Tashbehi izmor

Tashbehi izmor (ar. تشبيه اضمار – yashirin oʻxshatish) – tashbeh turlaridan biri boʻlib, bunda, zohiran qaralsa, shoir oʻxshatishni maqsad qilmagandek tuyuladi, haqiqatda esa uning maqsadi oʻxshatish boʻladi. Boshqacha aytsak, T.i. tashbehi mutlaqning (q.) tamom ziddidir, unda bir narsaning ikkinchi narsaga oʻxshatilayotgani haqida hech bir ishora boʻlmaydi; tashbehi muyaqqaddan (q.) farqli ravishda, T.i.da mushabbih va mushabbihun bih sintaktik birlik (gul yuz, sarv qad kabi) hosil qilmaydi; nihoyat, T.i. hamisha ifodadagi boshqa bir maqsad bilan goʻyo pardalanadi. Shulardan kelib chiqib, mumtoz sheʼriyatdagi taajjub, tajohul ul-orif, husni taʼlil kabi sanʼatlar oʻxshatish asosida voqe boʻlgan hollarning barida T.i. mavjud boʻladi, deyish mumkin. Mas., tajohul ul-orif sanʼati qoʻllangan quyidagi:

Tun yarimda kun tugʻurdi yoki beparvo chiqib,

Zulf arosidin yuzini oyga koʻrsatganmukin, –

baytida, zohiran qaraganda, shoirning muddaosi oʻzini hayronu bexabar qilib koʻrsatishdek koʻrinsa ham, aslida, maqsadi yor zulfini tunga, yuzini kunga oʻxshatishdir.

Ташбеҳи измор (ар. تشبيه اضمار – яширин ўхшатиш) – ташбеҳ турларидан бири бўлиб, бунда, зоҳиран қаралса, шоир ўхшатишни мақсад қилмагандек туюлади, ҳақиқатда эса унинг мақсади ўхшатиш бўлади. Бошқача айтсак, Т.и. ташбеҳи мутлақнинг (қ.) тамом зиддидир, унда бир нарсанинг иккинчи нарсага ўхшатилаётгани ҳақида ҳеч бир ишора бўлмайди; ташбеҳи муяққаддан (қ.) фарқли равишда, Т.и.да мушаббиҳ ва мушаббиҳун биҳ синтактик бирлик (гул юз, сарв қад каби) ҳосил қилмайди; ниҳоят, Т.и. ҳамиша ифодадаги бошқа бир мақсад билан гўё пардаланади. Шулардан келиб чиқиб, мумтоз шеъриятдаги таажжуб, тажоҳул ул-ориф, ҳусни таълил каби санъатлар ўхшатиш асосида воқе бўлган ҳолларнинг барида Т.и. мавжуд бўлади, дейиш мумкин. Мас., тажоҳул ул-ориф санъати қўлланган қуйидаги:

Тун яримда кун туғурди ёки бепарво чиқиб,

Зулф аросидин юзини ойга кўрсатганмукин, –

байтида, зоҳиран қараганда, шоирнинг муддаоси ўзини ҳайрону бехабар қилиб кўрсатишдек кўринса ҳам, аслида, мақсади ёр зулфини тунга, юзини кунга ўхшатишдир.