Shoʻroning totalitar siyosati jamiyatda shaxs maqomini susaytirishga, barchani birdek oʻylatishga qaratildi — oʻzgacha oʻylaydiganlarni moʻychinakdek terib tashladi. Oqibat shu boʻldiki, sheʼriyatdan uning javhari boʻlmish “men” siqib chiqarildi: shoirlarimiz shaklan “men” tilidan soʻzlasalar-da, haqiqatda “biz”ning his-kechinma, oʻy-fikrlarini ifodalay boshladi, — sheʼriyat tussizlandi. 60-yillarga kelib, birmuncha oʻzgargan sharoitda maydonga chiqqan avlod sheʼriyatda “men”ni tiriltirdi, sheʼriyatda jonlanish boshlandi. Aytish kerakki, bu “men” oʻzini endi-endi ijtimoiy qimmatga molik deya his eta boshlagan shaxsning sheʼriyatdagi inʼikosi boʻlib, tabiiyki, asosning kemtiklarini oʻzida mujassam etgandi. Zero, u totalitar jamiyatda bir muddat esib turgan erk epkini — “xrushchyov bahori”dan kuch olgan, yaʼni, ruh hamon qafasda-yu, qafas birmuncha kengayga¬¬ndi, xolos.
Mazkur kemtiklikni 60-yillar sheʼriyatida oʻtmish mavzusining ishlanishi misolida koʻrish mumkin. Xususan, oʻzbek shoʻro sheʼriyatining ilk boʻgʻin vakillari ijodidan farqli oʻlaroq, bu davrda yaratilgan tarixiy mavzudagi sheʼrlarda “faxr” tuygʻusi (“Oʻzbekiston” A.Oripov, “Oʻzbegim” E.Vohidov) namoyon boʻldiki, bu, shubhasiz, milliy oʻzlikni anglash tomon tashlangan qadam edi. Albatta, 60-yillar sharoitida oʻtmishga aloqadorlik bilan faxr etishning oʻzi katta voqea edi, biroq, bizningcha, milliy oʻzlikni anglash yoʻlida keyingi odim tashlanmadi. Nega? Bu savolga javob berish uchun, avvalo, “faxr” tuygʻusining genezisini aniqlab olish zarur. Biznigcha, “faxr” tuygʻusi oʻzini “tenglar ichra teng” his qilayotgan va buning oʻzgalar tomonidan-da tan olinishini istagan qalb izhori edi. Yaʼni, ularda tengsizlikni his etganlikdan keluvchi milliy gʻurur ogʻrigʻi bor, ayni paytda, ularda oʻtmish millat vakili nuqtai nazaridan emas, “bashar farzandi”, yana ham aniqroq aytsak, “shoʻro grajdani” mavqeidan idrok etildi. Fikrimizcha, ayni shu ichki ziddiyat 60-yillarda milliy oʻzlikni anglash yoʻlida bardavom boʻlishga imkon bermadi.
A.Oripovning qator sheʼrlarida ham shu ichki ziddiyat yaqqol kuzatiladi. Xususan, mashhur “Oʻzbekiston” sheʼrida Beruniy, Ulugʻbek, Navoiy singari bobolardan faxr etish bilan birga, Temur faoliyatiga munosabatda shoʻro taʼsiri seziladi: “Ikki asr yarim dunyoni zir qaqshatdi oqsoq jahongir” satrlaridan soʻng “Demam, bukun, u manim, manim” degan izhor keladi. Avvalo, “qaqshatdi” soʻzining tanlanishiyoq jahongirga biryoqlama shoʻrocha munosabat taʼsirida amalga oshgan. Ikkinchi tomondan, shoir jahongir nomini tilga olmagani ham shu xil munosabat natijasidir. Albatta, bu oʻrinda oʻsha davr sharoitida shoir shunga majbur edi, deya eʼtiroz qilish mumkin. Ehtimol, lekin bu xil eʼtiroz, biznigcha, bukunning urfidan boshqa narsa emas. Boshqa tomoni, shoir ijodida uning ilgari Temurga ayni shu xil munosabatda boʻlganini tasdiqlovchi qator misollar bor. Jumladan, “Temur paygʻambarlar qasosi uchun Yetmish ming insonning oldi boshini. Uni qargʻadilar xatosi uchun, Hamon otmoqdalar taʼna toshini”(“Xatolar”) satrlarida Temurni koʻproq xunrez sifatida tanish va tanitish amaliyotining taʼsiri kuzatiladi. Shu xil tanigani uchun ham shoir “Armaniston” sheʼrida bu xalq qismati haqida soʻzlarkan “Yoʻl usti senga ham qoʻngandi Temur” deya uzrxohlik qiladi. “Qarshi qoʻshigʻi” sheʼrida “Bu yerlarda ilk bora yangradi Temur sasi, Chingiziylar boshiga solib qoʻrquv vahmalar” tarzidagi Temurga ijobiy munosabat kuzatilsa, buning ortidanoq uni boshqa jahongirlar bilan umumlashtirgan holda “O, ulardan ne qoldi? Turfa rivoyat faqat... Birovi qurganini boshqasi qildi vayron” tarzidagi xulosa beriladi. Yaʼni, bu oʻrinda ham Temur shaxsiga shoʻrocha munosabat kuzatiladi: uning moʻgʻullar istibdodiga barham berilishidagi tarixiy rolini noiloj tilga olgan holda yaratuvchilik faoliyatini inkor qilish.
