Vazn

Vazn (ar. وزن – oʻlchov) – konkret sheʼrda yuzaga chiquvchi ritmik hodisa, metr, oʻlchov. Soʻzlashuv amaliyotida “aruz vazni”, “barmoq vazni” tarzida ishlatish kuzatiladiki, nazariy jihatdan bu toʻgʻri emas. Chunki, aslida, aruz ham, barmoq ham koʻplab vaznlarni oʻz ichiga olgan sheʼr tizimlaridir. V. sheʼr tizimi qonuniyatiga asoslangan holda aniq bir sheʼrning oʻlchovini bildiradi. Mas., aruz tizimi qisqa va choʻziq hijolarning muayyan tartibda takrorlanishiga asoslanadi, V. esa takrorlanishning konkret sheʼrdagi tartibini belgilayotgan oʻlchovni bildiradi. Agar “gʻazal ramali musaddasi solim vaznida yozilgan”, deyilsa, uning bir baytida 6 ta, har bir misrasida uchtadan rukn, har bir ruknda 4 tadan hijo borligi, hijolar “choʻziq-qisqa-choʻziq-choʻziq” tartibida guruhlangani anglashiladi. Yaʼni bu gʻazal ritmi shu oʻlchov asosida tartibga solingan, uning barcha misra va baytlari ritmik jihatdan shu oʻlchovga mosdir.

Вазн (ар. وزن – ўлчов) – конкрет шеърда юзага чиқувчи ритмик ҳодиса, метр, ўлчов. Сўзлашув амалиётида “аруз вазни”, “бармоқ вазни” тарзида ишлатиш кузатиладики, назарий жиҳатдан бу тўғри эмас. Чунки, аслида, аруз ҳам, бармоқ ҳам кўплаб вазнларни ўз ичига олган шеър тизимларидир. В. шеър тизими қонуниятига асосланган ҳолда аниқ бир шеърнинг ўлчовини билдиради. Мас., аруз тизими қисқа ва чўзиқ ҳижоларнинг муайян тартибда такрорланишига асосланади, В. эса такрорланишнинг конкрет шеърдаги тартибини белгилаётган ўлчовни билдиради. Агар “ғазал рамали мусаддаси солим вазнида ёзилган”, дейилса, унинг бир байтида 6 та, ҳар бир мисрасида учтадан рукн, ҳар бир рукнда 4 тадан ҳижо борлиги, ҳижолар “чўзиқ-қисқа-чўзиқ-чўзиқ” тартибида гуруҳлангани англашилади. Яъни бу ғазал ритми шу ўлчов асосида тартибга солинган, унинг барча мисра ва байтлари ритмик жиҳатдан шу ўлчовга мосдир.