Maʼlumki, urushning dastlabki oylaridayoq Oybek «Mahmud Torobiy» dramatik dostonini yozgan, shu asar asosidagi libretto nisbatan tez fursatda sahnalashtirilgan edi. Shunga qaramay, Oybek bu mavzuga yana qaytadi: Hamza teatri uchun «Gʻalvirchi» nomli pyesani, rus adibi A.Deych bilan hamkorlikda «Shit naroda» pyesasini yoza boshlagan. Adabiy davralarda adib Torobiy mavzusida yirikroq asar, ehtimolki, roman yozishni niyat qilgan degan gaplar ham eshitilib turadi. Sirasi, bu fikrda jon borga oʻxshaydi. Negaki, tugallanmay qolgan har ikki pyesa, ularning turli rejalari, ssenariylari kuzatilsa, mavzuning badiiy talqinida epik koʻlamning tobora kengayib borganiga amin boʻlamiz. Qoʻlyozmalarga bir qur qiyosiy nazar solinsayoq, mavzu talqinida ijodkorning tinimsiz izlanishda ekani koʻrinadi: asarga yangi syujet motivlari, dramatik holatlar, personajlar qoʻshib boriladi; ayrim nuqtalar boʻrttirilsa, boshqalari birmuncha susaytiriladi. Yaʼni, material bilan jonli muloqot davom etadi: goʻyo Oybek hamon tasvir obyekti mohiyatiga chuqurlashib borayotgandek, material ijodkorga, ijodkor materialga singib ketayotgandek tuyuladi. Xoʻsh, Torobiy mavzusi nimasi bilan Oybekni bunchalar maftun etdi? Nima uchun adib bu mavzuga qayta-qayta murojaat qiladi? Muddao yetakchi teatrimiz uchun asarning nasriy variantini yozishgina edimi?..
Bizningcha, Oybek Torobiy timsolini Hamza teatri sahnasida jonlantirishni niyat qilganidangina emas, koʻproq, qoniqmaganlikdan yana mavzuga qaytadi. Yaʼni, fikrimizcha, adib dramatik dostondan ham, librettodan ham yetarli qoniqish tuymagan, tuya olmay qolgan. Nega?
Keyinroq, 1945 yil kuzida, Oʻzbekiston yozuvchilar soyuzida M.Shayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasi boʻyicha oʻtkazilgan munozarada soʻzlagan nutqida Oybek libretto yozilgan paytni eslab: «... sharoit, hatto tasvirlangan voqealar tarixiy faktlarga muvofiq kelmasa-da, xalqni Vatan uchun fidokorona kurashga ruhlantiruvchi asarlar yozishni talab qilardi. 1941 yil oxirida, gitler qoʻshinlari Moskva yoniga kelib qolgan bir paytda, kishilarimiz yuragiga yangi kuch, gʻalabaga ishonch bagʻishlaydigan asar kerak edi», – degan edi. Darhaqiqat, libretto – urush davrining «ijtimoiy buyurtma»siga (aytish zarurki, bu «ijtimoiy buyurtma» adibning qalb amriga toʻla muvofiq kelardi) «labbay» tarzida yozilgan asar.
A.Potebnya fikricha, agar ijodkor muayyan bir fikrni ifodalash, isbotlash yoki singdirish uchun hayotdan misol olsa-yu, shu aniq maqsadga intilsa, u – olim, voiz, valiy, aslo sanʼatkor emas. Agar u, misolni olgach, uni tasvirlashning oʻzidan zavq olsa, shu zavq kuchi bilan unga hayotiylik, aniqlik baxsh etolsa, oʻsha misol maqsad qilinganidan-da koʻproq (hatto, maqsad qilinmagan) narsalardan soʻylashi muqarrar.1 Shunga oʻxshash, Oybek avvaldan belgilangan maqsad bilan librettoga qoʻl urganki, tarixiy material uning uchun bir vosita edi, xolos. Shu bois ham asarda publitsistik ruh ustuvor, tarixiy material tamomila maqsadga boʻysundirilgan – asar bir zarbda yozib tugatilgan, maqsadga erishilgan. Biroq asar ustidagi ish jarayonida tarixiy material jonlanib ulgurgan, u bilan ijodkor orasida dialogik munosabat (M.Baxtin) vujudga kelgan, demakki, endi material ijodkor izmidagi vositagina boʻlmay qoldi – adib uni tasvirlashning oʻzidanoq zavq tuya boshladi. Ayni shu narsa Oybekni yana mavzuga qaytaradi, aniqrogʻi, mavzudan chiqishiga izn bermaydi – tarixiy materialga chuqurroq shoʻngʻish, uni chinakam estetik mushohada qilishga undaydi. Taʼkidlash joizki, shu xil zavqning mavjudligi – ijoddan qoniqish hosil qilishning asosi, muhim shartidir.
Ilgari ham aytganimizdek, ijodkor oʻtmishni zamonasi orqali idrok etadi, oʻtmish zamona prizmasi orqali gavdalanadi. Boshqacha aytsak, ijodkor tarixiy voqelikni zamonasidan andoza olgan holdagina badiiy gavdalantirishi mumkin. Negaki, u oʻtmishda yashab koʻrgan emas, uning hayot haqidagi, inson, insonlararo munosabatlar (kengroq olsak, umuman, ijtimoiy munosabatlar) haqidagi tasavvurlari zamonasida shakllangan. Yaʼni, faktlar oʻtmishdan olingani holda xarakterlar talqini, hayotiy holatlar tasvirida ijodkor oʻzining hayotiy tajribasiga tayanadi. Demak, ijodkor tasvirda zamonasidan nechogʻli uzoqlab ketmasin, badiiy talqinda undan tamoman uzilib ketishi mumkin emas. Shunga koʻra, tarixiy mavzudagi asar ayni paytda zamonaviy asardir. Bu fikrimizni oʻzgacharoq yoʻsinda asoslashga harakat qilamiz. Maʼlumki, adabiyotshunosligimizda «mavzu asarda tasvirlangan hayot materiali bilan unda qoʻyilgan muammolar jamini tashkil qiladi» tarzidagi fikr ustuvorroq. Holbuki, mavzu va problema bir-biriga uzviy bogʻliq, biroq boshqa-boshqa tushunchalar. Shu bois ham adabiyotshunoslikda asarda qoʻyilgan muammolarni problema, qalamga olingan hayot materialini mavzu deb ajratish anʼanasi ham mavjud va bu, bizningcha, toʻgʻriroq ham. Tabiiyki, ijod jarayoni nuqtai nazaridan problema birlamchi: sanʼatkor oʻz hayot yoʻlida muayyan muammolarga duch keladi, ularni oʻzi uchun hal qilishdek oʻtkir ehtiyojni tuyadi. Sirasi, ayni shu ehtiyoj badiiy ijodga turtki beruvchi birlamchi omildirki, badiiy asar «ehtiyoj farzandi» (A.Oripov) deyilishi bejiz emas. Problema mavzuni belgilaydi, negaki, ijodkor oʻzini qiynagan muammolarni badiiy idrok etishga eng qulay imkoniyat bera oladigan hayot materialini qalamga oladi. Tarixiy mavzudagi asarning zamonaviyligi ham ayni shu narsa bilan – problemaning har vaqt zamonaviy (yoki zamon tushunchasidan yuqori – mangu muammo) boʻlishi bilan belgilanadi. Jumladan, Oybek oʻzining urushga, fashist bosqinchilariga munosabatini ifodalash uchun juda qulay materialni – Torobiy boshchiligidagi moʻgʻul bosqinchilariga qarshi kurash voqealarini tanladi. Maqsad aniq belgilangan edi, biroq, yuqorida aytdikki, dramatik dostonni yozish jarayonida muallif bilan tarixiy material orasida dialogik munosabat vujudga keldi – material maqsad qilinganidan koʻproq narsalarni soʻylay boshladi. Deylik, Oybek realist sanʼatkor sifatida asarda qoʻzgʻolon sabablarini, xalqda bosqinchilarga nafrat uygʻotgan omillarni koʻrsatishi lozim edi. Koʻrsatdi. Tabiiyki, asarda jonlantirilgan omillar, aslida, adibning oʻz zamonasida u yoki bu tarzda koʻrgan, guvohi boʻlgan hayotiy holatlarning oʻtmishga proyeksiyasi edi. Jonlangan tarix endi adibga oʻzini qiynab kelayotgan muammolarni badiiy idrok etish, zamonasini anglash va unga munosabat bildirish imkonini taqdim qilayotir. Shu bois ham Oybek konkret maqsadga qaratilgan dramatik dostonni yozishning oʻzi bilan qanoat qilolmay qoladi – yana va yana mavzuga qaytadi. Sirasi, biz bu oʻrinda Oybek isteʼdodi tabiatiga xos holatni ham koʻrishimiz mumkin. Maʼlumki, Oybek oʻzida hassos lirik va teran epik tafakkur sohibini mujassam etgan sanʼatkor edi. Uning ijodiy tadrijida dilbar sheʼrlaru dostonlardan romanga oʻtilgani, konkret materialni (mas.: Navoiy mavzusi) avvaliga lirik mushohada etib, soʻng epik talqinga kirishgani buning yorqin dililidir.
Epik koʻlamning kengaygani «Gʻalvirchi»ning ilk sahnalarini dramatik doston va librettoning ilk koʻrinishlariga qiyoslagandayoq yaqqol koʻzga tashlanadi. Dramatik doston bilan librettoning ilk koʻrinishlari bir-biriga deyarli oʻxshash: har ikkisida ham bahor fasli, buloq boshiga kelgan qizlarning ishq-muhabbat haqida soʻzlashishlari, Jamila bilan Yodgorning uchrashuvi...– xullas, nisbatan osoyishta qishloq hayoti tasviridan boshlanadi. Bundan farq qilaroq, «Gʻalvirchi»ning ilk sahnasi Torobiyning: «Ajab zamon! Oʻylasang tars yorilib ketasan. Oʻylamaslikka iloj yoʻq: fikr kelaveradi, qaynayveradi. Har bir oʻtgan kun yurakning bir parchasini ogʻulab ketadi...» qabilidagi mushohadalaridan boshlanganki, qahramonning zamon, hayot, inson va uning taqdiri haqidagi oʻylari oʻquvchi(tomoshabin)ni gʻoyaviy-hissiy jihatdan asarni qabul qilishga tayyorlanishga undovchi darak, oldindagi jiddiy tahlildan oʻquvchi(tomoshabin)ga berilgan avans goʻyo.
Qoʻzgʻolonga turtki bergan voqea libretto va dostonda deyarli oʻxshash: birinchisida moʻgʻullar qishloq ahlidan oʻlgan ulugʻlarining qabriga qoʻshib koʻmish uchun yosh qizlarni talab qilishsa, ikkinchisida Chigʻatoy uchun «savgʻo» («besh-oʻn hunarmand» va yana «xonga bir necha qiz, Suluv boʻlsin, yolgʻiz suluv») talab qiladilar. Har ikki asarda ham nisbatan osoyishta qishloq hayoti tasvirining ayni sahnalarga almashinishi keskin kontrastlilikni yuzaga keltiradiki, bu narsa ularning publitsistik ruhi, appelyativ maqsad (yaʼni, oʻquvchiga taʼsir oʻtkazish) yetakchiligi bilan izohlanadi. Yaʼni, bu oʻrinda oʻquvchi(tomoshabin)ning jonlangan oʻtmish bilan zamonasi orasida analogiyalar topishi, moʻgʻullarga nisbatan nafratini osoyishta hayotiga rahna solgan fashistlarga koʻchirishi koʻzda tutiladi. Toʻgʻri, bungacha har ikki asarda ham moʻgʻul istilosi oqibatlari personaj tilidan (birida darvesh, ikkinchisida gado), uning foje taqdirini soʻylashi orqali koʻrsatiladi. Biroq dramatik syujet bundan ortigʻiga yoʻl bermaydi – voqealarning shiddatli rivoji zarur. Jumladan, sahnalashtirilgan librettoda Jamila Torobiyning qizi qilib (bu oʻzgarish soʻnggi variantda kiritilgan) berilganki, bu ham dramatik konfliktni keskinlashtirish, voqealar shiddatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Boshqa bir tomoni, ehtimol, ilk sahnalardagi qarshilantirishning oʻzi qoʻzgʻolon boshlanishini asoslashga kamdek koʻringandirki, bunga Torobiyning shaxsiy motivi ham qoʻshiladi.
