Tashxis

Tashxis (ar. تشخيص– shaxslantirish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, shaxsga xos xususiyatlarning hayvonlar, qushlar, jonsiz narsa-predmetlarga nisbat berilishi. Yaʼni T.da insonlarga xos boʻlgan his-tuygʻu, xatti-harakatlar boshqa mavjudotlarga yoki jonsiz narsalarga koʻchiriladi. Biroq bu koʻchirish mexanik tarzda yoki shunchaki oʻylab topilgan boʻlmay, muayyan mantiqiy asosga egadir. Boshqacha aytsak, koʻchirilayotgan insonga xos xususiyatlar bilan hayvonlar, qushlar, oʻsimliklar yoki boshqa jonsiz narsalarning ayrim jihatlari orasida oʻxshashlik, mushtarakliklar kuzatiladi. Mas., “yomgʻir yogʻishi” insonning koʻzyosh qilishiga monand, shuning uchun ham metaforik asosda “bulutlar koʻzyosh toʻkdi” deyish maʼlum mantiqiy asosga ega boʻladi. Jaloliddini Rumiyning quyidagi ruboiysida T. sanʼati mahorat bilan qoʻllangan:

Ruxsoringdan rangin oʻgʻirlabdi gul,

Yoʻltoʻsardek dorga osilmish kokil.

Qancha nola qildi foyda boʻlmadi,

Faraxbaxsh boʻyingdan jon oldi bulbul.

Ruboiydagi gulning yor ruxsoridan rang oʻgʻirlashi, kokilning dorga osilishi, bulbulning nola qilishiyu jon olishi – bular bari insonga xos xususiyatlarning gul, kokil va bulbulga koʻchirilishi natijasida voqe boʻlgan T.dir. Bunda gul rangi bilan yor ruxsorining rangi, kokilning osilib turishi bilan dorda yoʻltoʻsarning osilib turishi, bulbulning sayrashi bilan insonning nola qilishi oʻrtasida oʻxshashlik borligi T. ning yuzaga kelishiga mantiqiy asos boʻlgan.

Ташхис (ар. تشخيص– шахслантириш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шахсга хос хусусиятларнинг ҳайвонлар, қушлар, жонсиз нарса-предметларга нисбат берилиши. Яъни Т.да инсонларга хос бўлган ҳис-туйғу, хатти-ҳаракатлар бошқа мавжудотларга ёки жонсиз нарсаларга кўчирилади. Бироқ бу кўчириш механик тарзда ёки шунчаки ўйлаб топилган бўлмай, муайян мантиқий асосга эгадир. Бошқача айтсак, кўчирилаётган инсонга хос хусусиятлар билан ҳайвонлар, қушлар, ўсимликлар ёки бошқа жонсиз нарсаларнинг айрим жиҳатлари орасида ўхшашлик, муштаракликлар кузатилади. Мас., “ёмғир ёғиши” инсоннинг кўзёш қилишига монанд, шунинг учун ҳам метафорик асосда “булутлар кўзёш тўкди” дейиш маълум мантиқий асосга эга бўлади. Жалолиддини Румийнинг қуйидаги рубоийсида Т. санъати маҳорат билан қўлланган:

Рухсорингдан рангин ўғирлабди гул,

Йўлтўсардек дорга осилмиш кокил.

Қанча нола қилди фойда бўлмади,

Фарахбахш бўйингдан жон олди булбул.

Рубоийдаги гулнинг ёр рухсоридан ранг ўғирлаши, кокилнинг дорга осилиши, булбулнинг нола қилишию жон олиши – булар бари инсонга хос хусусиятларнинг гул, кокил ва булбулга кўчирилиши натижасида воқе бўлган Т.дир. Бунда гул ранги билан ёр рухсорининг ранги, кокилнинг осилиб туриши билан дорда йўлтўсарнинг осилиб туриши, булбулнинг сайраши билан инсоннинг нола қилиши ўртасида ўхшашлик борлиги Т. нинг юзага келишига мантиқий асос бўлган.