Taʼrix

Taʼrix – yoki TARIX (ar. تاريح – oʻtmish) – muhim tarixiy sanalar (ulugʻ kishilarning tavallud va vafot yillari, muhim ijtimoiy-siyosiy voqealarning yuz berish, asarning yozilish, binoning qurilish vaqti va sh.k.)ni abjad hisobi (q.) yordamida qayd etish. Sharq mumtoz sheʼriyatida T., odatda, sheʼriy yoʻl bilan, koʻproq, bayt ichida qayd qilingan. Bayt tarkibida kerakli sanaga ishora qilayotgan harf, soʻz yoki soʻz birikmasi “T. moddasi” deb yuritiladi. Mumtoz adabiyotshunoslikka oid manbalarda T. goh badiiy sanʼat, goh esa janr sifatida koʻrsatib kelinadiki, bu xil turlichalik muayyan asosga ega. Chunki T. mumtoz janrlar (doston, qasida, marsiya, ruboiy, qitʼa va b.) tarkibidagi baytlarda berilishi ham, maʼlum bir sanani qayd etish uchun alohida bayt (mas., biror bino peshtoqiga bitish uchun) sifatida maxsus yozilishi ham mumkin. Ikkinchi tomondan, ayrim T.lardan koʻzlangan muddao muayyan sanani qayd etish bilan cheklansa, boshqalarida buni sanʼatkorona mahorat bilan amalga oshirishga intilish kuzatiladi. Mas., “Yusuf va Zulayxo”dagi:

Zod edi tarix taqi heyu dol,

Muddati hijratdin oʻtib mohi sol, –

baytida T. harflarni oddiygina qayd etish bilan cheklanadi. Bunda zod (800), he (8) va dol (4) harflari ifodalovchi raqamlar yigʻindisidan doston hijriy 812 yilda yozilgani ayon boʻladi. Albatta, bu baytdagi T.ni sanʼat atalsa, biroz zoʻrakilik boʻladi. Lekin T.ning shunday namunalari borki, ularni sanʼat hisoblash joiz. Mas., Navoiy zolim amaldorlardan biri, Mozandaronda qatl etilib, kallasi Hirotga olib kelingan Muhammad Amin vafoti T.ini quyidagicha ifodalaydi:

Zolimero kushta soʻyi shahr ovardand sar,

Onchi ovardand qatlashro hamon taʼrix bud.

Tarjimasi: Zolimni oʻldirib, boshini shaharga olib keldilar, nimaiki olib kelgan boʻlsalar, oʻsha uning tarixidir. Baytda voqea tarixiga “shaharga zolimning boshini olib keldilar” jumlasi orqali ishora qilinmoqda. Bundan murod esa “zolim” (ظالم)ning boshi, yaʼni “ze” (ظ) harfidir. U abjad hisobi boʻyicha 900 ga teng. Demak, Muhammad Aminning qatl etilishi hijriy 900, milodiy 1495 yilga toʻgʻri keladi. T.ni bu kabi sanʼatkorlik bilan ifodalash uchun katta mahorat talab etiladi. Zero, bu oʻrinda shoir bayt tarkibiga kiritayotgan soʻz yoki jumla mazmunga mos boʻlishi bilan birga, abjad hisobi boʻyicha kerakli raqamga teng kelishi ham zarur. Shuningdek, bu yoʻsin bitilgan T.larda ishora qilinayotgan raqamni aniqlash uchun oʻquvchidan, xuddi muammoda yashiringan soʻzni topishdagi kabi, oʻtkir zehn, topqirlik talab etiladi.

Таърих – ёки ТАРИХ (ар. تاريح – ўтмиш) – муҳим тарихий саналар (улуғ кишиларнинг таваллуд ва вафот йиллари, муҳим ижтимоий-сиёсий воқеаларнинг юз бериш, асарнинг ёзилиш, бинонинг қурилиш вақти ва ш.к.)ни абжад ҳисоби (қ.) ёрдамида қайд этиш. Шарқ мумтоз шеъриятида Т., одатда, шеърий йўл билан, кўпроқ, байт ичида қайд қилинган. Байт таркибида керакли санага ишора қилаётган ҳарф, сўз ёки сўз бирикмаси “Т. моддаси” деб юритилади. Мумтоз адабиётшуносликка оид манбаларда Т. гоҳ бадиий санъат, гоҳ эса жанр сифатида кўрсатиб келинадики, бу хил турличалик муайян асосга эга. Чунки Т. мумтоз жанрлар (достон, қасида, марсия, рубоий, қитъа ва б.) таркибидаги байтларда берилиши ҳам, маълум бир санани қайд этиш учун алоҳида байт (мас., бирор бино пештоқига битиш учун) сифатида махсус ёзилиши ҳам мумкин. Иккинчи томондан, айрим Т.лардан кўзланган муддао муайян санани қайд этиш билан чекланса, бошқаларида буни санъаткорона маҳорат билан амалга оширишга интилиш кузатилади. Мас., “Юсуф ва Зулайхо”даги:

Зод эди тарих тақи ҳею дол,

Муддати ҳижратдин ўтиб моҳи сол, –

байтида Т. ҳарфларни оддийгина қайд этиш билан чекланади. Бунда зод (800), ҳе (8) ва дол (4) ҳарфлари ифодаловчи рақамлар йиғиндисидан достон ҳижрий 812 йилда ёзилгани аён бўлади. Албатта, бу байтдаги Т.ни санъат аталса, бироз зўракилик бўлади. Лекин Т.нинг шундай намуналари борки, уларни санъат ҳисоблаш жоиз. Мас., Навоий золим амалдорлардан бири, Мозандаронда қатл этилиб, калласи Ҳиротга олиб келинган Муҳаммад Амин вафоти Т.ини қуйидагича ифодалайди:

Золимеро кушта сўйи шаҳр оварданд сар,

Ончи оварданд қатлашро ҳамон таърих буд.

Таржимаси: Золимни ўлдириб, бошини шаҳарга олиб келдилар, нимаики олиб келган бўлсалар, ўша унинг тарихидир. Байтда воқеа тарихига “шаҳарга золимнинг бошини олиб келдилар” жумласи орқали ишора қилинмоқда. Бундан мурод эса “золим” (ظالم)нинг боши, яъни “зе” (ظ) ҳарфидир. У абжад ҳисоби бўйича 900 га тенг. Демак, Муҳаммад Аминнинг қатл этилиши ҳижрий 900, милодий 1495 йилга тўғри келади. Т.ни бу каби санъаткорлик билан ифодалаш учун катта маҳорат талаб этилади. Зеро, бу ўринда шоир байт таркибига киритаётган сўз ёки жумла мазмунга мос бўлиши билан бирга, абжад ҳисоби бўйича керакли рақамга тенг келиши ҳам зарур. Шунингдек, бу йўсин битилган Т.ларда ишора қилинаётган рақамни аниқлаш учун ўқувчидан, худди муаммода яширинган сўзни топишдаги каби, ўткир зеҳн, топқирлик талаб этилади.