«Gʻalvirchi»da, yuqorida aytgilganidek, nisbatan osoyishta qishloq hayoti ham, ikki yoshning muhabbati ham tushirib qoldiriladi, toʻgʻridan toʻgʻri asosiy masalaga – mustamlaka sharoitidagi xalqning zabun ahvolini koʻrsatishga oʻtiladi. Torobiy ustaxonasiga kelgan Oʻrmon, keyinroq kelib qoʻshilgan Marjonlar bilan suhbatlasharkan, oʻquvchi(tomoshabin) koʻz oldida istilo dahshatlari ham, mustamlaka xorliklari ham namoyon boʻladi. Va shu asno ustaxonaga Otash chol kirib keladi: uning oʻgʻlini «oqar suvda choʻmilgani» uchun hibsga olganlar. Shuning muhokamasi boʻlib turgan mahal oʻz nazdida «qut xabar» bilan moʻgʻullar xizmatidagi mansabdor qaytib keladi-da, Otashga oʻgʻlining ozod qilinishi evaziga nabirasi Bodomni hokimga tortiq qilishni taklif etadi. Mansabdor nazdida xayriyat boʻlmish bu taklif Otash uchun – haqorat, cholning vijdoni qaynaydi: «Qani insof, qani adolat? Oʻzoq yillari ikki oʻgʻlim qoʻydek boʻgʻizlandi. Bir zargar inim tiriklayin Oʻqtoy xonning yurtiga qul qilinib haydaldi, u ham oʻlgandan battarroq boʻldi. U vaqtlar boshqa vaqt edi. Biz yov edik, talon-bosqinchilik zamoni edi, it egasini tanimas, har kim boshiga kelgan nomaʼqulchilikni qilar edi. Shaharlar kuydi, qishloqlar yakson boʻldi, dalada ekinlar tuproqqa qorishdi. Endi-chi? Biz Chigʻatoyxonning raiyatimiz, xonimizga hafta oʻtmay, har xil soliqlarni toʻlab turibmiz. Endi bu qolibdimi? Otasining yoʻq gunohi badaliga uning qizini – nabiramni qoʻlingizga tutqizaymi?»
Yuqorida aytdikki, ijodkor oʻtmishni oʻz hayotiy tajribasiga tayanib jonlantiradi, tarixiy mavzudagi asar problemasi har vaqt zamonaviy, deb. Shundan kelib chiqqan holda Otashning gaplariga razm solinsa, bular, aslida, Oybekni qiynagan savollar ekanini anglash qiyin emas. Otashning eʼtiroficha, «talon-bosqinchilik zamoni» oʻtib, xalq «Chigʻatoyxon raiyati» boʻlgach ham zulm, zoʻravonlik tugamagan. Agar bu holni Oybek zamoniga koʻchirsak, inqilob va grajdanlar urushi davridagi qirgʻin-barotlar tugagach ham hamon zulm, zoʻravonlik hukm surayotgan 30-yillar nazarda tutilgani anglashiladi. Ayniqsa, «otasining yoʻq gunohi» badaliga qizini olib ketishlari istasak-istamasak yana mashʼum qatagʻon siyosatini yodga soladi. Axir, Oybek oʻylab topilgan ayblovlar bilan juvonmarg qilingan otalarning koʻpini shaxsan tanigan, bolaligi qamoq va surgunda kechayotgan «xalq dushmanlari»ning sagʻirlarini bilgan; «otasining yoʻq gunohi» uchun zugʻumlar koʻrgan Zarifaxonim bilan bir umr yostiqdosh boʻlgan. Bularning barini koʻrgan, qatagʻon zaxmini qalbi va vujudidan oʻtkazib koʻrgan Oybekning zamonasiga qarata «Qani insof, qani adolat?» deyishi tabiiydek koʻrinadi bizga. Albatta, «otasining yoʻq gunohi» qabilidagi talqin oʻsha davr uchun ulkan jasorat edi. Biroq, bizningcha, Oybek ijod onlarida asarning shu holicha eʼlon qilinishi yoki sahnalashtirilishi mumkinligi haqida oʻylamaydi ham – u oʻzini qiynagan muammolarni idrok qilish, dardini qogʻozga toʻkish bilangina mashgʻul – chinakam ijod qoʻynida.
Qoʻzgʻolonga turtki bergan voqea «Gʻalvirchi»da oʻzgacharoq talqin qilinadi dedik. Toʻgʻri, sirtdan qaraganda har uchala asarda ham voqeaning mohiyati oʻxshashdek. Farq shuki, dostonda qizlarning olib ketilishi xonning koʻngil xushi uchungina, librettoda moʻgʻullarning johilona dafn marosimlari uchun, «Gʻalvirchi»da esa «otasining yoʻq gunohi» bahona hokimga tortiq qilish uchun. Yuzaki qaraganda arzimasdek koʻringan bu farq talqinda jiddiy oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Avvalgi har ikki asarda moʻgʻullar oʻn chogʻli qizlarni olib ketadilarki, bu oʻrinda kulfat koʻpchilik boshiga yogʻilganini taʼkidlash muhim, zero, ayni shu narsa «ijtimoiy buyurtma»dan kelib chiquvchi muallif maqsadiga mos. Keyingisida esa ofat birgina Otash xonadoniga yogʻiladiki, muallifni qiynagan muammolarni badiiy idrok etishga shunisi qulayroq:
«Mansabdor. Qiz uchun ertaga kelamiz!
Mahmud. Koʻramiz
Mansabdor. Sening ishing emas!
Mahmud. Yurt ishi – hammamizning ishimiz. Otash otaning boshiga tushga qora kun ertaga mening yo boshqa kambagʻalning boshiga tushuvi aniq.(Xalqqa murojaat qilaroq, qoʻl koʻtarib) Yaktan boʻllaring, haq – bizniki».
Sir emaski, qatagʻon siyosatining amalga oshishida «tomoshabin» boʻlib turishgagina yaragan xalqning-da xizmati bor. Mashʼum 30-yillarda soxta, koʻpincha hatto kurakda turmaydigan ayblovlar bilan ne-ne odamlarning yostigʻi quritilmadi. Xalqimizning sara farzandlari ommaning «betaraf kuzatuvchi» boʻlib turishi orqasida bitta-bitta terib ketildi. Oʻzganing boshiga tushgan kulfatning guvohi boʻlganlarning aksariyati, ochiq-oshkor nohaqlikdan vijdoni oʻrtasa-da, nari borsa ichida achinib qoʻydi, shuning ortidanoq yoqasiga tuflab «alhazar! oʻzidan kelib oʻzidan ketsin» deya qoʻrquv-la niyat qiloldi, xolos... Oybek bularning barini koʻrgan, bundan iztirob chekkan. Va koʻrganlariga zid oʻlaroq, asarda u qanday boʻlishi kerakligini koʻrsatmoqchi boʻladi goʻyo: Otashning boshiga tushgan kulfatni aritish uchun xalq qoʻzgʻaladi. Zero, Oybek ham Otash singari «Eldan kuchli nima bor jahonda? Xon ham, hokim ham, bek ham el oldida chumchuqday boʻlib qoladi, agar el raso yovqurlik qilsa...» deb ishonadi. Bejiz elning qudrati «raso yovqurlik qilsa» shartiga bogʻlanmaydi – ayni shart Oybek zamonida bajarilmagan, fojialarning bir ildizini adib shunda koʻradi. Elning bu mashʼum davrdagi holi Bodom tilidan bayon qilinadi: «Unday boʻlsa, ulus nega buncha xoʻrlikka chidab yotadi? Ulugʻlar el ogʻzidan oshini yulib oladi, kissasidan tangasini qoqadi, uradi, oʻldiradi, osadi... Yana hamma oʻz boshiga, oʻz oʻtiga oʻzi qovrilib yuraveradi...»
Shu oʻrinda yana bir farqli nuqtaga eʼtiborni tortgimiz keladi: doston va librettoda qizlarni bevosita moʻgʻullar olib ketsalar, «Gʻalvirchi»da bunga moʻgʻullar xizmatidagi mahalliy mansabdor chogʻlanadi. Qizigʻi shundaki, pyesaning qator oʻrinlarida ayni shu masalaga urgʻu berib oʻtilgan. Ilk bor Otash oʻgʻlining hibs qilinganini aytganida, Marjon shoshib savol beradi: «Moʻgʻullarmi, oʻzimiznikilarmi?» Otash esa bunga javoban kuyinib aytadiki: «Oʻzimiznikilar... E... hammasi bir goʻr emasmi?...» Maʼlumki, mustamlaka sharoitida xalq ichida zolimlarni «oʻzimiznikilar – oʻzgalar» tarzida ajratish bor narsa. Ayni shu xil boʻlinishning (yaʼni, nafsi uchun xalqining dushmanlariga xizmat qiluvchilarning) mavjudligi mustamlakani bardavom etuvchi muhim omillardan ekani ham ayon. Shuni oʻtkir his qilganidan boʻlsa, ehtimol, xalqqa oʻzinikidan kelgan zulm ogʻirroq botadi: nima boʻlganda ham ularni oʻziniki deb biladi, axir, ularning-da bir kun kelib esini tanib olishiga, insofga kelishiga umid qiladi. Marjonning soʻrash paytidagi hayajoni («Moʻgʻullar boʻlsin-da!» degandek goʻyo), Otashning xafaligi ham shundan. Torobiyning oʻzi ham, garchi u sinfiy xushyorroq (bu haqda quyiroqda toʻxtalamiz) koʻrinsa-da, shu xil hisdan xoli emas:
«Mahmud. (mansabdorga tomon ikki qadam tashlab). Bek! Andak sabr qiling. Arzim bor... (Mansabdor ijirgʻanib, kibrli vaziyat oladi. Mahmud davom qiladi soʻzida). Bilasizmi, siz ham shu qishloqliksiz, hammamiz bir elat – bir urugʻdanmiz. Bu algʻov-dalgʻov zamonda siz koʻtarilib qoldingiz. Tole yor boʻlsin! Lekin ulus bilan, raiyat bilan yaxshi muomalada boʻlishingiz kerak.
Mansabdor. Mana hali aytdim-ku, men har vaqt yoso va shariat yoʻlida yuraman...»
Tabiiyki, bu epizod ham Oybek juda yaxshi bilgan 30 – 40-yillar voqeligidan andoza olib yaratilgan. Zero, Oybek «algʻov-dalgʻov zamonda koʻtarilib qolgan», ixtiyoriga berilgan vakolatdan oʻziniyu oʻzligini unutgan, «doʻppisini desa kallasini keltirishga» har vaqt hozir oʻnlab, yuzlab amaldorlarni koʻrgan, ulardan zada boʻlgan. Shu bois ham shoʻroning byurokratik tizimida yetishgan, maʼmuriy-qoʻmondonlikdan oʻzga boshqaruv usulini bilmagan oʻrta va quyi boʻgʻin amaldorlariga xos xususiyatlar Mansabdor qiyofasida oʻz aksini topadi. Jumladan, bu nav amaldorlarga xos hadeganda hukumatni pesha qilish, hukumat nomi bilan dagʻdagʻa qilish Mansabdorning xatti-harakatlarida ham kuzatiladi. U gʻurur bilan aytadiki: «...biz hoqon ibn hoqon Chigʻatoyxon hazratlarining malaylarimiz. Biz ulugʻ Chingiz qurgan azamat davlatda adolat, osoyishtalik, farovonlik oʻrnatib, saltanatning ravnaqiga jonbozlik qilamiz». Beixtiyor hoqonlar ismi oʻrniga «Lenin», «Stalin» soʻzlarini qoʻyib, hayratdan yoqa ushlaysan kishi.2 Qarang, Mansabdor oʻzining «ulugʻ Chingiz (Lenin) qurgan azamat davlat» ravnaqiga xizmat qilishi lozimligini, ayni paytda, «Chigʻatoyxon (Stalin) hazratlarining malayi» ekanligini eʼtirof etayotir. Ijod onlarida tarix taqdim etayotgan soʻz aytish imkoniyatining benihoya kengligi, oʻtmish bilan zamonasi orasidagi mushtarakliklarni kashf etgan Oybek hayrati biznikidan chandon ortiq boʻlgan esa, ehtimol. Albatta, bu xil mushtarakliklar asarda anglangan holda koʻrsatilishi ham, gʻayrishuuriy tarzda yuzaga chiqib qolishi ham mumkin. Biroq, agar badiiy asar ehtiyoj mahsuli oʻlaroq yaratiladi desak, u holda anglanganlik momenti koʻproq ekanini tan olishimizga toʻgʻri keladi. Toʻgʻri, Oybek ayni shu xil fikrni ifodalashni koʻzda tutmagan, hatto, ijod onlariga qadar bu fikr xayoliga kelmagan boʻlishi ham mumkin. Biroq, modomiki u tarixiy material vositasida zamonasini, undagi oʻzini qiynagan muammolarni badiiy idrok etayotgan ekan, bu jarayonda yangi fikrlar, qarashlarning tugʻilishi, eskilarining tahrir qilinishi tabiiy. Zero, epik xarakterdagi badiiy ijod voqelikni badiiy idrok etish orqali u haqdagi yaxlit konsepsiyani shakllantirish va ifodalash jarayonidir.
