Xarakter

Xarakter (yun. charakter – iz, belgi, farqlovchi xususiyat) – badiiy xarakter; muayyan davr va muhit kishilariga xos eng muhim umumiy xususiyatlar bilan alohida shaxsga xos individual xususiyatlarni oʻzida uygʻun mujassam etgan inson obrazi. Badiiy X. oʻzida obyektiv va subyektiv jihatlarni birlashtiradi. Inson hayotining ijtimoiy-psixologik realligi (bu oʻrinda, X.ning real asosi, yaʼni uning hayotiy kuzatishlar yoki muayyan prototip asosida yaratilgani nazarda tutiladi) badiiy X.ning obyektiv tomoni boʻlsa, uning ijodkor tomonidan hissiy idrok etilishi va gʻoyaviy-hissiy baholanishi subyektiv tomonidir. Badiiy X.ning subyektiv jihati, bir tomondan, uning ijodkor tomonidan yaratilgan yangi mavjudlik, badiiyat hodisasi boʻlishini; ikkinchi tomondan, uning konseptual funksiyaga xoslanishini taʼmin etadi. Boshqacha aytsak, adabiyotning badiiy konseptual funksiyasi X. orqali amalga oshadi, yaʼni jamiyatning joriy holati X.(lar) vositasida badiiy tadqiq etiladi va yaxlit badiiy konsepsiya ishlab chiqiladi. Aytish kerakki, X.ning bu qadar katta ahamiyat kasb etishi, koʻproq, adabiyot taraqqiyotining soʻnggi davrlarida kuzatiladi. Xususan, antik adabiyotda badiiy konsepsiyani ifodalashda X. emas, tasvirlangan voqeaning oʻzi hal qiluvchi rol oʻynagan. Negaki, antik ijodkorlar uchun X.ning muayyan turgʻun tiplari (zolim, mushfiq va b.) mavjud boʻlib, ular asar syujetida shu tipga mos harakatlantirilgan. Uygʻonish davriga kelib esa qahramon bu turgʻun xususiyatlarni oʻzgartirish, turli niqoblarda harakat qilish imkoniga ega boʻlgan, yaʼni antik adabiyotga nisbatan bunda X. individual chizgilar ham kasb etgan. Xullas, jamiyatda shaxs maqomining oʻzgarib borishi barobaridadada badiiy X.da individuallik salmogʻi ortib, inson X.i unga tabiatan ato etilgan turgʻun xususiyatlar jamigina emas, ayni chogʻda, davr va muhitning mahsuli ekani ham anglanib borgan va shu tariqa realizm bosqichiga yaqinlashgan sari adabiyotda badiiy X.ning roli va ahamiyati ham ortgan. Realizm adabiyotida badiiy X. hayotni koʻlamli va teran badiiy idrok etish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Zero, badiiy X.larning shakllanishi va rivojlanishi, hayotiy amallari, oʻzaro kurashlari, ruhiyati va sh.k.larni tasvirlash orqali voqelikni atroflicha chuqur badiiy idrok etish, unga gʻoyaviy-hissiy baho berish – badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalash mumkin boʻladi.

Характер (юн. charakter – из, белги, фарқловчи хусусият) – бадиий характер; муайян давр ва муҳит кишиларига хос энг муҳим умумий хусусиятлар билан алоҳида шахсга хос индивидуал хусусиятларни ўзида уйғун мужассам этган инсон образи. Бадиий Х. ўзида объектив ва субъектив жиҳатларни бирлаштиради. Инсон ҳаётининг ижтимоий-психологик реаллиги (бу ўринда, Х.нинг реал асоси, яъни унинг ҳаётий кузатишлар ёки муайян прототип асосида яратилгани назарда тутилади) бадиий Х.нинг объектив томони бўлса, унинг ижодкор томонидан ҳиссий идрок этилиши ва ғоявий-ҳиссий баҳоланиши субъектив томонидир. Бадиий Х.нинг субъектив жиҳати, бир томондан, унинг ижодкор томонидан яратилган янги мавжудлик, бадиият ҳодисаси бўлишини; иккинчи томондан, унинг концептуал функцияга хосланишини таъмин этади. Бошқача айтсак, адабиётнинг бадиий концептуал функцияси Х. орқали амалга ошади, яъни жамиятнинг жорий ҳолати Х.(лар) воситасида бадиий тадқиқ этилади ва яхлит бадиий концепция ишлаб чиқилади. Айтиш керакки, Х.нинг бу қадар катта аҳамият касб этиши, кўпроқ, адабиёт тараққиётининг сўнгги даврларида кузатилади. Хусусан, антик адабиётда бадиий концепцияни ифодалашда Х. эмас, тасвирланган воқеанинг ўзи ҳал қилувчи роль ўйнаган. Негаки, антик ижодкорлар учун Х.нинг муайян турғун типлари (золим, мушфиқ ва б.) мавжуд бўлиб, улар асар сюжетида шу типга мос ҳаракатлантирилган. Уйғониш даврига келиб эса қаҳрамон бу турғун хусусиятларни ўзгартириш, турли ниқобларда ҳаракат қилиш имконига эга бўлган, яъни антик адабиётга нисбатан бунда Х. индивидуал чизгилар ҳам касб этган. Хуллас, жамиятда шахс мақомининг ўзгариб бориши баробаридадада бадиий Х.да индивидуаллик салмоғи ортиб, инсон Х.и унга табиатан ато этилган турғун хусусиятлар жамигина эмас, айни чоғда, давр ва муҳитнинг маҳсули экани ҳам англаниб борган ва шу тариқа реализм босқичига яқинлашган сари адабиётда бадиий Х.нинг роли ва аҳамияти ҳам ортган. Реализм адабиётида бадиий Х. ҳаётни кўламли ва теран бадиий идрок этиш учун кенг имкониятлар яратади. Зеро, бадиий Х.ларнинг шаклланиши ва ривожланиши, ҳаётий амаллари, ўзаро курашлари, руҳияти ва ш.к.ларни тасвирлаш орқали воқеликни атрофлича чуқур бадиий идрок этиш, унга ғоявий-ҳиссий баҳо бериш – бадиий концепцияни шакллантириш ва ифодалаш мумкин бўлади.