.... risola ustida ishlarkanman bot-bot
rahmatli bobomni esladim: u kishi «bosmachi»
oʻtgan, surgunlarda boʻlgan... Bobomning oʻtmishi tufayli men – sovet pionerining koʻnglida ne-ne iztirobu alamlar kechgani oʻzimgagina ayon. Bizga «qora» boʻlib koʻringan oʻtmish
oramizda tubsiz jar boʻlib yotardi goʻyo... Rahmatli oʻtmishidan mutlaqo gap ochmas, endi
oʻylasam, bizning tushunishdan ojizligimizni
anglardi, chamasi... Bugun, Choʻlpon ruhiyatini
anglashga intilish asnosi bobomni-da tushungandek boʻlaman, koʻngilda ogʻriqli bir armon
choʻnglashib boradi...
Ushbu risolani ehtirom ila bobom Mulla
Oʻrinboy Azizbek oʻgʻli xotirasiga bagʻishlayman...
Hozirda milliy uygʻonish davri deb atayotganimiz oʻtgan asr boshidagi Turkiston ijtimoiy hayotini yillar davomida mustahkam toʻgʻon-la tushovlangan asov daryoning oʻsha toʻgʻonni qoʻporib, shiddat-la oquviga mengzagimiz keladi. Zero, botindagi qudratning zohiriy koʻrinishi boʻlmish bu shiddat elning qalb koʻzi tiyrak oʻgʻlonlari dilidagi asriy umidlarni quvvatlantirib, ularni buyuk maqsadlar sari ilhomlantirgan edi. Millatning tarixiy taqdirini belgilovchi davrlarning har kuni asrlarga tatigulikdirki, vijdonli kishilarning bunday paytda shiddatli hayot oqimidan chetda turishlari aslo mumkin boʻlmagan hodisa. Bu narsa, ayniqsa, ijod ahliga tegishdir. Bunday davrlarda yashagan ijodkorlar uchun shaxsiylik va ijtimoiylik chegaralari mavjud emasdek, ularning qalbi jamiyat hayotidagi oʻzgarishlarga hamohang urayotgandek. Aytish mumkinki, ijodkor davr ijtimoiy hayotining barometriga aylanadi: zamondoshlarni ertangi kun havosidan, izgʻirinu quyoshli kunlardan ogoh etib turishlikni oʻzining vazifasi deb biladi. Albatta, bugungi kun yuksakligidan turib ularning ijodiga turlicha baho berishimiz mumkin. Ayrimlarimiz «shu tufayli ham ularning aksar asarlari vaqt sinoviga dosh berolmadi», desak-da mumkin. Biroq, mulohaza qilaylik, oʻzimizni ularning oʻrniga qoʻyib koʻraylik. Oʻsha ijodkorlar qarshisida ikki turli yoʻl mavjud edi: yo mangu mavzularga qoʻl urib boqiylikka boʻylovchi asarlar yaratish va yo kunning dolzarb muammolariga munosabat bildirish orqali millat, Vatan kelajagiga taʼsir etish. Shu xil tanlov imkoniyati yuzaga kelganida koʻplab ijodkorlarimiz, hatto buyuk isteʼdod sohiblari-da, butun kuchu iqtidorlarini ikkinchi maqsadga yoʻnaltirdilar. Ana shunday fidoyi ijodkorlardan biri, shubhasiz, Abdulhamid Choʻlpondir.
