Tarseʼ

Tarseʼ (ar. ترصيع – durni, gavharni ipga tizmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, baytning birinchi misrasidagi barcha soʻzlarning keyingi misradagi muqobillariga qofiyadosh va vaznda teng boʻlishi. Biroq T.ning asosiy sharti qofiyadoshlik boʻlib, “Agar qofiya tufayli vaznda ixtilof boʻlsa ham, zarari yoʻqdir” (A.Husayniy). Yaʼni birinchi misradagi soʻzlar ikkinchi misradagi muqobillari bilan qofiyadosh boʻlsa, vaznda tenglik buzilgan holda ham, T. sanʼati yuzaga kelaveradi. Ayni paytda, misralardagi muqobil soʻzlarning ham qofiyadosh, ham vazndosh boʻlishi T.ning mukammal koʻrinishi hisoblanadi. Sheʼrga oʻzgacha musiqiylik baxsh etishi sabab sheʼriyatimizda T. ancha faol qoʻllangan, uning goʻzal namunalarini turli janrlarga mansub sheʼrlarda koʻplab uchratish mumkin. Faqat qofiyalanish tartibi oʻziga xos boʻlgani uchun gʻazaldagi T., odatda, matlaʼda yuzaga kelishini unutmaslik lozim. Buning sababi shuki, T. bayt misralaridagi barcha soʻzlarning oʻzaro qofiyadosh boʻlishini taqozo etadi. Gʻazalda esa matlaʼdan keyingi baytlarning birinchi misralari ochiq qolgani holda, ikkinchi misralarining matlaʼga qofiyadosh boʻlishi talab etiladi, shuningdek, aksar hollarda gʻazal radifli boʻladi – bularning bari matlaʼdan boshqa baytlarda T.ning yuzaga kelishiga xalaqit beradi. Ikkinchi tomondan, matlaʼning T. asosiga qurilishi husni matlaʼ (q.) sanʼati talablariga mos boʻlib, ilk baytning oʻquvchi yodida muhrlanib qolishiga xizmat qiladi, shu tariqa T. sanʼatini qoʻllashda gʻazal janri xususiyatlaridan kelib chiquvchi cheklov oxir-oqibat uning foydasiga ishlaydi. Mas., Navoiyning quyidagi matlaʼsida T. sanʼati qoʻllangan:

Ne xush kelgayki, kelgay nozaninim,

Ne xush boʻlgʻayki, boʻlgʻay hamnishinim.

T. sanʼatining qoʻllanishi, ayniqsa, bir baytdangina tashkil topuvchi fardlarda muhim, chunki hikmatli fikrning oʻziga xos ohang bilan jarang topishi uning oʻquvchi yodida saqlanishida, ommalashib ketishida katta ahamiyat kasb etadi. Mas., Navoiyning:

Muruvvat barcha bermakdur, yemak yoʻq,

Futuvvat barcha qilmakdur, demak yoʻq, –

fardi misralaridagi qofiyalanayotgan soʻzlar raviyda ham, harakatu sukun (unli va undoshlar)da ham bir-biriga muvofiq, u T.ning eng mukammal koʻrinishiga misol boʻla oladi.

Masnaviy shaklida yozilgan dostonlar tarkibidagi T. sanʼati qoʻllangan baytlar matnda ritmik oʻziga xosligi, musiqiyligi bilan alohida ajralib turadi. Shu bois ham bunday baytlar koʻproq voqealar shiddati ortgan, qahramon ruhiyatida dramatizm kuchli namoyon boʻlgan oʻrinlarda, muallif avval bildirgan fikrlarini umumlashtirib ifodalamoqchi boʻlgan hollarda uchraydi. Mas., “Layli va Majnun”da farzandini ishq balosidan xalos etish niyatidagi ota Qaysni Kaʼbaga olib boradi: u oʻgʻlining xudoga ishqdan xalos etishni soʻrab munojot qilishini istaydi. Lekin Qays oʻzini ishqdan ayro tasavvur qilolmaydi, Navoiy qahramonining bu holatini uning munojotidagi quyidagi baytlarda ifoda etadi:

Koʻnglumga fazo harimi ishq et,

Jonimgʻa gʻizo nasimi ishq et!

Ishq isidin et damimni mushkin,

Ishq oʻtidin et yuzumni rangin!

Layli ishqin tanimda jon qil,

Layli shavqin ragimda qon qil!

Dardini najotim et, ilohi,

Yodini hayotim et, ilohi!

Kun yuzini aylading mushakkal,

Tun koʻzini aylading mukahhal.

Keltirilgan baytlardagi ayrim juftliklar (koʻngil-jon, is-oʻt, dam-yuz, tan-rag)da raviyning yoʻqligi mumtoz qofiya qoidalariga muvofiq boʻlmasa-da, ulardagi qoʻshimchalar hisobiga yuzaga kelayotgan ohangdoshlik baytlarda T. sanʼati mavjud deyishga imkon beradi. Shuningdek, baytlardagi barcha soʻzlarda vazndoshlik kuzatilgani uchun, ularni muvozana (q.) sanʼatiga ham misol qilish mumkin.

