Tarjiband

Tarjiband (ar. ترجيع – takrorlash, aylantirmoq, fors. بند– bogʻlash) – mumtoz adabiyotdagi oʻziga xos kompozitsion qurilishga ega yirik hajmli lirik janr. T. bir necha baytdan tashkil topib, uning har bir bandi gʻazal tipida qofiyalanuvchi (a-a, b-a, v-a, g-a...) bir necha baytdan tarkiblanadi, har bir band oxirida esa masnaviy tipida qofiyalangan bir bayt aynan takrorlanadi. T.lar, odatda, har biri 8 – 11 baytdan tarkiblanuvchi 7 – 8 banddan tashkil topadi, biroq bu borada qatʼiy meyorlar belgilangan emas. T.lar, koʻproq, falsafiy-axloqiy mavzuda yoziladi, sheʼr davomida qoʻyilgan mavzu keng va atroflicha yoritiladi. Mavzu birligi, yaʼni sheʼr davomida bitta mavzuning izchil rivojlantirilishi, bandlarning barini bogʻlovchi tarjeʼning mavjudligi T.ning yaxlitligini taʼminlaydi. Bandlarni oʻzaro bogʻlagani uchun takrorlanuvchi bayt – tarjeʼ vosila bayt (bogʻlovchi bayt) deb ataladi, unga T.ning eng muhim kompozitsion unsuri sifatida qaraladi, janrning nomlanishi ham shu bilan izohlanadi. Takrorlanayotgan baytning yana bir vazifasi lirik qahramon kechinmalarini taʼkidlash, oʻquvchi diqqatini asosiy fikrga (q. leytmotiv) qayta-qayta jalb qilishdan iborat. Mazkur xususiyatlari bilan T. jiddiy falsafiy-axloqiy masalalarni lirik mushohada qilishga keng imkon beradi, shu bois Hofiz Xorazmiy, Navoiy, Fuzuliy, Yusuf Amiriy, Ravnaq, Miriy, Munis, Ogahiy, Uvaysiy, Nodira, Tabibiy kabi mumtoz shoirlar ijodida keng oʻrin tutadi.

Таржибанд (ар. ترجيع – такрорлаш, айлантирмоқ, форс. بند– боғлаш) – мумтоз адабиётдаги ўзига хос композицион қурилишга эга йирик ҳажмли лирик жанр. Т. бир неча байтдан ташкил топиб, унинг ҳар бир банди ғазал типида қофияланувчи (а-а, б-а, в-а, г-а...) бир неча байтдан таркибланади, ҳар бир банд охирида эса маснавий типида қофияланган бир байт айнан такрорланади. Т.лар, одатда, ҳар бири 8 – 11 байтдан таркибланувчи 7 – 8 банддан ташкил топади, бироқ бу борада қатъий меъёрлар белгиланган эмас. Т.лар, кўпроқ, фалсафий-ахлоқий мавзуда ёзилади, шеър давомида қўйилган мавзу кенг ва атрофлича ёритилади. Мавзу бирлиги, яъни шеър давомида битта мавзунинг изчил ривожлантирилиши, бандларнинг барини боғловчи таржеънинг мавжудлиги Т.нинг яхлитлигини таъминлайди. Бандларни ўзаро боғлагани учун такрорланувчи байт – таржеъ восила байт (боғловчи байт) деб аталади, унга Т.нинг энг муҳим композицион унсури сифатида қаралади, жанрнинг номланиши ҳам шу билан изоҳланади. Такрорланаётган байтнинг яна бир вазифаси лирик қаҳрамон кечинмаларини таъкидлаш, ўқувчи диққатини асосий фикрга (қ. лейтмотив) қайта-қайта жалб қилишдан иборат. Мазкур хусусиятлари билан Т. жиддий фалсафий-ахлоқий масалаларни лирик мушоҳада қилишга кенг имкон беради, шу боис Ҳофиз Хоразмий, Навоий, Фузулий, Юсуф Амирий, Равнақ, Мирий, Мунис, Огаҳий, Увайсий, Нодира, Табибий каби мумтоз шоирлар ижодида кенг ўрин тутади.