Yuqoridagiga oʻxshash, moʻgʻullarning yurtimizda olib borgan mustamlakachilik siyosati tasviri bilan shoʻro hukumatining 30-yillardagi ichki siyosati oʻrtasida ham mushtarakliklar koʻzga tashlanadi. Jumladan, Buxoro hokimi Mahmud Yalavoch Torobiy boshchiligidagi qoʻzgʻolonning avj olib ketishida mahalliy amaldorlarning oʻzlarini ayblab deydiki: «Ayb oʻzlaringizda. Yarani kesib tashlamagansizlar. Mahmud qoʻlingizga tushdimi, ustalik bilan uni jahannamga yuborish kerak edi. Boshliqsiz qolgan xalq bir podaga oʻxshab, oʻz-oʻzidan tarqalib ketar edi. Siz siyosatning bu chuqur dasturini qoʻllay bilmagansiz...» Maʼlumki, Yalavoch aytayotgan «siyosatning chuqur dasturi»ni qatagʻonni amalga oshirgan shoʻro siyosatchilari toʻkis qoʻllaganlar: xalqning yetuk vakillarini mahv etishdan murod uni istagan tomonga boshlash mumkin boʻlgan podaga aylantirish, qiyomatgacha oʻz izmida ushlab turishdan boshqa emas edi. Yalavoch taʼkidlaydiki, «siyosatning chuqur dasturi»ni amalga oshirishga hali ham kech emas. Shu bois ham majlisda qator tadbirlar ishlab chiqiladi. Jumladan, Yalavoch Shayxulislomga «elga vaʼz-nasihat qiling, Torobiy – dajjol, iblis lain deng. Unga murid boʻlganlarni kofirlikka chiqaring...» deya topshiriq beradi. Tabiiyki, agar Mahmudni – dajjol, unga ergashganlarni kofir deb eʼlon qilinsa, avomning aksariyatida unga boʻlgan ishonch, ixlos soʻnadi, hech yoʻq shubha, ikkilanish paydo boʻladi. Maʼlumki, shoʻro siyosatchilari ham shunga oʻxshash yoʻl tutganlar. Ular yopishtirgan «xalq dushmani», «chet el josusi» kabi qator tamgʻalar, matbuotdagi chiqishlar, maxsus uyushtirilgan mitinglarda soʻzlangan «otashin» nutqlar ommaga taʼsirsiz qolmagani shubhasiz. Koʻpchilikning bu xil nayrangalarga uchgani, soxta ayblovlarga dildan ishonganlari bois qatagʻonni maʼqullaganlari ham sir emas. Yalavoch qoʻllagan tadbirlardan yana biri shuki, u Torobiy lageriga oʻzining odamlarini – xufyalarni qoʻygan, maqtanib aytadiki: «bizning koʻzlarimiz u yerda ovini qidirib yuradi». Tabiiyki, bundan ham xufiyalik, chaqimchilik avj olgan, uchinchi odam qoʻshilgan joyda ogʻiz ochishga choʻchib qolingan davr, muhit sasi3 keladi. Nihoyat, belgilangan tadbirlarning oxirgisi – eng dahshatlisi Torobiyning singlisidan foydalanish boʻladiki, aka-singil orasiga nifoq solinadi. Gʻoyaviy asosda qardoshlik rishtalarini uzib, jigarlarni-da ajratib yuborishga intilish amaliyoti esa, maʼlumki, qatagʻon davrida keng kuzatilgan hodisa edi... Albatta, umuman mustamlakachilik siyosatiga xos universal xususiyatlar mavjudligi ham bor gap. Shunday boʻlsa-da, Oybek asardagi detallar, holatlarni oʻzi bilgan, koʻrgan ijtimoiy muhitdan olganiga koʻproq ishongimiz keladi. Negaki, yuqorida koʻrganimizdek, pyesaning koʻp nuqtalari bizga istasak-istamasak yurtimizning yaqin oʻtmishidagi hodisalarni eslataveradi.
Yuqorida aytdikki, Otashning oʻgʻlini «oqar suvda choʻmilgani uchun» hibsga oldilar. Otash bu xabarni yetkazgan choqdagi Oʻrmonning reaksiyasi eʼtiborga loyiq: «Bu qanday chirkin qonun! «Oqar suvda choʻmilma!» Dining, yoʻl-yoʻrigʻing bilan yer qaʼriga kir, ah, moʻgʻul!» Har qanday mustamlakachi singari, moʻgʻullar ham oʻzlari zabt etgan yurtlarda oʻzlarining tartib qoidalarini oʻrnatmoqchi boʻladilar. Tabiiyki, bu tartiblarni qabul qilish mustamlaka xalqi uchun eng ogʻiri, sababi, uning ajdodlaridan qolgan oʻz anʼanalari, udumlari mavjud. Madaniyati, eʼtiqodi, turmush tarzi kabi muhim nuqtalarda bir-biridan tamom farqli ikki xalqning teng boʻlmagan munosabati assimilyatsiyaga (yaʼni, ulardan birining ikkinchisiga singib ketishi, ikkinchisiga oʻxshab qolishi) olib kelishi tayin. Bas, magʻlub xalqning yangi tartiblarga qarshiligi – anglangan yo anglanmagan tarzdagi oʻzining xalq sifatidagi oʻzligini saqlab qolishga intilishdirki, bu ham tabiiy, ham zaruriy va ham qonuniy hodisadir. Otash «otasining yoʻq gunohi uchun» deganida oʻzicha toʻla haq edi. Negaki, «oqar suvda choʻmilish» sahroyi moʻgʻullarga nechogʻli yot boʻlsa, ikki daryo oraligʻida yashagan xalqimiz uchun shunchalik tabiiy edi. Yaʼni Otashning oʻgʻli bor-yoʻgʻi ajdodlari ming yillar davomida qilib kelgan ishni qildi – shuning uchungina gunohkor sanaldi: Oʻrmonning yuqoridagicha keskin reaksiyasi shundan. Oybek qalb koʻzi tiyran, nigohini mohiyatga qaratgan mutafakkir ijodkor edi. Uning oʻtkir nigohi «yangi turmush qurish» shiori ostida millatning oʻzligiga tajovuz qilinayotganini ilgʻay oldi, tarix bilan muloqot uni shu qarashda mustaqim etdiki, «Gʻalvirchi»da ayni shu masalani boʻrttiribroq oʻrtaga qoʻydi.
Mustamlaka yurtda manfaati shaxsiyani har nedan ustun qoʻygani yoki milliy gʻururdan butkul mosuvo ekani bois oʻzgalarning tartibotini bir neʼmat sifatida qabul qiladigan, ularning kepatasiga osongina kiradiganlar ham har vaqt topilgan. Oybek shundaylardan birini Toʻsinboy timsolida gavdalantiradi. Otash Toʻsinboydan hokimlar qoshida oʻgʻlining gunohini soʻrab berishni oʻtinganida u: «Oʻgʻling ulugʻ Chingizxon yososini buzdi, yosoning amrini shariatdan ham yuqori, ezgu tutish kerak...» – deya rad etadi. Oybek oʻz zamonida yangi mafkurani singdirish yoʻlida milliy qadriyatlarning toptalayotganini, eng yomoni, unga sidqidildan berilib manqurtga aylanayotganlarni koʻradi, hodisadan jiddiy tashvishlanadi – unga nafratini ifodalaydi.
Mazkur masala Oybekni chuqur tashvishga solganini shundan ham bilsa boʻladiki, «Shit naroda» pyesasida bu muammo yanada boʻrttirib qoʻyiladi. Jumladan, Shamsiddin Mahbubiy bilan Chigʻatoyxon toʻqnashuvining asosida shu masala yotadi:
«Chagatay. Tы vidish ne to, chto nujno, musulmanin. V sbornike nashix zakonov Yase skazano: net pravdы inoy, krome pravdы mongolskoy. Mongolы odni vladыki mira. I net vыshe naroda mongolskogo.
Maxbubi. A u nas yest svoy zakon. Do togo, kak vы prishli k nam, mы jili po-svoyemu i znali svoyu pravdu i svoyu spravedlivost».4
Olimning mantiqli gaplariga munosib javob topolmagan, uning haqiqati oldida ojiz qolgan moʻgʻullarga birgina yoʻl qoladi – zindonband etish. Maxbubiyning gapi asosida «har bir xalqning oʻz haqiqati, oʻz adolati bor, bas, u shular asosida yashashga haqli» degan tabiiy bir mantiq yotadi. Albatta, mazkur sahnada «oliy irq» daʼvosidagi fashistlarga ishora qilingani shubhasiz.5 Ayni paytda, agar yuqoridagi mulohazalarimiz kontekstida qaralsa, yana Oybek yashagan ijtimoiy muhit bilan bogʻliqlik bor deyishga haqlidekmiz. Zero, «net pravdы inoy, krome pravdы mongolskoy» qabilidagi daʼvo «Pravda»da eʼlon qilingan haqiqatgina yagona va oliy haqiqat» deb bilgan tuzumga ham xos edi.
Toʻgʻri, asarning hamkorlikda yozilgani bu fikrga nisbatan andak shubha uygʻotishi, unga «Gʻalvirchi»ga kabi yondashmaslik lozim degan eʼtiroz tugʻdirishi tabiiy. Biroq shu yoʻsin oʻylashimizga izn beruvchi bir qator asoslarimiz ham yoʻq emas. Avvalo, Oybek hamkorlikka qadar bu mavzuda ikkita asar yaratgan va uchinchisi ustida ishlayotgan edi, bas, uning ijodiy tajribasi hamkorlikda yetakchi boʻlishi tabiiyroq. Ikkinchidan, A.Deychning taqdir taqozosi bilan bir muddat Toshkentda yashab turganining oʻzi ijodiy hamkorlikka omil boʻlolmaydi, buning uchun ikki adib orasida maʼnaviy-ruhiy, fikriy yaqinlik, qarashlar mushtarakligi ham zarur. Ikkala adib tomonidan pyesani yozish haqida shartnoma tuzishni soʻrab berilgan arizada, jumladan, shunday deyiladi: «... kogda slavnыe sыnы uzbekskogo naroda plechom k plechu s drugimi narodami Sovetskoy stranы srajayutsya protiv fashistskix varvarov, zadacha pisateley vsex vidov poeticheskogo orujiya vnushat svoyemu narodu chuvstva gordosti, dostoinstva i chesti». Arizada «oʻzbek xalqining qahramonona oʻtmishiga murojaaat qilib, shoʻro tomoshabinining qalbini toʻlqinlantira oladigan» (yaʼni, vazifani uddalashga imkon beradigan) obraz topilgani taʼkidlanadi. Eʼtibor qiling: mualliflar tarixga murojaat qilishdan murod xalqqa «gʻurur-iftixor, qadr-qimmat, or-nomus» tuygʻularini singdirishdan iboratligini taʼkidlaydilar. Bu tuygʻular esa, maʼlumki, milliy oʻzlikni tanish, tanitishning asosi. Asarning yozib tugallangan ilk koʻrinishi koʻzdan kechirilsa, haqiqatan ham shu maqsadning ustuvor ekaniga amin boʻlamiz.
Ilk sahnada Buxoro hokimining xazinachisi Kichik Qurbonning oʻz oʻgʻli – Samarqandda madrasa tahsilini olib endigina uyiga qaytgan Burgut bilan suhbati beriladi. Ota bilan oʻgʻil – boshqa-boshqa olam. Otasining moʻgʻullar xizmatida ekani, ularga qoʻshilib oʻz xalqiga zulm qilish hisobiga davlat orttirayotganidan oʻgʻil eziladi; ota esa buni oʻzining oqilligi, uddaburonligiga yoʻyib faxrlanadi. Xalqning ayanch ahvoli haqida gapirgan oʻgʻliga ota nasihat qiladiki, «har narsaga eʼtibor beraverish nojoiz, baʼzan atrofga koʻz yumish foydali». Oʻgʻil esa, aksincha, «qalb soʻqirligi koʻz soʻqirligidan battar» deb biladi. Ota oʻgʻlini Chigʻatoyni kutib olish taraddudidagi hokim saroyiga boshlab kelarkan, uni saroyga yaqinlashtirishni, oʻzlarining qatoriga qoʻshishni niyat qilgan. U oʻgʻlining gaplarini yoshlikka xos oʻtkinchi kayfiyatga yoʻyadi, uni «yoʻlga solib» olishiga ishonadi. Ota yanglish oʻylaydi: Yalavoch bilan suhbat davomida Burgutning dunyoqarashi toʻla shakllanib ulgurgan shaxs ekani koʻriladi. Tabiiyki, Yalavoch Burgutni «oʻz odami» deb biladi, shu bois uni xizmatga tayin etmoqchi, biroq u taklifni rad etadi:
Burkut. Ya ne gojus vam, nesravnennыy pravitel. Kniga i kalam, kusok sыra i svejaya voda – vse, chto mne nujno. Ya ne mogu slujit porabotitelyam naroda.
Maxmud (smeyetsya sochnыm, delannыm smexom). Xorosh djigit, nechego skazat. Nu, chto j, govori vsyu pravdu. Tы i menya nazыvayesh porabotitelem? Ved ya sluju mongolam.
Kichik Kurban. Molchi, sыn moy. Ne zabыvay, chto spravedlivыy Maxmud Yalavach...
Burkut (perebivaya). Spravedlivыy Maxmud Yalavach znayet, chto luchshe bыt pastuxom u svoyego naroda, chem pravitelem u chujogo...»
Eʼtibor berilsa, Burgut birinchi gapida «porabotitelyam naroda» (yaʼni, soʻzma soʻz «xalqni qul qiluvchilar», asar yozilgan davr kontekstida «ekspluatatorlar») deydi, goʻyo umuman ezuvchilar haqida gapiradi. Yalavoch yigitning nima demoqchiligini bildi, shu bois yasama kulgi bilan gapiradi. Hokimdagi oʻzgarishni sezgan ota vaziyatni yumshatishga intiladi, biroq Burgut uning gapini boʻlib, mustamlakachilarga xizmat qilishni oʻziga or deb bilishini ochiqroq anglatadi. Ravshanki, Burgutning bu xil qarashlari madrasa tahsili davomida shakllangan, demak, madrasada Mahbubiyga hammaslak, fikri ozod kishilar oz emas. Burgutning Mahbubiyga eʼtimodi balandligi, uni «buyuk inson», «nuri donish», «bashar vijdoni» deya ulugʻlashi bejiz emas. Darvoqe, Chigʻatoy huzurida Mahbubiy gʻoyibona shogirdining yuksak ixlosiga har jihatdan munosib tutadi oʻzini. Olimning tafakkur quvvati, mantiq kuchi oldida ojiz Chigʻatoy bandi qildirish bilan qoʻrqitmoqchi boʻlganida, u «sen mening jismimni kishanlay olasan, fikrimni (ruhimni) kishanlay olmaysan» deya javob beradi. Shubha yoʻqki, bu – xalqqa «gʻurur-iftixor, qadr-qimmat, or-nomus» tuygʻularini singdirishga xizmat qiladigan obrazlardan biri. Biroq u ijtimoiy buyurtmagagina xizmat qilib qolmaydi, negaki, u – inson shaʼni, erki, haq-huquqi daxlsiz yuksakligini taʼkidlovchi obraz. Bu esa totalitar tuzum ayni kuchga kirgan, shaxs erki va haq-huquqi toptalgan zamonda oʻquvchining oʻzini baholashi uchun bir mezon, ehtimolki, mualliflar sogʻingan ideal edi.
