Tarjiʼ

Tarjiʼ (ar. ترجيع– takrorlamoq, aylantirmoq) – mumtoz sheʼriyatdagi sanʼat, sheʼrning har bir bandi oxirida misra yoki baytni takrorlash; takrorlanib kelayotgan misra yoki bayt ham tarjiʼ deyiladi (q. refren). A.Husayniy Ajam shoirlari T.ni shunday tushunganini, arab shoirlari esa T.ni takrir turlaridan biri, bayt tarkibida bir maʼnoni qayta-qayta takrorlashga asoslangan sanʼat deb hisoblashlarini aytadi. Sheʼriyatimizda T. sanʼati qoʻllangan sheʼrlar koʻplab uchraydi. Mas., Furqatning “Sayding qoʻya ber, sayyod” musaddasining hamma bandlaridan soʻng quyidagi bayt T. sifatida takrorlanadi:

Hijron oʻqidin jismi koʻp yora ekan mendek,

Kuygan jigari bagʻri sadpora ekan mendek.

Mashrab, Fuzuliy, Muqimiy kabi shoirlarning musammatlarida T. sanʼatidan mohirona foydalanilgan. Shuningdek, mumtoz sheʼriyatda T. asosida farqlanuvchi tarjiband (q.) janri ham mavjud.

Таржиъ (ар. ترجيع– такрорламоқ, айлантирмоқ) – мумтоз шеъриятдаги санъат, шеърнинг ҳар бир банди охирида мисра ёки байтни такрорлаш; такрорланиб келаётган мисра ёки байт ҳам таржиъ дейилади (қ. рефрен). А.Ҳусайний Ажам шоирлари Т.ни шундай тушунганини, араб шоирлари эса Т.ни такрир турларидан бири, байт таркибида бир маънони қайта-қайта такрорлашга асосланган санъат деб ҳисоблашларини айтади. Шеъриятимизда Т. санъати қўлланган шеърлар кўплаб учрайди. Мас., Фурқатнинг “Сайдинг қўя бер, сайёд” мусаддасининг ҳамма бандларидан сўнг қуйидаги байт Т. сифатида такрорланади:

Ҳижрон ўқидин жисми кўп ёра экан мендек,

Куйган жигари бағри садпора экан мендек.

Машраб, Фузулий, Муқимий каби шоирларнинг мусамматларида Т. санъатидан моҳирона фойдаланилган. Шунингдек, мумтоз шеъриятда Т. асосида фарқланувчи таржибанд (қ.) жанри ҳам мавжуд.