Oʻtmish haqida fikr yuritarkan, A.Oripovning lirik qahramoni “shu fursatda qalbimda xasrat bilan Oʻzbegim diyorining kechmishini oʻylayman” deydi. Bu xasrat yurtni vayron qilgan bosqinlaru oʻzaro urushlar, yurtning obodligi haqida qaygʻurmagan, “erga choʻp qadamagan amirlar” haqida oʻylaganida lirik qahramon koʻngliga inadi. Biroq bu xasratlar endi oʻtmish, chunki, u xalqning yaratuvchilik kuchiga ishonadi, boz ustiga:
Chunki dasturin berdi xalqimga buyuk zamon,
Buyuklikdan buyuklik tugʻilib kelgan doim.
Sen ham shu buyuk elda yashnay ber doim shodon,
Ey, sen azamat xalqim, ey, sen tugʻilgan joyim!
Sirasi, shoʻro adabiyotiga xos boʻlmish “oʻtmish - hozir”, “inqilobgacha - inqilobdan keyin” antitezasi A.Oripovning tarixiy mavzudagi deyarli barcha sheʼrlariga xosdir. Jumladan, “Oʻzbekiston” sheʼrida ham oʻtmishga bir qur xayolan ekskurs qilingach, yurtning najoti oktyabr inqilobida koʻriladi:
Xuddi shunga oʻxshash ruh “Armaniston” sheʼrida ham koʻriladi. Shoir arman elining oʻtmishdagi jafolari haqida soʻylarkan, oʻz yurti shoʻrishlari undan kam emasligini izhor qiladi: “Mening ham Vatanim janglar guvohi, Mening ham tuprogʻim toptalgandi xor”; nachora “Tarix deb atalgan qismat bu, axir” deya ovutmoqchi, ovunmoqchi boʻladi goʻyo. Shunisi borki, mazkur holat har ikki xalq uchun ham oʻtmishda, hozirda esa: “Yaxshiyam necha bir zamonlar oʻtib, Koʻrdik Vatanimiz ozod, muzaffar...”
Koʻramizki, 60-yillar mahsuli boʻlmish yuqoridagi sheʼrlarning barida inqilobdan soʻng yurt ozodlikka erishdi, obod boʻldi, ravnaq topdi degan fikr boʻrtib turadi. Albatta, bu oʻrinda “obod boʻldi”, “ravnaq topdi” degan qarashning muayyan real asosi borligini ham tan olish zarur. Biroq “yurt ozod boʻldi” degan qarashning asosi puchligini keyingi taraqqiyot yaqqol koʻrsatdi. Xoʻsh, unda bu xil qarash, bu xil kayfiyat nimaga asoslanadi? Bizningcha, bu xil yanglish tasavvurning yuzaga kelishi davrning ijtimoiy-psixologik muhiti bilan koʻp jihatdan bogʻliqdir. 60-yillarda butun illatlari Stalin shaxsiga agʻdarilgan sotsialistik tuzum oʻziga nisbatan ishonchni tiklab oldi, “reabilitatsiya” qilingan gʻoyaga odamlarda ishonch uygʻondi va jamiyatning aksariyati “80-yillarga borib kommunizmda yashaymiz” degan choʻpchakka yana dildan ishondi. 60-yillar adabiy avlodi, jumladan, A.Oripovning shaxs va ijodkor sifatida shakllanish davri shu choʻpchak toʻqila boshlagan paytga toʻgʻri keldiki, u bunga yoshlikka xos joʻshqinlik bilan ishondi. Shoirning shu davrda yozilgan sheʼrlaridan birida “kommunizm ishi bugun men uchun Barcha shaxsiy ishdan koʻra shaxsiyroq” deya hayqirishi yoxud oʻsha mashhur “Oʻzbekiston” sheʼrida yurtining iqbolini “kommunistik kengliklar osha ayon koʻra olgani”ni aytishi ham shundan. Sunʼiy nafas olib turgan ishonchning oʻlimi, tarixiy mavzudagi sheʼrlarda milliy oʻzlikni anglashga intilishning kuchayishi esa keyingi oʻn yillik chekiga tushdi.