Zamona zaylini yaxshi tushungan, ilm-maʼrifatni qadrlagan boʻlgʻusi shoirning otasi, anchagina taraqqiyparvar inson, madrasa koʻrgan shoirtaʼb savdogar Sulaymonqul Yunus oʻgʻli farzandining «zamona iqtizosincha» bilim olishiga ayricha eʼtibor bilan qaraydi. Shuning natijasi oʻlaroq, yosh Abdulhamid oila muhitidayoq nafaqat Turkiston, balki Ichki Rusiya va Turkiyada chop etilgan jadid nashrlariga mushtariy boʻlish, ularni muntazam kuzatib borish imkoniga ega boʻladi. Yosh Choʻlponning dunyoqarashi oʻsha gazetalar taʼsirida, aniqrogʻi, jadidchilik gʻoyalari taʼsirida shakllanadi, u oʻzini qurshagan ijtimoiy muhit hayotini, oʻzi guvoh boʻlayotgan voqea-hodisalar mohiyatini jadidchilik ruhidan kelib chiqib tushunadi va baholaydi. Shu bois ham otasidagi sheʼriyatga muhabbatni yuqtirgan Choʻlpon ijodining avvalidayoq oʻzining ijodiy kredosini aniq belgilab olgan, butun kuch-gʻayratini «millatni uygʻotish» maqsadiga sarf etish, bu yoʻlda badiiy soʻzni vosita qilishga qaror bergandi. Choʻlponning matbuotdagi ilk chiqishlari qatorida sanaluvchi «Adabiyot nadir?» va «Muhtaram yozgʻuchilarimizga» nomli moʻʼjazgina maqolalari ayni shundan dalolat beradi. Choʻlpon «Adabiyot nadir?» nomli maqolasida badiiy soʻz sanʼatining xossalaridan soʻz ocharkan, asosiy eʼtiborni uning ijtimoiy hayotdagi oʻrni, vazifalariga qaratadi. Yosh adibning fikricha, «Adabiyot yashasa millat yashar. Adabiyoti oʻlmagʻon va adabiyotining taraqqiysiga chalishmagʻon va adiblar yetishtirmagʻon millat oxiri bir kun hissiyotdan, oʻydan, fikrdan mahrum qolub, sekin-sekin inqiroz boʻlur».
Koʻrinadiki, Choʻlpon tushunchasidagi adabiyot millatni inqirozdan saqlashi, uning taraqqiy etishiga xizmat qilishi darkor. Muallif ommaning adabiyotga befarqligidan, hatto oʻtmishda yaratilgan «taʼrix umumiylarni oʻqub anglamoqdin» yiroqligidan tashvish chekadi. Choʻlpon Ovroʻpo xalqlaridagi adabiyotga tamomila oʻzgacha munosabat haqida havas bilan yozadi, ularning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot masalasida ilgarilab ketishi omillaridan birini ayni shunda koʻradi. Muallif havasli nigohini Ovroʻpodan yurtiga oʻgirib koʻradiki, bunda ulamoyu eshonlar «toʻn kiymak», avom «choyxonalarga chiqub choy ichmak», ziyolilar esa «Ovroʻpo kiyimliklariyu qiymatlik papiroʻslar»dan zavq olayotirlar. Ayni shu maʼnaviy qashshoqlanish tufayli «kundan kunga ruhimiz tushub, keladirgʻon istiqbolimizga umidsiz qaraymiz», deb hisoblaydi Choʻlpon. Maqolada adabiyotning «oʻtkur yurak kirlarini yuvadurgʻon toza maʼrifat suvi» sifatida zarurligi uqtiriladi, pirovardida «Adabiyot oʻquyluk, adiblar yetishturayluk!» degan chaqiriq yangraydi. Etiborli jihati shundaki, Choʻlpon ayni paytda «agarda «bayoz» va bemaʼni bir-ikkita kitoblar bilan qolsak» inqirozga uchraymiz, deya ogohlantiradi. Anglash mumkinki, Choʻlpon maqolasida nazarda tutilgan adabiyot – yangicha adabiyot, shu bois ham «adiblar yetishturayluk!» chaqirigʻiga alohida urgʻu beriladi, adiblar yetishtirish masalasining dolzarbligi qayta-qayta takrorlanadi. Xoʻsh, muallif bu oʻrinda qanday adabiyotni nazarda tutadi? Bu savolga qisman «Muxtaram yozgʻuchilarimizgʻa» nomli maqoladan javob topishimiz mumkin.