Tugatilmagan pyesaning qator oʻrinlari mualliflar zamonasida yuz bermish ijtimoiy hodisalarga munosabat masalasida yakdillar, deyishga imkon beradi. Masalan, Kichik Qurbon oʻgʻlini saroyga boshlab kelarkan, unga nasihat qilib, «haqiqat-ku» deya har xil gapni gapirmaslikni tayinlaydi: «Osteregaysya, moy sыn, lishnego slova v Buxare. Zdes stenы, dveri i potolki imeyut ushi. Ne raschitыvay na znatnost roda, na vыsokoye polojeniye otsa. Znayesh, kak govoritsya v narode: neschastnogo sobaka dostanet i na verblyude». Eʼtiborli jihati shundaki, 30-yillardagi «chaqimchilik» avj olgan muhit aks etganidan tashqari, parchada atayinlik (yaʼni, ongli ravishda zamonga munosabat bildirish) momenti ham yaqqol koʻzga tashlanadi. Avvalo, «kambagʻalni tuyaning ustida ham it qopar» maqoli «baxtsizni tuyaning ustida ham it qopar» tarzida berilganki, bu bilan qatagʻon yuhosi odamni kimligiga (egallagan mansabi, nasabi, koʻrsatgan xizmatlari, partiyaga mansubligi va h.k.) qaramasdan domiga tortgani taʼkidlanadi. Ikkinchidan, qatagʻon siyosatini oqlash uchun «sotsializmning qaror topishi barobari sinfiy kurash ham kuchayib boradi»6 degan daʼvo oldinga surilgandiki, «kambagʻal»ning «baxtsiz»ga almashtirilgani bu daʼvoni puchga chiqaradi. Zero, «baxtsiz» sifati sinf tanlamaydi, sinfiy mohiyatni taʼkidlash uchun maqolning aslicha qolgani maʼqul boʻlardi. Shunday ekan, bu oʻzgarish mualliflar fikri rasmiy nuqtai nazardan farqli ekanligi bois kiritilgan. Shunga oʻxshash, «chaqimchilik» avj olgan muhitga munosabat bildirishga «devorning qulogʻi bor»ligining oʻzi kam koʻringandirki, «devor, eshik va shiftlarning qulogʻi bor» deya kuchaytirib, taʼkidlab aytiladi. Bunday munosabat esa, oʻylashimizcha, koʻproq shu muhitdan yuragi zada odam ruhiyatiga koʻproq xosdir.
«Gʻalvirchi»da yaratilgan moʻgʻul xonlari obrazlari bilan shoʻro dohiylari orasida mushtaraklik kuzatilishi haqida yuqorida aytib oʻtdik. Shunga oʻxshash hol «Shit naroda» pyesasida ham boʻrtib koʻzga tashlanadi. Chigʻatoyning Buxorodagi ahvol haqida Ildiz noʻyon bilan suhbatiga diqqat qilinsa, bunga amin boʻlish mumkin:
«Chagatay. Tak. A mnogo li etix vragov zdes u menya?
Ildiz-Noyon. Tebe, sar narodov, ne strashnы nikakiye vragi. Silnы tvoi voyska, i nikto ne mojet odolet ix.
Chagatay. Tak. A mnogo li u menya zdes druzey?
Ildiz-Noyon. Druzey i tыsyachi malo, a vragov i odnogo mnogo.
Chagatay. Yesli yest odin vrag – otrubi yemu golovu. Yesli ix mnogo, to i derevyev mnogo dlya viselits».
Endi biz koʻrgan mushtarakliklarga kelsak. Birinchisi: noʻyonning Chigʻatoyga «sar narodov» («xalqlar shohi») deya murojaat qilishi Stalinga nisbatan koʻp ishlatilgan «otets narodov» («xalqlar otasi») iborasini yodga soladi. Ayni shu murojaatning obrazni anglashga yoʻnaltiruvchi signal vazifasini oʻtashi koʻzda tutilgan boʻlishi ham, ehtimol. Ikkinchisi: keyingi yillarda Stalinga xos boʻlgan «oʻz hayoti uchun mudom xavfsirash»dek ruhiy xastalik haqida juda koʻp yozilgani maʼlum. Ayrim mutaxassislar «xalqlar otasi»ning har yerdan dushman qidirishi, dushman deb bilganlarini ayovsiz qirgʻin qilishini shu xastalik bilan izohlaydilar ham. Bunday odamning hech kimga ishonmasligi, har kimda, avvalo, dushmanni koʻrishi ham tabiiy, albatta. Pyesadagi Chigʻatoy aytadiki: «Ya nikomu ne veryu. Vse lgut: bogatыe i bednыe, bek, vodovoz...» Bunday odamdan oʻz noibiga dushmanlarni bitta qoʻymay («Agar dushman bitta boʻlsa – kallasini ol. Agar ular koʻp boʻlsa, ularni osishga dor solish uchun daraxtlar ham bisyor») qirish haqida koʻrsatma berilishi hech ajablanarli emas. Mudhish qatagʻon sabablarini tahlil qilgan mualliflar yuqoridagicha tashxisni oʻshandayoq qoʻyib qoʻygan boʻlsalar, ne ajab?! Nihoyat, uchinchisi: urush arafasida «sovet qoʻshinlarining yengilmasligi-yu hech bir dushman unga choʻt emasligi» haqida choʻpchak toʻqilgan, hammani shu choʻpchakka ishotirishga harakat qilingan edi. Shoʻro tashviqotining shu choʻpchagiga ishonib gʻaflatda qolgan xalq urushning boshidayoq zoʻr talafot koʻrdi. Urush avvalidagi zoʻr muvaffaqiyatsizliklar, xalq boshiga tushgan shoʻrishlar sabablarini obdon mushohada qilgan kallasi butun odamlar – mualliflar buni nazardan qochirishlari mumkinmi edi?!..
Asardagi yana bir nuqtaga ayricha eʼtibor zarur. Burgut Yalavochga dilidagini aytgach, u oʻzi bajarayotgan vazifaning muhimligi, shu vazifani bajarish asnosi u oʻz xalqini ozmi-koʻpmi himoya qilishini aytadi. Haqiqatan ham u Ildiz noʻyonni insofga chaqiradi, Chigʻatoyni yoʻlga solishga harakat qiladi. Shunisi muhimki, pyesada istilochilarning nafaqat mustamlaka xalqiga, balki, oʻzlariga sidq ila xizmat qilayotgan mahalliy amaldorlarga ham past nazar bilan qarashi, haqoratomuz munosabatda boʻlishi taʼkidlanadi. Masalan, mahalliy amaldorlardan biri Ildiz noʻyonga murojaat qiladi-da, xizmat vazifasiga koʻra yurt kezishi lozimligini aytib, durustroq ot berishlarini soʻraydi. Bunga javoban ildiz noʻyon masxaralab aytadiki: «A po-moyemu, dlya tyurkskogo baskaka dovolno i serogo ishaka». Shuning ortidanoq muallif remarkasi beriladi: «Sredi buxarskix chinovnikov gul protesta». Yalavoch moʻgʻulni insofga chaqirganida, u: «Xozyayeva – mы. Vы doljnы ispolnyat nashu volyu», – deya manmanlik bilan javob beradi. Yoki saroyga kelishi bilanoq Chigʻatoy noʻyonni yoʻqlab, soʻraydi:
«Chagatay. Rasskazыvay, chto znayesh. Kak jivetsya moim lyudyam v Buxare.
Maxmud (vыstupaya vpered). Velikiy xan, pod tvoim mudrыm pravleniyem blagodenstvuyet nasha strana.
Chagatay. Ya ne sprashivayu tebya, Maxmud Yalavach. Ya govoryu o mongolax, a ne o musulmanax. Pust vash bog, yesli on yest, dumayet o vas».
Koʻramizki, moʻgʻullar zulmi ostida ezilgan mehnatkash omma ham, ularning xizmatidagi amaldorlar ham, aslida, qismatdosh. Yaʼni, bundan kun tartibidagi birinchi masala «ezuvchi – eziluvchi» tarzida emas, «istilochilar – mustamlaka xalq» tarzida qoʻyilishi kerak, degan fikr kelib chiqadi. Shunisi borki, bu xil talqin avvaldan rejalashtirilgan. Pyesa ssenariysiga koʻra, ikkinchi koʻrinishda Torobiyning sobiq shahzoda Oʻrxonbek bilan uchrashib doʻst tutinishlari aytiladi-da: «Ot sarevicha do sitovshika – vse doljnы obyedinitsya dlya borbы s podlыmi zaxvatchikami», – deyiladi. Oybek ijodida Torobiy mavzusi talqinidagi tadrij kuzatilsa, boshdagi oʻta keskin sinfiylikning asta susayib borishiga amin boʻlamiz. Doston va librettoda mehnatkashlarning bari – vatan ozodligi uchun kurashchilar, mahalliy boylar, amaldorlar, ruhoniylar – bari moʻgʻullarning ittifoqchilari qilib koʻrsatilgan edi. Epik koʻlam kengaygan «Gʻalvirchi»ga Xonbotir obrazi kiritilgan. Mahbubiy tomonidan yuborilgan bu sobiq shahzodaga Torobiy oʻzini koʻp ham yaqin olmaganidek, boshqa qoʻzgʻolonchilar ham undan biroz yotsirab turadilar. Xonbotir – ismiga monand botir, jasur yigit, uning yuragi moʻgʻullarga nisbatan oʻch, intiqom hissi bilan toʻliq. Biroq u Torobiyning keyingi siyosatiga – boylar, savdogarlar, amaldorlar mulkining musodara, oʻzlarining quvgʻin qilinishiga qoʻshilmaydi. Garchi Xonbotirning qoʻshilmaslik sababini uning taxt ilinjida ekanligi bilan izohlaydigan oʻrinlar boʻlsa-da, talqinning qanday yakun topishi bizga qorongʻu. «Shit naroda»da esa talqin oʻzgacharoq: Oʻrxonbek bilan Torobiy tasodifan uchrashadilar, ularni moʻgʻullarga nisbatan nafrat, mustamlakachilarga qarshi kurash maqsadi birlashtiradi, doʻst qiladi. Oʻrxonbek kurashda mardligu jasorat, doʻstlikda sadoqat koʻrsatadi. Biroq Torobiyning keyingi siyosatiga qoʻshilolmaydi, u bilan vidolashib, yana darbadar hayotiga qaytadi.
Fikrimizcha, zamonasi va zamonadagi oʻzini anglash ehtiyoji bilan Torobiy mavzusiga qaytgan Oybek ruhiyatidagi ichki ziddiyat «sinfiylik» masalasi bilan chambarchas bogʻliq edi. Adib tarix bilan jonli muloqot jarayonida oʻzi ishongan gʻoyani ham, inqilobga munosabatini ham qayta koʻrib chiqish imkoniga ega boʻldi. Yuqorida koʻrdikki, u sinfiylik masalasiga-da oʻzgacha yondashishga intildi, lekin adib bu borada tugal fikr, xulosaga kelishga, ichki ziddiyatni bir taraf hal qilishga hali tayyor emas edi. Asarning tugallanmay qolgani ham shundan – muallifning oʻzak masalada tugal fikrga kelolmagani, oʻzining zamonasi haqidagi yaxlit konsepsiyasini shakllantira olmaganida boʻlsa, ehtimol. Bu fikrimizni «Qutlugʻ qon» misolida ham quvvatlashimiz mumkindek koʻrinadi. 30-yillar adogʻida, jamiyat hayotidagi mudhish hodisalar shohidi boʻlgan, qatagʻon nafasini har lahza tuyib turgan Oybekning sotsializm gʻoyalariga ishonchi darz ketishi tabiiy edi. Ayni shu xil ruhiy holatda u inqilob arafasidagi Turkiston voqeligini qalamga olib, yurtining yaqin oʻtmishdagi taraqqiyot yoʻlini badiiy tahlil qildi: oʻzi qalamga olgan davrda haqiqatan ham tublik oʻzgarish zarur boʻlganiga, bu oʻzgarishni mehnatkash xalq amalga oshirishi mumkinligiga qaytadan imon keltirdi. Biroq Oybek inqilobning natijalaridan, 30-yillarda shoʻro olib borgan siyosatdan qoniqolmas edi. Shu ziddiyat bois ham u «Qutlugʻ qon»ga 1916 yil voqealari bilan nuqta qoʻydi, inqilobni tasvirlamadi, unga munosabatini ifodalamadi. Faqat 1957 yilga kelib, borki illatlarni Stalin shaxsiga agʻdarish orqali oʻlayozgan gʻoyaga sunʼiy nafas berilgach, Oybek romanning mantiqiy davomi – «Ulugʻ yoʻl»ni yozishga jazm eta oldi...