“Ilk avval koʻzimni ishq bilan ochdim...”
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Шўронинг тоталитар сиёсати жамиятда шахс мақомини сусайтиришга, барчани бирдек ўйлатишга қаратилди — ўзгача ўйлайдиганларни мўйчинакдек териб ташлади. Оқибат шу бўлдики, шеъриятдан унинг жавҳари бўлмиш “мен” сиқиб чиқарилди: шоирларимиз шаклан “мен” тилидан сўзласалар-да, ҳақиқатда “биз”нинг ҳис-кечинма, ўй-фикрларини ифодалай бошлади, — шеърият туссизланди. 60-йилларга келиб, бирмунча ўзгарган шароитда майдонга чиққан авлод шеъриятда “мен”ни тирилтирди, шеъриятда жонланиш бошланди. Айтиш керакки, бу “мен” ўзини энди-энди ижтимоий қимматга молик дея ҳис эта бошлаган шахснинг шеъриятдаги инъикоси бўлиб, табиийки, асоснинг кемтикларини ўзида мужассам этганди. Зеро, у тоталитар жамиятда бир муддат эсиб турган эрк эпкини — “хрушчёв баҳори”дан куч олган, яъни, руҳ ҳамон қафасда-ю, қафас бирмунча кенгайгବнди, холос.
Мазкур кемтикликни 60-йиллар шеъриятида ўтмиш мавзусининг ишланиши мисолида кўриш мумкин. Хусусан, ўзбек шўро шеъриятининг илк бўғин вакиллари ижодидан фарқли ўлароқ, бу даврда яратилган тарихий мавзудаги шеърларда “фахр” туйғуси (“Ўзбекистон” А.Орипов, “Ўзбегим” Э.Воҳидов) намоён бўлдики, бу, шубҳасиз, миллий ўзликни англаш томон ташланган қадам эди. Албатта, 60-йиллар шароитида ўтмишга алоқадорлик билан фахр этишнинг ўзи катта воқеа эди, бироқ, бизнингча, миллий ўзликни англаш йўлида кейинги одим ташланмади. Нега? Бу саволга жавоб бериш учун, аввало, “фахр” туйғусининг генезисини аниқлаб олиш зарур. Бизнигча, “фахр” туйғуси ўзини “тенглар ичра тенг” ҳис қилаётган ва бунинг ўзгалар томонидан-да тан олинишини истаган қалб изҳори эди. Яъни, уларда тенгсизликни ҳис этганликдан келувчи миллий ғурур оғриғи бор, айни пайтда, уларда ўтмиш миллат вакили нуқтаи назаридан эмас, “башар фарзанди”, яна ҳам аниқроқ айтсак, “шўро граждани” мавқеидан идрок этилди. Фикримизча, айни шу ички зиддият 60-йилларда миллий ўзликни англаш йўлида бардавом бўлишга имкон бермади.
А.Ориповнинг қатор шеърларида ҳам шу ички зиддият яққол кузатилади. Хусусан, машҳур “Ўзбекистон” шеърида Беруний, Улуғбек, Навоий сингари боболардан фахр этиш билан бирга, Темур фаолиятига муносабатда шўро таъсири сезилади: “Икки аср ярим дунёни зир қақшатди оқсоқ жаҳонгир” сатрларидан сўнг “Демам, букун, у маним, маним” деган изҳор келади. Аввало, “қақшатди” сўзининг танланишиёқ жаҳонгирга бирёқлама шўроча муносабат таъсирида амалга ошган. Иккинчи томондан, шоир жаҳонгир номини тилга олмагани ҳам шу хил муносабат натижасидир. Албатта, бу ўринда ўша давр шароитида шоир шунга мажбур эди, дея эътироз қилиш мумкин. Эҳтимол, лекин бу хил эътироз, бизнигча, букуннинг урфидан бошқа нарса эмас. Бошқа томони, шоир ижодида унинг илгари Темурга айни шу хил муносабатда бўлганини тасдиқловчи қатор мисоллар бор. Жумладан, “Темур пайғамбарлар қасоси учун Етмиш минг инсоннинг олди бошини. Уни қарғадилар хатоси учун, Ҳамон отмоқдалар таъна тошини”(“Хатолар”) сатрларида Темурни кўпроқ хунрез сифатида таниш ва танитиш амалиётининг таъсири кузатилади. Шу хил танигани учун ҳам шоир “Арманистон” шеърида бу халқ қисмати ҳақида сўзларкан “Йўл усти сенга ҳам қўнганди Темур” дея узрхоҳлик қилади. “Қарши қўшиғи” шеърида “Бу ерларда илк бора янгради Темур саси, Чингизийлар бошига солиб қўрқув ваҳмалар” тарзидаги Темурга ижобий муносабат кузатилса, бунинг ортиданоқ уни бошқа жаҳонгирлар билан умумлаштирган ҳолда “О, улардан не қолди? Турфа ривоят фақат... Бирови қурганини бошқаси қилди вайрон” тарзидаги хулоса берилади. Яъни, бу ўринда ҳам Темур шахсига шўроча муносабат кузатилади: унинг мўғуллар истибдодига барҳам берилишидаги тарихий ролини ноилож тилга олган ҳолда яратувчилик фаолиятини инкор қилиш.
