Voqeaband lirika

Voqeaband lirika – lirik kechinmani voqeaning ixcham tasviri asosida ifodalovchi sheʼrlar, zamonaviy sheʼriyatda keng tarqalgan janr. V.l.da voqeani tasvirlash maqsad emas, balki bir vosita, lirik kechinmani ifodalash vositasidir. Shunga koʻra, V.l.da voqea toʻlaqonli tasvirlanmaydi, balki punktirlar bilan chiziladi: uning eng muhim detallarini olish, eng qizgʻin, kulminatsion nuqtalariga urgʻu berish bilan kifoyalaniladi. Tasvir koʻlami, bir tomondan, oʻsha voqea taʼsirida yuzaga kelgan his-tuygʻuni ifodalash, ikkinchi tomondan, oʻquvchining uni tasavvur qila olishi, lirik kechinmaga turtki boʻlgan asosni his qila olishi uchun yetarli boʻlishi bilan belgilanadi. Mas., X.Davronning “1941 yil. 22 iyun. Peshin” sheʼri:

Ularni qoʻyishdi jar yoqasida...

Otasin qoʻlini ushlagan goʻdak

Chor atrofga qarab shoʻx, olazarak,

Soʻradi: “Oʻq tegsa ogʻrirmi, dada?”

Uning ovozini bosdi guldirak...

Bahorda jarlikni qoplar oʻt-oʻlan,

Oʻtlar uzra suzib oʻtar oq bulut

Va shunda giyohlar achchiq dard bilan

Shivirlar-shivirlar: “Ogʻrirkan, dada!”

Bu nola hech qachon boʻlmaydi unut...

Shoir urushga munosabatini ifoda etish uchun konkret voqeani oladi, lekin uni izchil tasvirlamaydi, uning eng muhim nuqtasini jonlantirish bilan cheklanadi: koʻzlagan maqsadi uchun shuning oʻzi yetarli. Bu jihati bilan sheʼr rangtasvir polotnosiga monand, unda voqeaning muayyan lahzasi qotirib qoʻyilgan. Xuddi rangtasvir asarini tomosha qilayotgan kishi kabi, oʻquvchi oʻsha lahzagacha va undan soʻng boʻlgan holatni tasavvurda jonlantira oladi (dushmanning qoʻqqisdan hujum qilishi, ota-bolaning bu paytdagi holati, ularning boshqalar bilan birga qoʻlga olinishi va h.). Agar bular bari batafsil tasvirlanganida, lirik emas, balki voqeaband epik asar yaratilgan boʻlur edi. Shu jihatdan V.l. bilan sheʼriy yoʻlda yozilgan epik asarni farqlash zarur. Mas., A.Oripovning “Sharq hikoyasi”, “Hangoma” sheʼrlari V.l. namunasi emas, balki sheʼriy yoʻlda yozilgan kichik hikoyatlar, yaʼni mohiyatan epik xarakterdagi asarlardir.

Воқеабанд лирика – лирик кечинмани воқеанинг ихчам тасвири асосида ифодаловчи шеърлар, замонавий шеъриятда кенг тарқалган жанр. В.л.да воқеани тасвирлаш мақсад эмас, балки бир восита, лирик кечинмани ифодалаш воситасидир. Шунга кўра, В.л.да воқеа тўлақонли тасвирланмайди, балки пунктирлар билан чизилади: унинг энг муҳим деталларини олиш, энг қизғин, кульминацион нуқталарига урғу бериш билан кифояланилади. Тасвир кўлами, бир томондан, ўша воқеа таъсирида юзага келган ҳис-туйғуни ифодалаш, иккинчи томондан, ўқувчининг уни тасаввур қила олиши, лирик кечинмага туртки бўлган асосни ҳис қила олиши учун етарли бўлиши билан белгиланади. Мас., Х.Давроннинг “1941 йил. 22 июнь. Пешин” шеъри:

Уларни қўйишди жар ёқасида...

Отасин қўлини ушлаган гўдак

Чор атрофга қараб шўх, олазарак,

Сўради: “Ўқ тегса оғрирми, дада?”

Унинг овозини босди гулдирак...

Баҳорда жарликни қоплар ўт-ўлан,

Ўтлар узра сузиб ўтар оқ булут

Ва шунда гиёҳлар аччиқ дард билан

Шивирлар-шивирлар: “Оғриркан, дада!”

Бу нола ҳеч қачон бўлмайди унут...

Шоир урушга муносабатини ифода этиш учун конкрет воқеани олади, лекин уни изчил тасвирламайди, унинг энг муҳим нуқтасини жонлантириш билан чекланади: кўзлаган мақсади учун шунинг ўзи етарли. Бу жиҳати билан шеър рангтасвир полотносига монанд, унда воқеанинг муайян лаҳзаси қотириб қўйилган. Худди рангтасвир асарини томоша қилаётган киши каби, ўқувчи ўша лаҳзагача ва ундан сўнг бўлган ҳолатни тасаввурда жонлантира олади (душманнинг қўққисдан ҳужум қилиши, ота-боланинг бу пайтдаги ҳолати, уларнинг бошқалар билан бирга қўлга олиниши ва ҳ.). Агар булар бари батафсил тасвирланганида, лирик эмас, балки воқеабанд эпик асар яратилган бўлур эди. Шу жиҳатдан В.л. билан шеърий йўлда ёзилган эпик асарни фарқлаш зарур. Мас., А.Ориповнинг “Шарқ ҳикояси”, “Ҳангома” шеърлари В.л. намунаси эмас, балки шеърий йўлда ёзилган кичик ҳикоятлар, яъни моҳиятан эпик характердаги асарлардир.