Ha, Torobiy mavzusidagi har ikki asar ham tugallanmay qoldi. Albatta, Oybekdek ulkan isteʼdod uchun mufassal rejalari-da tuzib qoʻyilgan pyesani tugallash choʻt emas edi. Asarning tugallanmay qolish sababini yuqorida ichki ziddiyat bilan izohladik. Boringki, bunga koʻrib oʻtganimizdek talqinlar imkoni mavjud asarning dunyo yuzini koʻrishi maholligini ham qoʻshaylik. Shunda ham, buning asosiy sababi, bizningcha, Oybekning oʻta halol adibligi – ijodkor oʻzi rostmana anglagan hislari-yu qalb qozonida obdon qaynagan fikrlarini, oʻzi ildiz mohiyatiga yetib borgan haqiqatlarnigina ifodalashi lozim degan eʼtiqodda yashagani bilan izohlanadi.
2003 yil
Izohlar
Маълумки, урушнинг дастлабки ойларидаёқ Ойбек «Маҳмуд Торобий» драматик достонини ёзган, шу асар асосидаги либретто нисбатан тез фурсатда саҳналаштирилган эди. Шунга қарамай, Ойбек бу мавзуга яна қайтади: Ҳамза театри учун «Ғалвирчи» номли пьесани, рус адиби А.Дейч билан ҳамкорликда «Щит народа» пьесасини ёза бошлаган. Адабий давраларда адиб Торобий мавзусида йирикроқ асар, эҳтимолки, роман ёзишни ният қилган деган гаплар ҳам эшитилиб туради. Сираси, бу фикрда жон борга ўхшайди. Негаки, тугалланмай қолган ҳар икки пьеса, уларнинг турли режалари, сценарийлари кузатилса, мавзунинг бадиий талқинида эпик кўламнинг тобора кенгайиб борганига амин бўламиз. Қўлёзмаларга бир қур қиёсий назар солинсаёқ, мавзу талқинида ижодкорнинг тинимсиз изланишда экани кўринади: асарга янги сюжет мотивлари, драматик ҳолатлар, персонажлар қўшиб борилади; айрим нуқталар бўрттирилса, бошқалари бирмунча сусайтирилади. Яъни, материал билан жонли мулоқот давом этади: гўё Ойбек ҳамон тасвир объекти моҳиятига чуқурлашиб бораётгандек, материал ижодкорга, ижодкор материалга сингиб кетаётгандек туюлади. Хўш, Торобий мавзуси нимаси билан Ойбекни бунчалар мафтун этди? Нима учун адиб бу мавзуга қайта-қайта мурожаат қилади? Муддао етакчи театримиз учун асарнинг насрий вариантини ёзишгина эдими?..
Бизнингча, Ойбек Торобий тимсолини Ҳамза театри саҳнасида жонлантиришни ният қилганидангина эмас, кўпроқ, қониқмаганликдан яна мавзуга қайтади. Яъни, фикримизча, адиб драматик достондан ҳам, либреттодан ҳам етарли қониқиш туймаган, туя олмай қолган. Нега?
Кейинроқ, 1945 йил кузида, Ўзбекистон ёзувчилар союзида М.Шайхзоданинг «Жалолиддин Мангуберди» трагедияси бўйича ўтказилган мунозарада сўзлаган нутқида Ойбек либретто ёзилган пайтни эслаб: «... шароит, ҳатто тасвирланган воқеалар тарихий фактларга мувофиқ келмаса-да, халқни Ватан учун фидокорона курашга руҳлантирувчи асарлар ёзишни талаб қиларди. 1941 йил охирида, гитлер қўшинлари Москва ёнига келиб қолган бир пайтда, кишиларимиз юрагига янги куч, ғалабага ишонч бағишлайдиган асар керак эди», – деган эди. Дарҳақиқат, либретто – уруш даврининг «ижтимоий буюртма»сига (айтиш зарурки, бу «ижтимоий буюртма» адибнинг қалб амрига тўла мувофиқ келарди) «лаббай» тарзида ёзилган асар.
А.Потебня фикрича, агар ижодкор муайян бир фикрни ифодалаш, исботлаш ёки сингдириш учун ҳаётдан мисол олса-ю, шу аниқ мақсадга интилса, у – олим, воиз, валий, асло санъаткор эмас. Агар у, мисолни олгач, уни тасвирлашнинг ўзидан завқ олса, шу завқ кучи билан унга ҳаётийлик, аниқлик бахш этолса, ўша мисол мақсад қилинганидан-да кўпроқ (ҳатто, мақсад қилинмаган) нарсалардан сўйлаши муқаррар.1 Шунга ўхшаш, Ойбек аввалдан белгиланган мақсад билан либреттога қўл урганки, тарихий материал унинг учун бир восита эди, холос. Шу боис ҳам асарда публицистик руҳ устувор, тарихий материал тамомила мақсадга бўйсундирилган – асар бир зарбда ёзиб тугатилган, мақсадга эришилган. Бироқ асар устидаги иш жараёнида тарихий материал жонланиб улгурган, у билан ижодкор орасида диалогик муносабат (М.Бахтин) вужудга келган, демакки, энди материал ижодкор измидаги воситагина бўлмай қолди – адиб уни тасвирлашнинг ўзиданоқ завқ туя бошлади. Айни шу нарса Ойбекни яна мавзуга қайтаради, аниқроғи, мавзудан чиқишига изн бермайди – тарихий материалга чуқурроқ шўнғиш, уни чинакам эстетик мушоҳада қилишга ундайди. Таъкидлаш жоизки, шу хил завқнинг мавжудлиги – ижоддан қониқиш ҳосил қилишнинг асоси, муҳим шартидир.
Илгари ҳам айтганимиздек, ижодкор ўтмишни замонаси орқали идрок этади, ўтмиш замона призмаси орқали гавдаланади. Бошқача айтсак, ижодкор тарихий воқеликни замонасидан андоза олган ҳолдагина бадиий гавдалантириши мумкин. Негаки, у ўтмишда яшаб кўрган эмас, унинг ҳаёт ҳақидаги, инсон, инсонлараро муносабатлар (кенгроқ олсак, умуман, ижтимоий муносабатлар) ҳақидаги тасаввурлари замонасида шаклланган. Яъни, фактлар ўтмишдан олингани ҳолда характерлар талқини, ҳаётий ҳолатлар тасвирида ижодкор ўзининг ҳаётий тажрибасига таянади. Демак, ижодкор тасвирда замонасидан нечоғли узоқлаб кетмасин, бадиий талқинда ундан тамоман узилиб кетиши мумкин эмас. Шунга кўра, тарихий мавзудаги асар айни пайтда замонавий асардир. Бу фикримизни ўзгачароқ йўсинда асослашга ҳаракат қиламиз. Маълумки, адабиётшунослигимизда «мавзу асарда тасвирланган ҳаёт материали билан унда қўйилган муаммолар жамини ташкил қилади» тарзидаги фикр устуворроқ. Ҳолбуки, мавзу ва проблема бир-бирига узвий боғлиқ, бироқ бошқа-бошқа тушунчалар. Шу боис ҳам адабиётшуносликда асарда қўйилган муаммоларни проблема, қаламга олинган ҳаёт материалини мавзу деб ажратиш анъанаси ҳам мавжуд ва бу, бизнингча, тўғрироқ ҳам. Табиийки, ижод жараёни нуқтаи назаридан проблема бирламчи: санъаткор ўз ҳаёт йўлида муайян муаммоларга дуч келади, уларни ўзи учун ҳал қилишдек ўткир эҳтиёжни туяди. Сираси, айни шу эҳтиёж бадиий ижодга туртки берувчи бирламчи омилдирки, бадиий асар «эҳтиёж фарзанди» (А.Орипов) дейилиши бежиз эмас. Проблема мавзуни белгилайди, негаки, ижодкор ўзини қийнаган муаммоларни бадиий идрок этишга энг қулай имконият бера оладиган ҳаёт материалини қаламга олади. Тарихий мавзудаги асарнинг замонавийлиги ҳам айни шу нарса билан – проблеманинг ҳар вақт замонавий (ёки замон тушунчасидан юқори – мангу муаммо) бўлиши билан белгиланади. Жумладан, Ойбек ўзининг урушга, фашист босқинчиларига муносабатини ифодалаш учун жуда қулай материални – Торобий бошчилигидаги мўғул босқинчиларига қарши кураш воқеаларини танлади. Мақсад аниқ белгиланган эди, бироқ, юқорида айтдикки, драматик достонни ёзиш жараёнида муаллиф билан тарихий материал орасида диалогик муносабат вужудга келди – материал мақсад қилинганидан кўпроқ нарсаларни сўйлай бошлади. Дейлик, Ойбек реалист санъаткор сифатида асарда қўзғолон сабабларини, халқда босқинчиларга нафрат уйғотган омилларни кўрсатиши лозим эди. Кўрсатди. Табиийки, асарда жонлантирилган омиллар, аслида, адибнинг ўз замонасида у ёки бу тарзда кўрган, гувоҳи бўлган ҳаётий ҳолатларнинг ўтмишга проекцияси эди. Жонланган тарих энди адибга ўзини қийнаб келаётган муаммоларни бадиий идрок этиш, замонасини англаш ва унга муносабат билдириш имконини тақдим қилаётир. Шу боис ҳам Ойбек конкрет мақсадга қаратилган драматик достонни ёзишнинг ўзи билан қаноат қилолмай қолади – яна ва яна мавзуга қайтади. Сираси, биз бу ўринда Ойбек истеъдоди табиатига хос ҳолатни ҳам кўришимиз мумкин. Маълумки, Ойбек ўзида ҳассос лирик ва теран эпик тафаккур соҳибини мужассам этган санъаткор эди. Унинг ижодий тадрижида дилбар шеърлару достонлардан романга ўтилгани, конкрет материални (мас.: Навоий мавзуси) аввалига лирик мушоҳада этиб, сўнг эпик талқинга киришгани бунинг ёрқин дилилидир.
Эпик кўламнинг кенгайгани «Ғалвирчи»нинг илк саҳналарини драматик достон ва либреттонинг илк кўринишларига қиёслагандаёқ яққол кўзга ташланади. Драматик достон билан либреттонинг илк кўринишлари бир-бирига деярли ўхшаш: ҳар иккисида ҳам баҳор фасли, булоқ бошига келган қизларнинг ишқ-муҳаббат ҳақида сўзлашишлари, Жамила билан Ёдгорнинг учрашуви...– хуллас, нисбатан осойишта қишлоқ ҳаёти тасвиридан бошланади. Бундан фарқ қилароқ, «Ғалвирчи»нинг илк саҳнаси Торобийнинг: «Ажаб замон! Ўйласанг тарс ёрилиб кетасан. Ўйламасликка илож йўқ: фикр келаверади, қайнайверади. Ҳар бир ўтган кун юракнинг бир парчасини оғулаб кетади...» қабилидаги мушоҳадаларидан бошланганки, қаҳрамоннинг замон, ҳаёт, инсон ва унинг тақдири ҳақидаги ўйлари ўқувчи(томошабин)ни ғоявий-ҳиссий жиҳатдан асарни қабул қилишга тайёрланишга ундовчи дарак, олдиндаги жиддий таҳлилдан ўқувчи(томошабин)га берилган аванс гўё.
Қўзғолонга туртки берган воқеа либретто ва достонда деярли ўхшаш: биринчисида мўғуллар қишлоқ аҳлидан ўлган улуғларининг қабрига қўшиб кўмиш учун ёш қизларни талаб қилишса, иккинчисида Чиғатой учун «савғо» («беш-ўн ҳунарманд» ва яна «хонга бир неча қиз, Сулув бўлсин, ёлғиз сулув») талаб қиладилар. Ҳар икки асарда ҳам нисбатан осойишта қишлоқ ҳаёти тасвирининг айни саҳналарга алмашиниши кескин контрастлиликни юзага келтирадики, бу нарса уларнинг публицистик руҳи, аппелятив мақсад (яъни, ўқувчига таъсир ўтказиш) етакчилиги билан изоҳланади. Яъни, бу ўринда ўқувчи(томошабин)нинг жонланган ўтмиш билан замонаси орасида аналогиялар топиши, мўғулларга нисбатан нафратини осойишта ҳаётига раҳна солган фашистларга кўчириши кўзда тутилади. Тўғри, бунгача ҳар икки асарда ҳам мўғул истилоси оқибатлари персонаж тилидан (бирида дарвеш, иккинчисида гадо), унинг фоже тақдирини сўйлаши орқали кўрсатилади. Бироқ драматик сюжет бундан ортиғига йўл бермайди – воқеаларнинг шиддатли ривожи зарур. Жумладан, саҳналаштирилган либреттода Жамила Торобийнинг қизи қилиб (бу ўзгариш сўнгги вариантда киритилган) берилганки, бу ҳам драматик конфликтни кескинлаштириш, воқеалар шиддатини кучайтиришга хизмат қилади. Бошқа бир томони, эҳтимол, илк саҳналардаги қаршилантиришнинг ўзи қўзғолон бошланишини асослашга камдек кўрингандирки, бунга Торобийнинг шахсий мотиви ҳам қўшилади.