Ўтмиш ҳақида фикр юритаркан, А.Ориповнинг лирик қаҳрамони “шу фурсатда қалбимда хасрат билан Ўзбегим диёрининг кечмишини ўйлайман” дейди. Бу хасрат юртни вайрон қилган босқинлару ўзаро урушлар, юртнинг ободлиги ҳақида қайғурмаган, “ерга чўп қадамаган амирлар” ҳақида ўйлаганида лирик қаҳрамон кўнглига инади. Бироқ бу хасратлар энди ўтмиш, чунки, у халқнинг яратувчилик кучига ишонади, боз устига:
Чунки дастурин берди халқимга буюк замон,
Сен ҳам шу буюк элда яшнай бер доим шодон,
Эй, сен азамат халқим, эй, сен туғилган жойим!
Сираси, шўро адабиётига хос бўлмиш “ўтмиш - ҳозир”, “инқилобгача - инқилобдан кейин” антитезаси А.Ориповнинг тарихий мавзудаги деярли барча шеърларига хосдир. Жумладан, “Ўзбекистон” шеърида ҳам ўтмишга бир қур хаёлан экскурс қилингач, юртнинг нажоти октябр инқилобида кўрилади:
Худди шунга ўхшаш руҳ “Арманистон” шеърида ҳам кўрилади. Шоир арман элининг ўтмишдаги жафолари ҳақида сўйларкан, ўз юрти шўришлари ундан кам эмаслигини изҳор қилади: “Менинг ҳам Ватаним жанглар гувоҳи, Менинг ҳам тупроғим топталганди хор”; начора “Тарих деб аталган қисмат бу, ахир” дея овутмоқчи, овунмоқчи бўлади гўё. Шуниси борки, мазкур ҳолат ҳар икки халқ учун ҳам ўтмишда, ҳозирда эса: “Яхшиям неча бир замонлар ўтиб, Кўрдик Ватанимиз озод, музаффар...”
Кўрамизки, 60-йиллар маҳсули бўлмиш юқоридаги шеърларнинг барида инқилобдан сўнг юрт озодликка эришди, обод бўлди, равнақ топди деган фикр бўртиб туради. Албатта, бу ўринда “обод бўлди”, “равнақ топди” деган қарашнинг муайян реал асоси борлигини ҳам тан олиш зарур. Бироқ “юрт озод бўлди” деган қарашнинг асоси пучлигини кейинги тараққиёт яққол кўрсатди. Хўш, унда бу хил қараш, бу хил кайфият нимага асосланади? Бизнингча, бу хил янглиш тасаввурнинг юзага келиши даврнинг ижтимоий-психологик муҳити билан кўп жиҳатдан боғлиқдир. 60-йилларда бутун иллатлари Сталин шахсига ағдарилган социалистик тузум ўзига нисбатан ишончни тиклаб олди, “реабилитация” қилинган ғояга одамларда ишонч уйғонди ва жамиятнинг аксарияти “80-йилларга бориб коммунизмда яшаймиз” деган чўпчакка яна дилдан ишонди. 60-йиллар адабий авлоди, жумладан, А.Ориповнинг шахс ва ижодкор сифатида шаклланиш даври шу чўпчак тўқила бошлаган пайтга тўғри келдики, у бунга ёшликка хос жўшқинлик билан ишонди. Шоирнинг шу даврда ёзилган шеърларидан бирида “коммунизм иши бугун мен учун Барча шахсий ишдан кўра шахсийроқ” дея ҳайқириши ёхуд ўша машҳур “Ўзбекистон” шеърида юртининг иқболини “коммунистик кенгликлар оша аён кўра олгани”ни айтиши ҳам шундан. Сунъий нафас олиб турган ишончнинг ўлими, тарихий мавзудаги шеърларда миллий ўзликни англашга интилишнинг кучайиши эса кейинги ўн йиллик чекига тушди.
А.Ориповнинг 60-йиллар шеъриятида тарих консепсияси
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Dilmurod Quronov