Mazkur maqolasida Choʻlpon ahli qalamga murojaat qilib, ularni «millatning eng tanqid qilinaturgʻon oʻrinlarida aralashub yurmak»ka chaqiradi. Chunki «aralashub yurulsa, andagʻi soʻzlarni, odamlarni oʻrganmoqqa boʻladirki, kitob betlariga koʻchirib yozmoqqa materiyollarning eng asllari xalq orasidan olinadur». Bu gaplarni, oʻzining eʼtirof etishicha, Choʻlpon Ovroʻpo yozuvchilarining tajribalariga tayanib aytadi: ular «oʻzlarining yaxshi yomon odatlari orasida yurubdular, soʻngra qoʻllarigʻa qalam olub, yaxshisini yaxshi, yomonini yomon koʻrsatub yozubdurlar». Anglash mumkinki, adiblarni hayotga chuqurroq kirib borishga undashdan koʻzlangan maqsad milliy turmushni teran tahlil etib, «yaxshisini yaxshi, yomonini yomon koʻrsatub» beruvchi haqqoniy adabiyotni yuzaga keltirish ekan. Yozuvchining bu xil adabiy-estetik qarashlari «Doktor Muhammadiyor» hikoyasida ham oʻz aksini topgan. Hikoya qahramoni Muhammadiyor Petrogradda ekanida «Turkistonning madrasa shogirdlari hayotidan olub «Umrlik shogirdlar» nomli bir roʻmon yozdi. Roʻmon oʻn ikki juzʼ boʻlub, Turkistonda xanuz shundogʻ milliy maishatdan olingʻon katta roʻmon chiqmagʻon edi... Bu roʻmon shunday mohirona yozilgʻon ediki, madrasada qirq-ellik yil turganda ham shundogʻ yaxshi va shogirdlarning madrasada oʻqumay samovarlarda davr surayotganlarini yozmoq mumkin emas edi». Muhammadiyor Choʻlpon xayolidagi adib ideali, shu bois ham u ijodda oʻz «yaratuvchisi»ning adabiy-estetik qarashlariga muvofiq harakat qiladi. Yosh adib oʻz qarashlarini qahramoni vositasida ifodalashning oʻzi bilan qanoatlanmaydi chogʻi, satr ostida izoh berib, fikrini ochiqroq anglatishga jazm etadi: «Ushbu roʻmon (yaʼni, «Umrlik shogirdlar» – D.Q) xayoliy va yoʻqdir. Faqat 12 juzʼ boʻlmasun va 6 juzʼ boʻlmasun, 3 juzʼ qilub boʻlsa ham shul ismda yuqorida taʼrif qilingʻon ruhda bir roʻmon yozmaklarini muharrirlardan oʻtinaman.
Xudo muharrirlarimizga gʻayrat bersun!»
Yuqorida yuritgan mulohazalarimiz yosh Choʻlpon asr boshidagi Turkiston ijtimoiy sharoitida adabiyotning beqiyos katta ahamiyat kasb etishini taʼkidlarkan, tamomila yangi – realistik adabiyotni nazarda tutgan, degan toʻxtamga yetaklaydi. Rus va Yevropa adabiyoti namunalari bilan yaxshigina tanishgan yosh adib realistik adabiyotning jozibasini, uning ijtimoiy hayot muammolarini anglash va anglatish imkoniyatlarini teran his qiladi, ayni shunday adabiyot yaratish, uning vositasida millatni maʼrifatli qilish niyatlarini diliga tugadi1. Choʻlponni adabiyot maydoniga yetaklagan ayni shu nekbin niyatlar uning butun ijodiy faoliyatini yurgizgan «motor», buyuk adib «ijodining qalbi» boʻlib qoldi.