«Ғалвирчи»да, юқорида айтгилганидек, нисбатан осойишта қишлоқ ҳаёти ҳам, икки ёшнинг муҳаббати ҳам тушириб қолдирилади, тўғридан тўғри асосий масалага – мустамлака шароитидаги халқнинг забун аҳволини кўрсатишга ўтилади. Торобий устахонасига келган Ўрмон, кейинроқ келиб қўшилган Маржонлар билан суҳбатлашаркан, ўқувчи(томошабин) кўз олдида истило даҳшатлари ҳам, мустамлака хорликлари ҳам намоён бўлади. Ва шу асно устахонага Оташ чол кириб келади: унинг ўғлини «оқар сувда чўмилгани» учун ҳибсга олганлар. Шунинг муҳокамаси бўлиб турган маҳал ўз наздида «қут хабар» билан мўғуллар хизматидаги мансабдор қайтиб келади-да, Оташга ўғлининг озод қилиниши эвазига набираси Бодомни ҳокимга тортиқ қилишни таклиф этади. Мансабдор наздида хайрият бўлмиш бу таклиф Оташ учун – ҳақорат, чолнинг виждони қайнайди: «Қани инсоф, қани адолат? Ўзоқ йиллари икки ўғлим қўйдек бўғизланди. Бир заргар иним тириклайин Ўқтой хоннинг юртига қул қилиниб ҳайдалди, у ҳам ўлгандан баттарроқ бўлди. У вақтлар бошқа вақт эди. Биз ёв эдик, талон-босқинчилик замони эди, ит эгасини танимас, ҳар ким бошига келган номаъқулчиликни қилар эди. Шаҳарлар куйди, қишлоқлар яксон бўлди, далада экинлар тупроққа қоришди. Энди-чи? Биз Чиғатойхоннинг раиятимиз, хонимизга ҳафта ўтмай, ҳар хил солиқларни тўлаб турибмиз. Энди бу қолибдими? Отасининг йўқ гуноҳи бадалига унинг қизини – набирамни қўлингизга тутқизайми?»
Юқорида айтдикки, ижодкор ўтмишни ўз ҳаётий тажрибасига таяниб жонлантиради, тарихий мавзудаги асар проблемаси ҳар вақт замонавий, деб. Шундан келиб чиққан ҳолда Оташнинг гапларига разм солинса, булар, аслида, Ойбекни қийнаган саволлар эканини англаш қийин эмас. Оташнинг эътирофича, «талон-босқинчилик замони» ўтиб, халқ «Чиғатойхон раияти» бўлгач ҳам зулм, зўравонлик тугамаган. Агар бу ҳолни Ойбек замонига кўчирсак, инқилоб ва гражданлар уруши давридаги қирғин-баротлар тугагач ҳам ҳамон зулм, зўравонлик ҳукм сураётган 30-йиллар назарда тутилгани англашилади. Айниқса, «отасининг йўқ гуноҳи» бадалига қизини олиб кетишлари истасак-истамасак яна машъум қатағон сиёсатини ёдга солади. Ахир, Ойбек ўйлаб топилган айбловлар билан жувонмарг қилинган оталарнинг кўпини шахсан таниган, болалиги қамоқ ва сургунда кечаётган «халқ душманлари»нинг сағирларини билган; «отасининг йўқ гуноҳи» учун зуғумлар кўрган Зарифахоним билан бир умр ёстиқдош бўлган. Буларнинг барини кўрган, қатағон захмини қалби ва вужудидан ўтказиб кўрган Ойбекнинг замонасига қарата «Қани инсоф, қани адолат?» дейиши табиийдек кўринади бизга. Албатта, «отасининг йўқ гуноҳи» қабилидаги талқин ўша давр учун улкан жасорат эди. Бироқ, бизнингча, Ойбек ижод онларида асарнинг шу ҳолича эълон қилиниши ёки саҳналаштирилиши мумкинлиги ҳақида ўйламайди ҳам – у ўзини қийнаган муаммоларни идрок қилиш, дардини қоғозга тўкиш билангина машғул – чинакам ижод қўйнида.
Қўзғолонга туртки берган воқеа «Ғалвирчи»да ўзгачароқ талқин қилинади дедик. Тўғри, сиртдан қараганда ҳар учала асарда ҳам воқеанинг моҳияти ўхшашдек. Фарқ шуки, достонда қизларнинг олиб кетилиши хоннинг кўнгил хуши учунгина, либреттода мўғулларнинг жоҳилона дафн маросимлари учун, «Ғалвирчи»да эса «отасининг йўқ гуноҳи» баҳона ҳокимга тортиқ қилиш учун. Юзаки қараганда арзимасдек кўринган бу фарқ талқинда жиддий ўзгаришларни келтириб чиқаради. Аввалги ҳар икки асарда мўғуллар ўн чоғли қизларни олиб кетадиларки, бу ўринда кулфат кўпчилик бошига ёғилганини таъкидлаш муҳим, зеро, айни шу нарса «ижтимоий буюртма»дан келиб чиқувчи муаллиф мақсадига мос. Кейингисида эса офат биргина Оташ хонадонига ёғиладики, муаллифни қийнаган муаммоларни бадиий идрок этишга шуниси қулайроқ:
«Мансабдор. Қиз учун эртага келамиз!
Маҳмуд. Кўрамиз
Мансабдор. Сенинг ишинг эмас!
Маҳмуд. Юрт иши – ҳаммамизнинг ишимиз. Оташ отанинг бошига тушга қора кун эртага менинг ё бошқа камбағалнинг бошига тушуви аниқ.(Халққа мурожаат қилароқ, қўл кўтариб) Яктан бўлларинг, ҳақ – бизники».
Сир эмаски, қатағон сиёсатининг амалга ошишида «томошабин» бўлиб туришгагина яраган халқнинг-да хизмати бор. Машъум 30-йилларда сохта, кўпинча ҳатто куракда турмайдиган айбловлар билан не-не одамларнинг ёстиғи қуритилмади. Халқимизнинг сара фарзандлари омманинг «бетараф кузатувчи» бўлиб туриши орқасида битта-битта териб кетилди. Ўзганинг бошига тушган кулфатнинг гувоҳи бўлганларнинг аксарияти, очиқ-ошкор ноҳақликдан виждони ўртаса-да, нари борса ичида ачиниб қўйди, шунинг ортиданоқ ёқасига туфлаб «алҳазар! ўзидан келиб ўзидан кетсин» дея қўрқув-ла ният қилолди, холос... Ойбек буларнинг барини кўрган, бундан изтироб чеккан. Ва кўрганларига зид ўлароқ, асарда у қандай бўлиши кераклигини кўрсатмоқчи бўлади гўё: Оташнинг бошига тушган кулфатни аритиш учун халқ қўзғалади. Зеро, Ойбек ҳам Оташ сингари «Элдан кучли нима бор жаҳонда? Хон ҳам, ҳоким ҳам, бек ҳам эл олдида чумчуқдай бўлиб қолади, агар эл расо ёвқурлик қилса...» деб ишонади. Бежиз элнинг қудрати «расо ёвқурлик қилса» шартига боғланмайди – айни шарт Ойбек замонида бажарилмаган, фожиаларнинг бир илдизини адиб шунда кўради. Элнинг бу машъум даврдаги ҳоли Бодом тилидан баён қилинади: «Ундай бўлса, улус нега бунча хўрликка чидаб ётади? Улуғлар эл оғзидан ошини юлиб олади, киссасидан тангасини қоқади, уради, ўлдиради, осади... Яна ҳамма ўз бошига, ўз ўтига ўзи қоврилиб юраверади...»
Шу ўринда яна бир фарқли нуқтага эътиборни тортгимиз келади: достон ва либреттода қизларни бевосита мўғуллар олиб кетсалар, «Ғалвирчи»да бунга мўғуллар хизматидаги маҳаллий мансабдор чоғланади. Қизиғи шундаки, пьесанинг қатор ўринларида айни шу масалага урғу бериб ўтилган. Илк бор Оташ ўғлининг ҳибс қилинганини айтганида, Маржон шошиб савол беради: «Мўғулларми, ўзимизникиларми?» Оташ эса бунга жавобан куйиниб айтадики: «Ўзимизникилар... Э... ҳаммаси бир гўр эмасми?...» Маълумки, мустамлака шароитида халқ ичида золимларни «ўзимизникилар – ўзгалар» тарзида ажратиш бор нарса. Айни шу хил бўлинишнинг (яъни, нафси учун халқининг душманларига хизмат қилувчиларнинг) мавжудлиги мустамлакани бардавом этувчи муҳим омиллардан экани ҳам аён. Шуни ўткир ҳис қилганидан бўлса, эҳтимол, халққа ўзиникидан келган зулм оғирроқ ботади: нима бўлганда ҳам уларни ўзиники деб билади, ахир, уларнинг-да бир кун келиб эсини таниб олишига, инсофга келишига умид қилади. Маржоннинг сўраш пайтидаги ҳаяжони («Мўғуллар бўлсин-да!» дегандек гўё), Оташнинг хафалиги ҳам шундан. Торобийнинг ўзи ҳам, гарчи у синфий хушёрроқ (бу ҳақда қуйироқда тўхталамиз) кўринса-да, шу хил ҳисдан холи эмас:
«Маҳмуд. (мансабдорга томон икки қадам ташлаб). Бек! Андак сабр қилинг. Арзим бор... (Мансабдор ижирғаниб, кибрли вазият олади. Маҳмуд давом қилади сўзида). Биласизми, сиз ҳам шу қишлоқликсиз, ҳаммамиз бир элат – бир уруғданмиз. Бу алғов-далғов замонда сиз кўтарилиб қолдингиз. Толе ёр бўлсин! Лекин улус билан, раият билан яхши муомалада бўлишингиз керак.
Мансабдор. Мана ҳали айтдим-ку, мен ҳар вақт ёсо ва шариат йўлида юраман...»
Табиийки, бу эпизод ҳам Ойбек жуда яхши билган 30 – 40-йиллар воқелигидан андоза олиб яратилган. Зеро, Ойбек «алғов-далғов замонда кўтарилиб қолган», ихтиёрига берилган ваколатдан ўзинию ўзлигини унутган, «дўпписини деса калласини келтиришга» ҳар вақт ҳозир ўнлаб, юзлаб амалдорларни кўрган, улардан зада бўлган. Шу боис ҳам шўронинг бюрократик тизимида етишган, маъмурий-қўмондонликдан ўзга бошқарув усулини билмаган ўрта ва қуйи бўғин амалдорларига хос хусусиятлар Мансабдор қиёфасида ўз аксини топади. Жумладан, бу нав амалдорларга хос ҳадеганда ҳукуматни пеша қилиш, ҳукумат номи билан дағдаға қилиш Мансабдорнинг хатти-ҳаракатларида ҳам кузатилади. У ғурур билан айтадики: «...биз ҳоқон ибн ҳоқон Чиғатойхон ҳазратларининг малайларимиз. Биз улуғ Чингиз қурган азамат давлатда адолат, осойишталик, фаровонлик ўрнатиб, салтанатнинг равнақига жонбозлик қиламиз». Беихтиёр ҳоқонлар исми ўрнига «Ленин», «Сталин» сўзларини қўйиб, ҳайратдан ёқа ушлайсан киши.2 Қаранг, Мансабдор ўзининг «улуғ Чингиз (Ленин) қурган азамат давлат» равнақига хизмат қилиши лозимлигини, айни пайтда, «Чиғатойхон (Сталин) ҳазратларининг малайи» эканлигини эътироф этаётир. Ижод онларида тарих тақдим этаётган сўз айтиш имкониятининг бениҳоя кенглиги, ўтмиш билан замонаси орасидаги муштаракликларни кашф этган Ойбек ҳайрати бизникидан чандон ортиқ бўлган эса, эҳтимол. Албатта, бу хил муштаракликлар асарда англанган ҳолда кўрсатилиши ҳам, ғайришуурий тарзда юзага чиқиб қолиши ҳам мумкин. Бироқ, агар бадиий асар эҳтиёж маҳсули ўлароқ яратилади десак, у ҳолда англанганлик моменти кўпроқ эканини тан олишимизга тўғри келади. Тўғри, Ойбек айни шу хил фикрни ифодалашни кўзда тутмаган, ҳатто, ижод онларига қадар бу фикр хаёлига келмаган бўлиши ҳам мумкин. Бироқ, модомики у тарихий материал воситасида замонасини, ундаги ўзини қийнаган муаммоларни бадиий идрок этаётган экан, бу жараёнда янги фикрлар, қарашларнинг туғилиши, эскиларининг таҳрир қилиниши табиий. Зеро, эпик характердаги бадиий ижод воқеликни бадиий идрок этиш орқали у ҳақдаги яхлит концепцияни шакллантириш ва ифодалаш жараёнидир.
