Tarkibband

Tarkibband (ar.تركيب – tuzilish, fors. بند – bogʻlash) – mumtoz adabiyotdagi oʻziga xos kompozitsion qurilishga ega yirik hajmli lirik janr. T.ning har bir bandi gʻazal tipida qofiyalanuvchi bir necha baytdan tarkiblanib, oxirida masnaviy tipida qofiyalanuvchi bayt keltiriladi. Qurilishidagi bu jihatlari bilan T. tarjibandga oʻxshash, faqat unda bandlar oxiridagi bayt tarjeʼ emas, har bir band oxirida butunlay yangi bayt keltiriladi. T.ning bandlari gʻazalni eslatadi, faqat unda taxallus keltirilmaydi. T. bandlaridagi baytlar soni qatʼiy belgilangan emas, lekin har bir T.da bandlardagi baytlar soni bir xil boʻlishi lozim (mas., Hofiz Xorazmiy devoniga kiritilgan T. har biri 8 tadan baytni oʻz ichiga olgan 4 ta banddan tashkil topgan). T.dagi bandlar gʻoya va mavzu jihatidan bir-biriga uzviy bogʻliq boʻlib, bitta mavzuning izchil rivojlantirilishi asar yaxlitligini taʼminlaydi: qoʻyilgan mavzu talqini banddan-bandga yorqinlashib boradi, gʻazal koʻrinishidagi har bir band mavzuning qaysidir qirrasini atroflicha yoritishga xizmat qiladi. Shu jihatlari bilan T. jiddiy falsafiy masalalarni lirik mushohada etish uchun qulay shakl boʻlib, unga Hofiz Xorazmiy, Navoiy, Fuzuliy kabi mutafakkir shoirlar ayricha eʼtibor qilganlari shundandir.

Таркиббанд (ар.تركيب – тузилиш, форс. بند – боғлаш) – мумтоз адабиётдаги ўзига хос композицион қурилишга эга йирик ҳажмли лирик жанр. Т.нинг ҳар бир банди ғазал типида қофияланувчи бир неча байтдан таркибланиб, охирида маснавий типида қофияланувчи байт келтирилади. Қурилишидаги бу жиҳатлари билан Т. таржибандга ўхшаш, фақат унда бандлар охиридаги байт таржеъ эмас, ҳар бир банд охирида бутунлай янги байт келтирилади. Т.нинг бандлари ғазални эслатади, фақат унда тахаллус келтирилмайди. Т. бандларидаги байтлар сони қатъий белгиланган эмас, лекин ҳар бир Т.да бандлардаги байтлар сони бир хил бўлиши лозим (мас., Ҳофиз Хоразмий девонига киритилган Т. ҳар бири 8 тадан байтни ўз ичига олган 4 та банддан ташкил топган). Т.даги бандлар ғоя ва мавзу жиҳатидан бир-бирига узвий боғлиқ бўлиб, битта мавзунинг изчил ривожлантирилиши асар яхлитлигини таъминлайди: қўйилган мавзу талқини банддан-бандга ёрқинлашиб боради, ғазал кўринишидаги ҳар бир банд мавзунинг қайсидир қиррасини атрофлича ёритишга хизмат қилади. Шу жиҳатлари билан Т. жиддий фалсафий масалаларни лирик мушоҳада этиш учун қулай шакл бўлиб, унга Ҳофиз Хоразмий, Навоий, Фузулий каби мутафаккир шоирлар айрича эътибор қилганлари шундандир.