Choʻlponning matbuotda eʼlon qilingan ilk asarlaridayoq millatning maʼnaviy qashshoqlanishiyu yurtining tutqunligidan yuragi pora boʻlgan, oʻzining buyuk armonlariyu dardlarini ommaga yuqtirib, uni mavjud holatdan chiqishga daʼvat qilayotgan bezovta qalb egasi bor boʻyini koʻrsatib turadi. Uning matbuot yuzini koʻrgan ilk asari «Turkistonli qardoshlarimizga» deb nomlanuvchi sheʼrdir. Agar badiiyat nuqtai nazaridan qaralsa, sheʼr anchagina zaif, uslubiy gʻalizliklaru vazndagi saktaliklar yaqqol koʻzga tashlanadi. Albatta, boshlovchi shoir uchun bu nav kamchiliklar tabiiy ham. Biroq biz koʻproq boshqa jihatni oʻylab, maqsadimiz Choʻlpon qarashlaridagi oʻzgarishlarni, uning diliyu ongida kechgan ziddiyatlarni kuzatish orqali ruhiyatini tushunishga intilish boʻlganligi vajhidan badiiyat masalalarini imkon qadar chetlab oʻtishga harakat qilamiz. Alalxusus, mazkur sheʼrda Choʻlpon, oʻzi aytmoqchi, «millatning eng tanqid qilinaturgʻon oʻrinlari»ni koʻrishga intiladi, ularni tasvirlash orqali omma qarshisiga ulkan koʻzgu qoʻymoqchi boʻladi goʻyo. Sheʼrning boshidayoq:
Ilmu maʼrifat ham xunardan qoldi mahrum bizni xalq,
Maʼrifatsizlik balosiga yoʻliqqon bizni xalq,– deya oʻzining asosiy xulosasini beradi-da, endi shu daʼvoning isboti, sharhiga oʻtadi. Shoirning fikrlarida hali yarq etib koʻzga tashlanuvchi originallik koʻrilmaydi, u aksariyat jadidlar kabi oʻylaydi, mavjud ahvolni umuman jadidchilik nuqtai nazaridan baholaydi. Xususan, ahillikning yoʻqligidan, millatning «boshiga shuncha kulfatlar kelsa ham ibrat olmasligi»dan, farzandiga ilm berishdan koʻra koʻproq toʻy-hashamga eʼtibor beruvchi otalardan zorlanishlar oʻsha davr jadid nashrlarida bot-bot takror etiluvchi gaplar edi. Biroq, eʼtibor berilsa, shu sheʼrning oʻzidayoq Choʻlpon uchun ijtimoiy dardning shaxsiylanib ulgurganini sezish mumkin. Uning «bir kishi millatparast oʻlsa deyurlar dahri deb», «toʻgʻri yoʻlga boshlasang egri xohlar bizni xalq» degan satrlarida tom maʼnodagi shaxsiy kechinmalar botinday tuyuladi bizga. Zero, Choʻlpondek hissiyot kishisi jadidchilik gʻoyalari bilan oʻzi gurillab yongani holda yon-veridagilarning mudroq qalblarida ham shu olovni yoqmoqni niyat qilgani, oʻzi uchun kutilmagan holda loqaydlik, befarqlikka toʻqnash kelgan boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Balki shuning uchundir, sheʼrda biroz xafalik aralash alam, umidsizlanish kayfiyati zuhur qiladi. Bunday holatda oʻz foydasini oʻzi anglamagan kishilardan zada qalbning:
Kes soʻzingni, ey qalam, bas muncha faryoding yetar,
Koʻp baqirsang ogʻzingga toshlarni otgay bizni xalq,– deya oʻziga xitob etishi, alamli figʻoniga biroz arazlagannamolikka oʻxshash ohanglarning-da ilakishib kelishi tabiiydek koʻrinadi. Oʻylashimizcha, sheʼrda kuzatilgan kayfiyat birmuncha vaqt yosh Choʻlpon dilida ustuvor boʻlgan. Shu bois ham oradan bir oylar oʻtar-oʻtmas chop etilgan «Qurboni jaholat» hikoyasida ham shu xil kayfiyat sezilib turadi.