Юқоридагига ўхшаш, мўғулларнинг юртимизда олиб борган мустамлакачилик сиёсати тасвири билан шўро ҳукуматининг 30-йиллардаги ички сиёсати ўртасида ҳам муштаракликлар кўзга ташланади. Жумладан, Бухоро ҳокими Маҳмуд Ялавоч Торобий бошчилигидаги қўзғолоннинг авж олиб кетишида маҳаллий амалдорларнинг ўзларини айблаб дейдики: «Айб ўзларингизда. Ярани кесиб ташламагансизлар. Маҳмуд қўлингизга тушдими, усталик билан уни жаҳаннамга юбориш керак эди. Бошлиқсиз қолган халқ бир подага ўхшаб, ўз-ўзидан тарқалиб кетар эди. Сиз сиёсатнинг бу чуқур дастурини қўллай билмагансиз...» Маълумки, Ялавоч айтаётган «сиёсатнинг чуқур дастури»ни қатағонни амалга оширган шўро сиёсатчилари тўкис қўллаганлар: халқнинг етук вакилларини маҳв этишдан мурод уни истаган томонга бошлаш мумкин бўлган подага айлантириш, қиёматгача ўз измида ушлаб туришдан бошқа эмас эди. Ялавоч таъкидлайдики, «сиёсатнинг чуқур дастури»ни амалга оширишга ҳали ҳам кеч эмас. Шу боис ҳам мажлисда қатор тадбирлар ишлаб чиқилади. Жумладан, Ялавоч Шайхулисломга «элга ваъз-насиҳат қилинг, Торобий – дажжол, иблис лаин денг. Унга мурид бўлганларни кофирликка чиқаринг...» дея топшириқ беради. Табиийки, агар Маҳмудни – дажжол, унга эргашганларни кофир деб эълон қилинса, авомнинг аксариятида унга бўлган ишонч, ихлос сўнади, ҳеч йўқ шубҳа, иккиланиш пайдо бўлади. Маълумки, шўро сиёсатчилари ҳам шунга ўхшаш йўл тутганлар. Улар ёпиштирган «халқ душмани», «чет эл жосуси» каби қатор тамғалар, матбуотдаги чиқишлар, махсус уюштирилган митингларда сўзланган «оташин» нутқлар оммага таъсирсиз қолмагани шубҳасиз. Кўпчиликнинг бу хил найрангаларга учгани, сохта айбловларга дилдан ишонганлари боис қатағонни маъқуллаганлари ҳам сир эмас. Ялавоч қўллаган тадбирлардан яна бири шуки, у Торобий лагерига ўзининг одамларини – хуфяларни қўйган, мақтаниб айтадики: «бизнинг кўзларимиз у ерда овини қидириб юради». Табиийки, бундан ҳам хуфиялик, чақимчилик авж олган, учинчи одам қўшилган жойда оғиз очишга чўчиб қолинган давр, муҳит саси3 келади. Ниҳоят, белгиланган тадбирларнинг охиргиси – энг даҳшатлиси Торобийнинг синглисидан фойдаланиш бўладики, ака-сингил орасига нифоқ солинади. Ғоявий асосда қардошлик ришталарини узиб, жигарларни-да ажратиб юборишга интилиш амалиёти эса, маълумки, қатағон даврида кенг кузатилган ҳодиса эди... Албатта, умуман мустамлакачилик сиёсатига хос универсал хусусиятлар мавжудлиги ҳам бор гап. Шундай бўлса-да, Ойбек асардаги деталлар, ҳолатларни ўзи билган, кўрган ижтимоий муҳитдан олганига кўпроқ ишонгимиз келади. Негаки, юқорида кўрганимиздек, пьесанинг кўп нуқталари бизга истасак-истамасак юртимизнинг яқин ўтмишидаги ҳодисаларни эслатаверади.
Юқорида айтдикки, Оташнинг ўғлини «оқар сувда чўмилгани учун» ҳибсга олдилар. Оташ бу хабарни етказган чоқдаги Ўрмоннинг реакцияси эътиборга лойиқ: «Бу қандай чиркин қонун! «Оқар сувда чўмилма!» Дининг, йўл-йўриғинг билан ер қаърига кир, аҳ, мўғул!» Ҳар қандай мустамлакачи сингари, мўғуллар ҳам ўзлари забт этган юртларда ўзларининг тартиб қоидаларини ўрнатмоқчи бўладилар. Табиийки, бу тартибларни қабул қилиш мустамлака халқи учун энг оғири, сабаби, унинг аждодларидан қолган ўз анъаналари, удумлари мавжуд. Маданияти, эътиқоди, турмуш тарзи каби муҳим нуқталарда бир-биридан тамом фарқли икки халқнинг тенг бўлмаган муносабати ассимиляцияга (яъни, улардан бирининг иккинчисига сингиб кетиши, иккинчисига ўхшаб қолиши) олиб келиши тайин. Бас, мағлуб халқнинг янги тартибларга қаршилиги – англанган ё англанмаган тарздаги ўзининг халқ сифатидаги ўзлигини сақлаб қолишга интилишдирки, бу ҳам табиий, ҳам зарурий ва ҳам қонуний ҳодисадир. Оташ «отасининг йўқ гуноҳи учун» деганида ўзича тўла ҳақ эди. Негаки, «оқар сувда чўмилиш» саҳройи мўғулларга нечоғли ёт бўлса, икки дарё оралиғида яшаган халқимиз учун шунчалик табиий эди. Яъни Оташнинг ўғли бор-йўғи аждодлари минг йиллар давомида қилиб келган ишни қилди – шунинг учунгина гуноҳкор саналди: Ўрмоннинг юқоридагича кескин реакцияси шундан. Ойбек қалб кўзи тийран, нигоҳини моҳиятга қаратган мутафаккир ижодкор эди. Унинг ўткир нигоҳи «янги турмуш қуриш» шиори остида миллатнинг ўзлигига тажовуз қилинаётганини илғай олди, тарих билан мулоқот уни шу қарашда мустақим этдики, «Ғалвирчи»да айни шу масалани бўрттириброқ ўртага қўйди.
Мустамлака юртда манфаати шахсияни ҳар недан устун қўйгани ёки миллий ғурурдан буткул мосуво экани боис ўзгаларнинг тартиботини бир неъмат сифатида қабул қиладиган, уларнинг кепатасига осонгина кирадиганлар ҳам ҳар вақт топилган. Ойбек шундайлардан бирини Тўсинбой тимсолида гавдалантиради. Оташ Тўсинбойдан ҳокимлар қошида ўғлининг гуноҳини сўраб беришни ўтинганида у: «Ўғлинг улуғ Чингизхон ёсосини бузди, ёсонинг амрини шариатдан ҳам юқори, эзгу тутиш керак...» – дея рад этади. Ойбек ўз замонида янги мафкурани сингдириш йўлида миллий қадриятларнинг топталаётганини, энг ёмони, унга сидқидилдан берилиб манқуртга айланаётганларни кўради, ҳодисадан жиддий ташвишланади – унга нафратини ифодалайди.
Мазкур масала Ойбекни чуқур ташвишга солганини шундан ҳам билса бўладики, «Щит народа» пьесасида бу муаммо янада бўрттириб қўйилади. Жумладан, Шамсиддин Маҳбубий билан Чиғатойхон тўқнашувининг асосида шу масала ётади:
«Чагатай. Ты видишь не то, что нужно, мусульманин. В сборнике наших законов Ясе сказано: нет правды иной, кроме правды монгольской. Монголы одни владыки мира. И нет выше народа монгольского.
Махбуби. А у нас есть свой закон. До того, как вы пришли к нам, мы жили по-своему и знали свою правду и свою справедливость».4
Олимнинг мантиқли гапларига муносиб жавоб тополмаган, унинг ҳақиқати олдида ожиз қолган мўғулларга биргина йўл қолади – зиндонбанд этиш. Махбубийнинг гапи асосида «ҳар бир халқнинг ўз ҳақиқати, ўз адолати бор, бас, у шулар асосида яшашга ҳақли» деган табиий бир мантиқ ётади. Албатта, мазкур саҳнада «олий ирқ» даъвосидаги фашистларга ишора қилингани шубҳасиз.5 Айни пайтда, агар юқоридаги мулоҳазаларимиз контекстида қаралса, яна Ойбек яшаган ижтимоий муҳит билан боғлиқлик бор дейишга ҳақлидекмиз. Зеро, «нет правды иной, кроме правды монгольской» қабилидаги даъво «Правда»да эълон қилинган ҳақиқатгина ягона ва олий ҳақиқат» деб билган тузумга ҳам хос эди.
Тўғри, асарнинг ҳамкорликда ёзилгани бу фикрга нисбатан андак шубҳа уйғотиши, унга «Ғалвирчи»га каби ёндашмаслик лозим деган эътироз туғдириши табиий. Бироқ шу йўсин ўйлашимизга изн берувчи бир қатор асосларимиз ҳам йўқ эмас. Аввало, Ойбек ҳамкорликка қадар бу мавзуда иккита асар яратган ва учинчиси устида ишлаётган эди, бас, унинг ижодий тажрибаси ҳамкорликда етакчи бўлиши табиийроқ. Иккинчидан, А.Дейчнинг тақдир тақозоси билан бир муддат Тошкентда яшаб турганининг ўзи ижодий ҳамкорликка омил бўлолмайди, бунинг учун икки адиб орасида маънавий-руҳий, фикрий яқинлик, қарашлар муштараклиги ҳам зарур. Иккала адиб томонидан пьесани ёзиш ҳақида шартнома тузишни сўраб берилган аризада, жумладан, шундай дейилади: «... когда славные сыны узбекского народа плечом к плечу с другими народами Советской страны сражаются против фашистских варваров, задача писателей всех видов поэтического оружия внушать своему народу чувства гордости, достоинства и чести». Аризада «ўзбек халқининг қаҳрамонона ўтмишига мурожааат қилиб, шўро томошабинининг қалбини тўлқинлантира оладиган» (яъни, вазифани уддалашга имкон берадиган) образ топилгани таъкидланади. Эътибор қилинг: муаллифлар тарихга мурожаат қилишдан мурод халққа «ғурур-ифтихор, қадр-қиммат, ор-номус» туйғуларини сингдиришдан иборатлигини таъкидлайдилар. Бу туйғулар эса, маълумки, миллий ўзликни таниш, танитишнинг асоси. Асарнинг ёзиб тугалланган илк кўриниши кўздан кечирилса, ҳақиқатан ҳам шу мақсаднинг устувор эканига амин бўламиз.
Илк саҳнада Бухоро ҳокимининг хазиначиси Кичик Қурбоннинг ўз ўғли – Самарқандда мадраса таҳсилини олиб эндигина уйига қайтган Бургут билан суҳбати берилади. Ота билан ўғил – бошқа-бошқа олам. Отасининг мўғуллар хизматида экани, уларга қўшилиб ўз халқига зулм қилиш ҳисобига давлат орттираётганидан ўғил эзилади; ота эса буни ўзининг оқиллиги, уддабуронлигига йўйиб фахрланади. Халқнинг аянч аҳволи ҳақида гапирган ўғлига ота насиҳат қиладики, «ҳар нарсага эътибор беравериш ножоиз, баъзан атрофга кўз юмиш фойдали». Ўғил эса, аксинча, «қалб сўқирлиги кўз сўқирлигидан баттар» деб билади. Ота ўғлини Чиғатойни кутиб олиш тараддудидаги ҳоким саройига бошлаб келаркан, уни саройга яқинлаштиришни, ўзларининг қаторига қўшишни ният қилган. У ўғлининг гапларини ёшликка хос ўткинчи кайфиятга йўяди, уни «йўлга солиб» олишига ишонади. Ота янглиш ўйлайди: Ялавоч билан суҳбат давомида Бургутнинг дунёқараши тўла шаклланиб улгурган шахс экани кўрилади. Табиийки, Ялавоч Бургутни «ўз одами» деб билади, шу боис уни хизматга тайин этмоқчи, бироқ у таклифни рад этади:
Буркут. Я не гожусь вам, несравненный правитель. Книга и калам, кусок сыра и свежая вода – все, что мне нужно. Я не могу служить поработителям народа.
Махмуд (смеется сочным, деланным смехом). Хорош джигит, нечего сказать. Ну, что ж, говори всю правду. Ты и меня называешь поработителем? Ведь я служу монголам.
Кичик Курбан. Молчи, сын мой. Не забывай, что справедливый Махмуд Ялавач...
Буркут (перебивая). Справедливый Махмуд Ялавач знает, что лучше быть пастухом у своего народа, чем правителем у чужого...»
Эътибор берилса, Бургут биринчи гапида «поработителям народа» (яъни, сўзма сўз «халқни қул қилувчилар», асар ёзилган давр контекстида «эксплуататорлар») дейди, гўё умуман эзувчилар ҳақида гапиради. Ялавоч йигитнинг нима демоқчилигини билди, шу боис ясама кулги билан гапиради. Ҳокимдаги ўзгаришни сезган ота вазиятни юмшатишга интилади, бироқ Бургут унинг гапини бўлиб, мустамлакачиларга хизмат қилишни ўзига ор деб билишини очиқроқ англатади. Равшанки, Бургутнинг бу хил қарашлари мадраса таҳсили давомида шаклланган, демак, мадрасада Маҳбубийга ҳаммаслак, фикри озод кишилар оз эмас. Бургутнинг Маҳбубийга эътимоди баландлиги, уни «буюк инсон», «нури дониш», «башар виждони» дея улуғлаши бежиз эмас. Дарвоқе, Чиғатой ҳузурида Маҳбубий ғойибона шогирдининг юксак ихлосига ҳар жиҳатдан муносиб тутади ўзини. Олимнинг тафаккур қуввати, мантиқ кучи олдида ожиз Чиғатой банди қилдириш билан қўрқитмоқчи бўлганида, у «сен менинг жисмимни кишанлай оласан, фикримни (руҳимни) кишанлай олмайсан» дея жавоб беради. Шубҳа йўқки, бу – халққа «ғурур-ифтихор, қадр-қиммат, ор-номус» туйғуларини сингдиришга хизмат қиладиган образлардан бири. Бироқ у ижтимоий буюртмагагина хизмат қилиб қолмайди, негаки, у – инсон шаъни, эрки, ҳақ-ҳуқуқи дахлсиз юксаклигини таъкидловчи образ. Бу эса тоталитар тузум айни кучга кирган, шахс эрки ва ҳақ-ҳуқуқи топталган замонда ўқувчининг ўзини баҳолаши учун бир мезон, эҳтимолки, муаллифлар соғинган идеал эди.
