Tendensiya

Tendensiya (lot. tendere – yoʻnaltirish, intilish) – tasvirlanayotgan voqea-hodisalarga muallifning gʻoyaviy-hissiy munosabati, obrazlar sistemasi orqali aks etuvchi asar problematikasining badiiy idrok etilishi va baholanishi. T. asar problematikasidan kelib chiqib tanlangan hayot materialini muayyan maqsadga mos umumlashtirgan va yoʻnaltirgan holda, badiiy gʻoyani yuzaga chiqaradi. Aslida, T. yaratilajak asarning gʻoyaviy-tematik tomonlariga ijod jarayonining ilk bosqichidan boshlab faol taʼsir qiladi. Zero, muallif oʻzini qiynayotgan muammolar haqida maʼlum darajada shakllangan xulosaga ega, shunga koʻra, T. qaysi materialning tanlanishini ham muayyan darajada belgilaydi. Ikkinchi tomondan, ijodkor oʻzi tasvirlayotgan narsa-hodisalarga mutlaq betaraf mavqeda turishi mumkin emas. Ijod jarayoni uchun tabiiy va qonuniy sanaluvchi bu hol T.ning hamisha mavjud boʻlishini koʻrsatadi. Shunga qaramay, T.ning ochiq-oshkor ifodalanishi tendensiozlikka olib kelishi, bu esa gʻoyaviy-badiiy jihatdan jiddiy nuqsonlarni keltirib chiqarishini unutmaslik lozim.

Тенденция (лот. tendere – йўналтириш, интилиш) – тасвирланаётган воқеа-ҳодисаларга муаллифнинг ғоявий-ҳиссий муносабати, образлар системаси орқали акс этувчи асар проблематикасининг бадиий идрок этилиши ва баҳоланиши. Т. асар проблематикасидан келиб чиқиб танланган ҳаёт материалини муайян мақсадга мос умумлаштирган ва йўналтирган ҳолда, бадиий ғояни юзага чиқаради. Аслида, Т. яратилажак асарнинг ғоявий-тематик томонларига ижод жараёнининг илк босқичидан бошлаб фаол таъсир қилади. Зеро, муаллиф ўзини қийнаётган муаммолар ҳақида маълум даражада шаклланган хулосага эга, шунга кўра, Т. қайси материалнинг танланишини ҳам муайян даражада белгилайди. Иккинчи томондан, ижодкор ўзи тасвирлаётган нарса-ҳодисаларга мутлақ бетараф мавқеда туриши мумкин эмас. Ижод жараёни учун табиий ва қонуний саналувчи бу ҳол Т.нинг ҳамиша мавжуд бўлишини кўрсатади. Шунга қарамай, Т.нинг очиқ-ошкор ифодаланиши тенденциозликка олиб келиши, бу эса ғоявий-бадиий жиҳатдан жиддий нуқсонларни келтириб чиқаришини унутмаслик лозим.