Vulgarizm

Vulgarizm (lot. vulgaris – qoʻpol, dagʻal) – nafosat talabi bilan badiiy adabiyotda ishlatish rasm boʻlmagan qoʻpol soʻz va birikmalar. Personajlar nutqini individuallashtirish, ularga emotsional-hissiy munosabatni ifodalash, konkret epizoddagi ruhiy holatini koʻrsatish kabi maqsadlarda ishlatiladi. Mas., “Oʻtgan kunlar”da Otabek “Ich muni, ich, jalab!” deya zaharlangan atalani Zaynabga otadi. Ushbu oʻrinda ishlatilgan V. na Otabekning tabiatiga, na nafosat talablariga muvofiq, lekin personajning ayni damdagi ruhiy holatini boʻrttirib tasvirlash maqsadida juda oʻrinli ishlatilgan. Koʻpincha V.lar matnda keltirilmaydi, ularning oʻrni koʻp nuqta bilan toʻldiriladi. Bu hol, avvalo, nafosat talabi bilan, ikkinchidan, V.larning oʻz ichida darajalanishi, ulardan ayrimlarining badiiy matnda qoʻllanishini hech bir gʻoyaviy-badiiy maqsad oqlay olmasligi bilan izohlanadi. Zero, hayotda uchragani holda, bunday V.lar milliy maʼnaviyatimizga, milliy axloq normalariga tamomila ziddir. Mas., Togʻay Murodning “Ot kishnagan oqshom” qissasida shunday epizod bor:

“– Oʻchir-ye ...

– Katta, enamni soʻkmang. U bechora ichkarida nevarasiga qarab oʻtiribdi. Sizga bundayin beposhna gaplar ep boʻlmaydi.

– Oʻchir deyman-ye ...

– Esa, men ham sizning ...”

Oʻtgan asrning 20 – 30-yillarida ommalashgan invektiva (q.) ruhidagi sheʼrlarda V.lardan muxoliflarga oʻta salbiy munosabatni ifodalash uchun ham keng foydalanilgan. Mas., Gʻ.Gʻulom sheʼridan olingan quyidagi:

Kim u –

Buyuk uzilish –

Irkit qoʻllarda

Qay lagerda qavm?

Oʻrtoq,

Oʻyla, koʻr,

Mana u dushman –

Nomard oʻlumtik

Koʻk koʻylak bilan oʻz ichimizda, –

parchada gʻoyaviy dushmanlarga munosabatni ifodalash uchun “irkit”, “oʻlumtik” kabi V.lar qoʻllangan. Bulardan tashqari, ayrim manbalarda personajlar nutqidagi uslubiy jihatdan oʻta gʻaliz jumlalar, talaffuzi buzilgan soʻzlar ham V. sanaladi.

Вульгаризм (лот. vulgaris – қўпол, дағал) – нафосат талаби билан бадиий адабиётда ишлатиш расм бўлмаган қўпол сўз ва бирикмалар. Персонажлар нутқини индивидуаллаштириш, уларга эмоционал-ҳиссий муносабатни ифодалаш, конкрет эпизоддаги руҳий ҳолатини кўрсатиш каби мақсадларда ишлатилади. Мас., “Ўтган кунлар”да Отабек “Ич муни, ич, жалаб!” дея заҳарланган аталани Зайнабга отади. Ушбу ўринда ишлатилган В. на Отабекнинг табиатига, на нафосат талабларига мувофиқ, лекин персонажнинг айни дамдаги руҳий ҳолатини бўрттириб тасвирлаш мақсадида жуда ўринли ишлатилган. Кўпинча В.лар матнда келтирилмайди, уларнинг ўрни кўп нуқта билан тўлдирилади. Бу ҳол, аввало, нафосат талаби билан, иккинчидан, В.ларнинг ўз ичида даражаланиши, улардан айримларининг бадиий матнда қўлланишини ҳеч бир ғоявий-бадиий мақсад оқлай олмаслиги билан изоҳланади. Зеро, ҳаётда учрагани ҳолда, бундай В.лар миллий маънавиятимизга, миллий ахлоқ нормаларига тамомила зиддир. Мас., Тоғай Муроднинг “От кишнаган оқшом” қиссасида шундай эпизод бор:

“– Ўчир-е ...

– Катта, энамни сўкманг. У бечора ичкарида неварасига қараб ўтирибди. Сизга бундайин бепошна гаплар эп бўлмайди.

– Ўчир дейман-е ...

– Эса, мен ҳам сизнинг ...”

Ўтган асрнинг 20 – 30-йилларида оммалашган инвектива (қ.) руҳидаги шеърларда В.лардан мухолифларга ўта салбий муносабатни ифодалаш учун ҳам кенг фойдаланилган. Мас., Ғ.Ғулом шеъридан олинган қуйидаги:

Ким у –

Буюк узилиш –

Иркит қўлларда

Қай лагерда қавм?

Ўртоқ,

Ўйла, кўр,

Мана у душман –

Номард ўлумтик

Кўк кўйлак билан ўз ичимизда, –

парчада ғоявий душманларга муносабатни ифодалаш учун “иркит”, “ўлумтик” каби В.лар қўлланган. Булардан ташқари, айрим манбаларда персонажлар нутқидаги услубий жиҳатдан ўта ғализ жумлалар, талаффузи бузилган сўзлар ҳам В. саналади.