Vulgar sotsiologizm

Vulgar sotsiologizm – XX asrning 20 – 30-yillari shoʻro adabiyotshunosligida kuzatilgan qarashlar tizimi, adabiyotga yondashuv tamoyili. V.s. markscha “bazis-ustqurma” aqidasini, adabiyot va sanʼat ijtimoiy-iqtisodiy bazisning ustqurmasi, ular mafkura sohasi sifatida sinfiy tabiatga ega degan qarashni mutlaqlashtirish natijasi oʻlaroq yuzaga kelgan. V.s. namoyandalari fikricha, adabiyot va sanʼat mavjud ijtimoiy munosabatlarga, badiiy ijod esa ijodkorning sinfiy mansubligiga bevosita bogʻliq boʻlib, xuddi shu narsa adabiy asarning mazmun-mundarijasini belgilaydi. Natijada badiiy adabiyot bilan ijtimoiy fanlarning mazmun-mundarijasi, maqsadi va vazifalari orasida hech bir farq koʻrilmaydi, badiiy adabiyot ijtimoiy hayotning badiiy illyustratsiyasiga aylantirib qoʻyiladi. V.s.ning nazariy asoslari V.Friche, V.F.Pereverzev, V.A.Keltuyala singari adabiyotshunoslarning asarlarida, shuningdek, proletkultchilar hamda LEFchilarning nazariy qarashlarida oʻz aksini topgan. Shoʻro adabiyotshunosligida V.s. keskin tanqid qilingan, 30-yillar matbuotida bu masalada murosasiz bahslar boʻlib oʻtgan. Jumladan, H.Olimjonning “Oʻqish va oʻrganish qiyinchiliklari toʻgʻrisida”, “Marksizm niqobi ostidagi menshevizm” nomli maqolalarida ham V.s., uning nazariyotchisi Pereverzev va uning izdoshlari keskin tanqid qilingan. Shunga qaramay, shoʻro adabiyotshunosligi oʻz faoliyatida V.s. taʼsiridan butkul qutula olmadi, chunki shoʻro adabiyotshunosligida yetakchilik qilgan sotsiologik metod bilan V.s. chegarasi juda nozik, u tomon ogʻib ketish hech gap emas.

Вульгар социологизм – ХХ асрнинг 20 – 30-йиллари шўро адабиётшунослигида кузатилган қарашлар тизими, адабиётга ёндашув тамойили. В.с. марксча “базис-устқурма” ақидасини, адабиёт ва санъат ижтимоий-иқтисодий базиснинг устқурмаси, улар мафкура соҳаси сифатида синфий табиатга эга деган қарашни мутлақлаштириш натижаси ўлароқ юзага келган. В.с. намояндалари фикрича, адабиёт ва санъат мавжуд ижтимоий муносабатларга, бадиий ижод эса ижодкорнинг синфий мансублигига бевосита боғлиқ бўлиб, худди шу нарса адабий асарнинг мазмун-мундарижасини белгилайди. Натижада бадиий адабиёт билан ижтимоий фанларнинг мазмун-мундарижаси, мақсади ва вазифалари орасида ҳеч бир фарқ кўрилмайди, бадиий адабиёт ижтимоий ҳаётнинг бадиий иллюстрациясига айлантириб қўйилади. В.с.нинг назарий асослари В.Фриче, В.Ф.Переверзев, В.А.Келтуяла сингари адабиётшуносларнинг асарларида, шунингдек, пролеткультчилар ҳамда ЛЕФчиларнинг назарий қарашларида ўз аксини топган. Шўро адабиётшунослигида В.с. кескин танқид қилинган, 30-йиллар матбуотида бу масалада муросасиз баҳслар бўлиб ўтган. Жумладан, Ҳ.Олимжоннинг “Ўқиш ва ўрганиш қийинчиликлари тўғрисида”, “Марксизм ниқоби остидаги меньшевизм” номли мақолаларида ҳам В.с., унинг назариётчиси Переверзев ва унинг издошлари кескин танқид қилинган. Шунга қарамай, шўро адабиётшунослиги ўз фаолиятида В.с. таъсиридан буткул қутула олмади, чунки шўро адабиётшунослигида етакчилик қилган социологик метод билан В.с. чегараси жуда нозик, у томон оғиб кетиш ҳеч гап эмас.