta baholash zarurati yuzaga keldiki, bu narsa adabiyotimizni oʻrganishda tarixiy-funksional yondashuvni dolzarb etib qoʻydi. Shu bois ham oʻtgan asr oxirlaridan boshlab oʻzbek adabiyotini T.-f.oʻ. borasida dadil qadamlar qoʻyildi. Jumladan, A.Rasulov, S.Sodiq, R.Qoʻchqor, B.Karimov kabi olimlarning A.Qodiriy va A.Qahhor asarlarini tarixiy-funksional aspektda oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlari bu boradagi jiddiy yutuqlardan sanalishi mumkin.

Тарихий-функционал ўрганиш – бадиий адабиётнинг ижтимоий тақдирини, бадиий асарнинг ўқувчи омма онгидаги яшаш тарихи, турли тарихий босқичлардаги талқинларини ўрганиш. Бу хил ёндашув бадиий адабиётга коммуникация жараёни сифатида қарашни тақозо этади. Модомики, коммуникация амалга ошган шарт-шароитлар ўзгариб турар экан, Т.-ф.ў. бадиий асарнинг илгари амалга оширилган талқинларини ўша давр контекстида тадқиқ қилишни тақозо этади. Шунинг учун ҳам муайян асарнинг илгари (адабий танқид, олимлар, ўқувчи омма, режиссёрлар, актёрлар, китоб безакчилари ва ш.к. томонидан) амалга оширилган талқинлари Т.-ф.ў. учун материал бўлиб хизмат қилади. Т.-ф.ў. адабий меросни тўғри баҳолаш, уларнинг ҳозирги кундаги аҳамиятини очиб бериш, ўтмишда яратилган асарларнинг илмий жиҳатдан тўғри, адекват талқин этилишида муҳим аҳамиятга эгадир. Аён бўладики, илгари яратилган асарларнинг ҳозирги ҳаётини ўрганиш Т.-ф.ў.нинг муҳим ва асосий масаласидир. Адабиёт тарихи конкрет асарга ўқувчи омманинг қизиқиш даражаси, талқинлари, унга берилаётган баҳолар ўзгариб туришига кўплаб мисолларни беради. Зеро, адабий асар мазмуни кўпқатламли бўлиб, муайян давр шарт-шароитлари (бадиий диддаги ўзгаришлар, шу даврда туғилган маънавий-руҳий эҳтиёжлар) билан боғлиқ ҳолда улардан бири актуаллашаверди. Яъни бадиий асарнинг турли даврларда турлича тушунилиши ва баҳоланиши қонуният мақомидадир. Мас., А.Қодирий “Ўтган кунлар” романида ўз даври ижтимоий муаммолари (миллат фожиаларининг илдизи, миллий озодлик масалалари)га муносабат билдириб, даври учун бениҳоя муҳим ғояларни сингдиришга интилган эди. 60-йилларда асар мазмунининг бу қирраси тушиб қолади-да, унинг бошқа қатлами (ота-она орзуси, севги ва вафо) актуаллашди, у кўпроқ “ишқий маиший, саргузашт” асар сифатида тушунилади. 80-йиллар охирида, жамиятда истиқлол ва эрк соғинчи кучайган бир шароитда, ижтимоий-тарихий шароит асар яратилган даврдагига моҳиятан яқин эди, бу эса яна асар яратилган даврдаги актуал мазмунни олдинги планга чиқарди. Ҳозирги кунда эса ўқувчини романдаги умуминсоний муаммолар талқини – ёзувчининг инсон эрки, қадри ва шаъни, адолат ва разолат, диёнат ва хиёнат, шахс ва жамият, шахсий манфаат билан ўзга шахслар манфаати муносабати каби қатор мураккаб масалалар ҳақидаги мулоҳазалари кўпроқ қизиқтиради. Истиқлол шароитида ўтмиш адабий меросини қайта баҳолаш зарурати юзага келдики, бу нарса адабиётимизни ўрганишда тарихий-функционал ёндашувни долзарб этиб қўйди. Шу боис ҳам ўтган аср охирларидан бошлаб ўзбек адабиётини Т.-ф.ў. борасида дадил қадамлар қўйилди. Жумладан, А.Расулов, С.Содиқ, Р.Қўчқор, Б.Каримов каби олимларнинг А.Қодирий ва А.Қаҳҳор асарларини тарихий-функционал аспектда ўрганишга бағишланган тадқиқотлари бу борадаги жиддий ютуқлардан саналиши мумкин.