Xiazm

Xiazm (yun. chiasmos – yunon alifbosidagi X harfidan, yaʼni shu harf shaklida joylashgan) – teskari tartibdagi sintaktik parallelizm, misradagi soʻz (boʻlak)larni teskari tartibda takrorlashga asoslangan stilistik figura. X. mohiyatan mumtoz sheʼriyatdagi tardu aks (q.) sanʼatiga yaqin turadi. Aksariyat hollarda X. sheʼrning ketma-ket keluvchi misralarida namoyon boʻladi. Mas.:

Giloslar labingiz aksi boʻlgandek,

Labingiz aksidir bu bogʻda gilos (Gʻ.Gʻulom).

yoki:

Sozim – mening ovozim,

Ovozim – mening sozim (Gʻ.Gʻulom).

Shuningdek, X. baʼzan sheʼrning dastlabki misralaridan biridagi soʻz (boʻlak)larni teskari tartibda joylashtirgan holda takrorlash asosida ham yuzaga chiqishi mumkin. Mas.: M.Yusufning “Osmon choʻkib qoldi bu oqshom” satri bilan boshlanuvchi sheʼrida birinchi band “Yashash kerak, sevish shart emas” misrasi bilan yakunlansa, oxirgi band “Sevish kerak, yashash shart emas” misrasi bilan yakun topadi. Bunda X. sheʼr gʻoyasini yuzaga chiqaruvchi muhim kompozitsion unsur vazifasini oʻtaydi.

Хиазм (юн. chiasmos – юнон алифбосидаги Х ҳарфидан, яъни шу ҳарф шаклида жойлашган) – тескари тартибдаги синтактик параллелизм, мисрадаги сўз (бўлак)ларни тескари тартибда такрорлашга асосланган стилистик фигура. Х. моҳиятан мумтоз шеъриятдаги тарду акс (қ.) санъатига яқин туради. Аксарият ҳолларда Х. шеърнинг кетма-кет келувчи мисраларида намоён бўлади. Мас.:

Гилослар лабингиз акси бўлгандек,

Лабингиз аксидир бу боғда гилос (Ғ.Ғулом).

ёки:

Созим – менинг овозим,

Овозим – менинг созим (Ғ.Ғулом).

Шунингдек, Х. баъзан шеърнинг дастлабки мисраларидан биридаги сўз (бўлак)ларни тескари тартибда жойлаштирган ҳолда такрорлаш асосида ҳам юзага чиқиши мумкин. Мас.: М.Юсуфнинг “Осмон чўкиб қолди бу оқшом” сатри билан бошланувчи шеърида биринчи банд “Яшаш керак, севиш шарт эмас” мисраси билан якунланса, охирги банд “Севиш керак, яшаш шарт эмас” мисраси билан якун топади. Бунда Х. шеър ғоясини юзага чиқарувчи муҳим композицион унсур вазифасини ўтайди.