Тарсеъ (ар. ترصيع – дурни, гавҳарни ипга тизмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байтнинг биринчи мисрасидаги барча сўзларнинг кейинги мисрадаги муқобилларига қофиядош ва вазнда тенг бўлиши. Бироқ Т.нинг асосий шарти қофиядошлик бўлиб, “Агар қофия туфайли вазнда ихтилоф бўлса ҳам, зарари йўқдир” (А.Ҳусайний). Яъни биринчи мисрадаги сўзлар иккинчи мисрадаги муқобиллари билан қофиядош бўлса, вазнда тенглик бузилган ҳолда ҳам, Т. санъати юзага келаверади. Айни пайтда, мисралардаги муқобил сўзларнинг ҳам қофиядош, ҳам вазндош бўлиши Т.нинг мукаммал кўриниши ҳисобланади. Шеърга ўзгача мусиқийлик бахш этиши сабаб шеъриятимизда Т. анча фаол қўлланган, унинг гўзал намуналарини турли жанрларга мансуб шеърларда кўплаб учратиш мумкин. Фақат қофияланиш тартиби ўзига хос бўлгани учун ғазалдаги Т., одатда, матлаъда юзага келишини унутмаслик лозим. Бунинг сабаби шуки, Т. байт мисраларидаги барча сўзларнинг ўзаро қофиядош бўлишини тақозо этади. Ғазалда эса матлаъдан кейинги байтларнинг биринчи мисралари очиқ қолгани ҳолда, иккинчи мисраларининг матлаъга қофиядош бўлиши талаб этилади, шунингдек, аксар ҳолларда ғазал радифли бўлади – буларнинг бари матлаъдан бошқа байтларда Т.нинг юзага келишига халақит беради. Иккинчи томондан, матлаънинг Т. асосига қурилиши ҳусни матлаъ (қ.) санъати талабларига мос бўлиб, илк байтнинг ўқувчи ёдида муҳрланиб қолишига хизмат қилади, шу тариқа Т. санъатини қўллашда ғазал жанри хусусиятларидан келиб чиқувчи чеклов охир-оқибат унинг фойдасига ишлайди. Мас., Навоийнинг қуйидаги матлаъсида Т. санъати қўлланган:

Не хуш келгайки, келгай нозаниним,

Не хуш бўлғайки, бўлғай ҳамнишиним.

Т. санъатининг қўлланиши, айниқса, бир байтдангина ташкил топувчи фардларда муҳим, чунки ҳикматли фикрнинг ўзига хос оҳанг билан жаранг топиши унинг ўқувчи ёдида сақланишида, оммалашиб кетишида катта аҳамият касб этади. Мас., Навоийнинг:

Мурувват барча бермакдур, емак йўқ,

Футувват барча қилмакдур, демак йўқ, –

фарди мисраларидаги қофияланаётган сўзлар равийда ҳам, ҳаракату сукун (унли ва ундошлар)да ҳам бир-бирига мувофиқ, у Т.нинг энг мукаммал кўринишига мисол бўла олади.

Маснавий шаклида ёзилган достонлар таркибидаги Т. санъати қўлланган байтлар матнда ритмик ўзига хослиги, мусиқийлиги билан алоҳида ажралиб туради. Шу боис ҳам бундай байтлар кўпроқ воқеалар шиддати ортган, қаҳрамон руҳиятида драматизм кучли намоён бўлган ўринларда, муаллиф аввал билдирган фикрларини умумлаштириб ифодаламоқчи бўлган ҳолларда учрайди. Мас., “Лайли ва Мажнун”да фарзандини ишқ балосидан халос этиш ниятидаги ота Қайсни Каъбага олиб боради: у ўғлининг худога ишқдан халос этишни сўраб муножот қилишини истайди. Лекин Қайс ўзини ишқдан айро тасаввур қилолмайди, Навоий қаҳрамонининг бу ҳолатини унинг муножотидаги қуйидаги байтларда ифода этади:

Кўнглумга фазо ҳарими ишқ эт,

Жонимға ғизо насими ишқ эт!

Ишқ исидин эт дамимни мушкин,

Ишқ ўтидин эт юзумни рангин!

Лайли ишқин танимда жон қил,

Лайли шавқин рагимда қон қил!

Дардини нажотим эт, илоҳи,

Ёдини ҳаётим эт, илоҳи!

Кун юзини айладинг мушаккал,

Тун кўзини айладинг мукаҳҳал.

Келтирилган байтлардаги айрим жуфтликлар (кўнгил-жон, ис-ўт, дам-юз, тан-раг)да равийнинг йўқлиги мумтоз қофия қоидаларига мувофиқ бўлмаса-да, улардаги қўшимчалар ҳисобига юзага келаётган оҳангдошлик байтларда Т. санъати мавжуд дейишга имкон беради. Шунингдек, байтлардаги барча сўзларда вазндошлик кузатилгани учун, уларни мувозана (қ.) санъатига ҳам мисол қилиш мумкин.