Тугатилмаган пьесанинг қатор ўринлари муаллифлар замонасида юз бермиш ижтимоий ҳодисаларга муносабат масаласида якдиллар, дейишга имкон беради. Масалан, Кичик Қурбон ўғлини саройга бошлаб келаркан, унга насиҳат қилиб, «ҳақиқат-ку» дея ҳар хил гапни гапирмасликни тайинлайди: «Остерегайся, мой сын, лишнего слова в Бухаре. Здесь стены, двери и потолки имеют уши. Не расчитывай на знатность рода, на высокое положение отца. Знаешь, как говорится в народе: несчастного собака достанет и на верблюде». Эътиборли жиҳати шундаки, 30-йиллардаги «чақимчилик» авж олган муҳит акс этганидан ташқари, парчада атайинлик (яъни, онгли равишда замонга муносабат билдириш) моменти ҳам яққол кўзга ташланади. Аввало, «камбағални туянинг устида ҳам ит қопар» мақоли «бахтсизни туянинг устида ҳам ит қопар» тарзида берилганки, бу билан қатағон юҳоси одамни кимлигига (эгаллаган мансаби, насаби, кўрсатган хизматлари, партияга мансублиги ва ҳ.к.) қарамасдан домига тортгани таъкидланади. Иккинчидан, қатағон сиёсатини оқлаш учун «социализмнинг қарор топиши баробари синфий кураш ҳам кучайиб боради»6 деган даъво олдинга сурилгандики, «камбағал»нинг «бахтсиз»га алмаштирилгани бу даъвони пучга чиқаради. Зеро, «бахтсиз» сифати синф танламайди, синфий моҳиятни таъкидлаш учун мақолнинг аслича қолгани маъқул бўларди. Шундай экан, бу ўзгариш муаллифлар фикри расмий нуқтаи назардан фарқли эканлиги боис киритилган. Шунга ўхшаш, «чақимчилик» авж олган муҳитга муносабат билдиришга «деворнинг қулоғи бор»лигининг ўзи кам кўрингандирки, «девор, эшик ва шифтларнинг қулоғи бор» дея кучайтириб, таъкидлаб айтилади. Бундай муносабат эса, ўйлашимизча, кўпроқ шу муҳитдан юраги зада одам руҳиятига кўпроқ хосдир.
«Ғалвирчи»да яратилган мўғул хонлари образлари билан шўро доҳийлари орасида муштараклик кузатилиши ҳақида юқорида айтиб ўтдик. Шунга ўхшаш ҳол «Щит народа» пьесасида ҳам бўртиб кўзга ташланади. Чиғатойнинг Бухородаги аҳвол ҳақида Илдиз нўён билан суҳбатига диққат қилинса, бунга амин бўлиш мумкин:
«Чагатай. Так. А много ли этих врагов здесь у меня?
Илдиз-Нойон. Тебе, царь народов, не страшны никакие враги. Сильны твои войска, и никто не может одолеть их.
Чагатай. Так. А много ли у меня здесь друзей?
Илдиз-Нойон. Друзей и тысячи мало, а врагов и одного много.
Чагатай. Если есть один враг – отруби ему голову. Если их много, то и деревьев много для виселиц».
Энди биз кўрган муштаракликларга келсак. Биринчиси: нўённинг Чиғатойга «царь народов» («халқлар шоҳи») дея мурожаат қилиши Сталинга нисбатан кўп ишлатилган «отец народов» («халқлар отаси») иборасини ёдга солади. Айни шу мурожаатнинг образни англашга йўналтирувчи сигнал вазифасини ўташи кўзда тутилган бўлиши ҳам, эҳтимол. Иккинчиси: кейинги йилларда Сталинга хос бўлган «ўз ҳаёти учун мудом хавфсираш»дек руҳий хасталик ҳақида жуда кўп ёзилгани маълум. Айрим мутахассислар «халқлар отаси»нинг ҳар ердан душман қидириши, душман деб билганларини аёвсиз қирғин қилишини шу хасталик билан изоҳлайдилар ҳам. Бундай одамнинг ҳеч кимга ишонмаслиги, ҳар кимда, аввало, душманни кўриши ҳам табиий, албатта. Пьесадаги Чиғатой айтадики: «Я никому не верю. Все лгут: богатые и бедные, бек, водовоз...» Бундай одамдан ўз ноибига душманларни битта қўймай («Агар душман битта бўлса – калласини ол. Агар улар кўп бўлса, уларни осишга дор солиш учун дарахтлар ҳам бисёр») қириш ҳақида кўрсатма берилиши ҳеч ажабланарли эмас. Мудҳиш қатағон сабабларини таҳлил қилган муаллифлар юқоридагича ташхисни ўшандаёқ қўйиб қўйган бўлсалар, не ажаб?! Ниҳоят, учинчиси: уруш арафасида «совет қўшинларининг енгилмаслиги-ю ҳеч бир душман унга чўт эмаслиги» ҳақида чўпчак тўқилган, ҳаммани шу чўпчакка ишотиришга ҳаракат қилинган эди. Шўро ташвиқотининг шу чўпчагига ишониб ғафлатда қолган халқ урушнинг бошидаёқ зўр талафот кўрди. Уруш аввалидаги зўр муваффақиятсизликлар, халқ бошига тушган шўришлар сабабларини обдон мушоҳада қилган калласи бутун одамлар – муаллифлар буни назардан қочиришлари мумкинми эди?!..
Асардаги яна бир нуқтага айрича эътибор зарур. Бургут Ялавочга дилидагини айтгач, у ўзи бажараётган вазифанинг муҳимлиги, шу вазифани бажариш асноси у ўз халқини озми-кўпми ҳимоя қилишини айтади. Ҳақиқатан ҳам у Илдиз нўённи инсофга чақиради, Чиғатойни йўлга солишга ҳаракат қилади. Шуниси муҳимки, пьесада истилочиларнинг нафақат мустамлака халқига, балки, ўзларига сидқ ила хизмат қилаётган маҳаллий амалдорларга ҳам паст назар билан қараши, ҳақоратомуз муносабатда бўлиши таъкидланади. Масалан, маҳаллий амалдорлардан бири Илдиз нўёнга мурожаат қилади-да, хизмат вазифасига кўра юрт кезиши лозимлигини айтиб, дурустроқ от беришларини сўрайди. Бунга жавобан илдиз нўён масхаралаб айтадики: «А по-моему, для тюркского баскака довольно и серого ишака». Шунинг ортиданоқ муаллиф ремаркаси берилади: «Среди бухарских чиновников гул протеста». Ялавоч мўғулни инсофга чақирганида, у: «Хозяева – мы. Вы должны исполнять нашу волю», – дея манманлик билан жавоб беради. Ёки саройга келиши биланоқ Чиғатой нўённи йўқлаб, сўрайди:
«Чагатай. Рассказывай, что знаешь. Как живется моим людям в Бухаре.
Махмуд (выступая вперед). Великий хан, под твоим мудрым правлением благоденствует наша страна.
Чагатай. Я не спрашиваю тебя, Махмуд Ялавач. Я говорю о монголах, а не о мусульманах. Пусть ваш бог, если он есть, думает о вас».
Кўрамизки, мўғуллар зулми остида эзилган меҳнаткаш омма ҳам, уларнинг хизматидаги амалдорлар ҳам, аслида, қисматдош. Яъни, бундан кун тартибидаги биринчи масала «эзувчи – эзилувчи» тарзида эмас, «истилочилар – мустамлака халқ» тарзида қўйилиши керак, деган фикр келиб чиқади. Шуниси борки, бу хил талқин аввалдан режалаштирилган. Пьеса сценарийсига кўра, иккинчи кўринишда Торобийнинг собиқ шаҳзода Ўрхонбек билан учрашиб дўст тутинишлари айтилади-да: «От царевича до ситовщика – все должны объединиться для борьбы с подлыми захватчиками», – дейилади. Ойбек ижодида Торобий мавзуси талқинидаги тадриж кузатилса, бошдаги ўта кескин синфийликнинг аста сусайиб боришига амин бўламиз. Достон ва либреттода меҳнаткашларнинг бари – ватан озодлиги учун курашчилар, маҳаллий бойлар, амалдорлар, руҳонийлар – бари мўғулларнинг иттифоқчилари қилиб кўрсатилган эди. Эпик кўлам кенгайган «Ғалвирчи»га Хонботир образи киритилган. Маҳбубий томонидан юборилган бу собиқ шаҳзодага Торобий ўзини кўп ҳам яқин олмаганидек, бошқа қўзғолончилар ҳам ундан бироз ётсираб турадилар. Хонботир – исмига монанд ботир, жасур йигит, унинг юраги мўғулларга нисбатан ўч, интиқом ҳисси билан тўлиқ. Бироқ у Торобийнинг кейинги сиёсатига – бойлар, савдогарлар, амалдорлар мулкининг мусодара, ўзларининг қувғин қилинишига қўшилмайди. Гарчи Хонботирнинг қўшилмаслик сабабини унинг тахт илинжида эканлиги билан изоҳлайдиган ўринлар бўлса-да, талқиннинг қандай якун топиши бизга қоронғу. «Щит народа»да эса талқин ўзгачароқ: Ўрхонбек билан Торобий тасодифан учрашадилар, уларни мўғулларга нисбатан нафрат, мустамлакачиларга қарши кураш мақсади бирлаштиради, дўст қилади. Ўрхонбек курашда мардлигу жасорат, дўстликда садоқат кўрсатади. Бироқ Торобийнинг кейинги сиёсатига қўшилолмайди, у билан видолашиб, яна дарбадар ҳаётига қайтади.
Фикримизча, замонаси ва замонадаги ўзини англаш эҳтиёжи билан Торобий мавзусига қайтган Ойбек руҳиятидаги ички зиддият «синфийлик» масаласи билан чамбарчас боғлиқ эди. Адиб тарих билан жонли мулоқот жараёнида ўзи ишонган ғояни ҳам, инқилобга муносабатини ҳам қайта кўриб чиқиш имконига эга бўлди. Юқорида кўрдикки, у синфийлик масаласига-да ўзгача ёндашишга интилди, лекин адиб бу борада тугал фикр, хулосага келишга, ички зиддиятни бир тараф ҳал қилишга ҳали тайёр эмас эди. Асарнинг тугалланмай қолгани ҳам шундан – муаллифнинг ўзак масалада тугал фикрга келолмагани, ўзининг замонаси ҳақидаги яхлит концепциясини шакллантира олмаганида бўлса, эҳтимол. Бу фикримизни «Қутлуғ қон» мисолида ҳам қувватлашимиз мумкиндек кўринади. 30-йиллар адоғида, жамият ҳаётидаги мудҳиш ҳодисалар шоҳиди бўлган, қатағон нафасини ҳар лаҳза туйиб турган Ойбекнинг социализм ғояларига ишончи дарз кетиши табиий эди. Айни шу хил руҳий ҳолатда у инқилоб арафасидаги Туркистон воқелигини қаламга олиб, юртининг яқин ўтмишдаги тараққиёт йўлини бадиий таҳлил қилди: ўзи қаламга олган даврда ҳақиқатан ҳам тублик ўзгариш зарур бўлганига, бу ўзгаришни меҳнаткаш халқ амалга ошириши мумкинлигига қайтадан имон келтирди. Бироқ Ойбек инқилобнинг натижаларидан, 30-йилларда шўро олиб борган сиёсатдан қониқолмас эди. Шу зиддият боис ҳам у «Қутлуғ қон»га 1916 йил воқеалари билан нуқта қўйди, инқилобни тасвирламади, унга муносабатини ифодаламади. Фақат 1957 йилга келиб, борки иллатларни Сталин шахсига ағдариш орқали ўлаёзган ғояга сунъий нафас берилгач, Ойбек романнинг мантиқий давоми – «Улуғ йўл»ни ёзишга жазм эта олди...
Ҳа, Торобий мавзусидаги ҳар икки асар ҳам тугалланмай қолди. Албатта, Ойбекдек улкан истеъдод учун муфассал режалари-да тузиб қўйилган пьесани тугаллаш чўт эмас эди. Асарнинг тугалланмай қолиш сабабини юқорида ички зиддият билан изоҳладик. Борингки, бунга кўриб ўтганимиздек талқинлар имкони мавжуд асарнинг дунё юзини кўриши маҳоллигини ҳам қўшайлик. Шунда ҳам, бунинг асосий сабаби, бизнингча, Ойбекнинг ўта ҳалол адиблиги – ижодкор ўзи ростмана англаган ҳислари-ю қалб қозонида обдон қайнаган фикрларини, ўзи илдиз моҳиятига етиб борган ҳақиқатларнигина ифодалаши лозим деган эътиқодда яшагани билан изоҳланади.
2003 йил
Изоҳлар
Dilmurod Quronov