Avvalo shuni aytish kerakki, Choʻlponning ilk hikoyalari qahramonlari hali toʻla obyektivlashib ulgurmagan, yaʼni ular bilan muallif orasidagi masofa doim ham saqlanmaydi, adib koʻpincha oʻzining oʻy-fikrlarini ularning tilidan aytishga harakat qiladi. Choʻlponning oʻzi kabi, hikoya qahramoni Eshmurodning qarashlari ham gazetalar taʼsirida shakllangan: oʻzi yashayotgan muhit sharoiti bilan kelisholmayotgan, bu tarzda yashab boʻlmasligini chuqur his etgan yigitni na otasi, na tengdoshi Moʻminjon va na boshqalar tushunadi, u oʻzini yakkalangan, shu bois ham muhit qarshisida juda ojiz sezadi. Ayni shu ojizlik hissi Eshmurodning umidlarini soʻldiradi, ruhiga tushkunlik soladi: «Gʻazitaning qay yeriga qarasa turkistonli bechoralarning ilmsiz va hunarsiz holda maishat qilganlariga taassuf qilib yozadur. Yana diqqat... Yana hafalik... Bu bizning Turkistonimiz gʻaflatdan uygʻonurmu? Yoʻqmi? Biz bunday holda boʻlsak bitamiz... inqiroz topamiz... Oʻqugʻanlarimizni kofirga hukm qilamiz. Ammo oʻz bolalarimizning odati vahshiyonalariga deyar soʻzimiz yoʻqdir. Biz bu holda boʻlsak kishi qatoriga sanamaylar. Ovroʻpolilardan odati qabixalarini kasb qilurmiz. Ammo madaniyat, funun va sanoiʼlariga koʻz yumub tururmiz. Biz odam boʻlmaymiz... bitamiz... inqiroz boʻlamiz... Oh, jaholat!!! Bitduk, bitduk... Oʻlduk, tirilmaymiz». Eʼtibor bering-a, Eshmurodning oʻylaridagi koʻp oʻrinlar «Turkistonli qardoshlarimizga» sheʼridagi qarashlar bilan mushtarak. Biroq sheʼrning lirik qahramoni bilan hikoya qahramoni kayfiyati ruhiyasida yaqinlik boʻlgani holda, ularning mutloq mosligi haqida gap ham boʻlishi mumkin emas. Nega? Eshmurodning ruhiy iztiroblari yolgʻizlanib qolgani, oʻziga hammaslaklar topolmaganiyu faoliyatsizligi tufayli chuqurlashadi. Qahramonidan farq qilaroq, Choʻlpon faol ijtimoiy harakatga kirishgan, oʻzi bilan hammaslak kishilar-la yaqin aloqada edi2. Bundan anglashiladiki, tushkunlik kayfiyati Choʻlpon ruhiyati uchun, garchi bot-bot takrorlanib tursa-da, epizodik hodisa boʻlgani holda, Eshmurod ruhiyatining turgʻun sifatiga aylanib qolgan.
Koʻrinadiki, Choʻlpon Eshmurod obraziga qisman «oʻzini» singdiradi: vaqti-vaqti bilan dilini chulgʻovchi tushkunlik kayfiyatini qahramon ruhiyatiga oʻtkazib, bu holatni ijodiy rivojlantiradi – faoliyatsizlik, ham undan oʻsib chiquvchi yolgʻizlik fojiasini koʻrsatishga intiladi. Bu esa, bir tomondan, muallifning qahramonlaridan uzilishga intilayotganini, ikkinchi tomondan, unda katta ijodiy quvvat mavjudligini koʻrishga imkon beradi.
Choʻlponning ikkinchi hikoyasi «Doktor Muhammadiyor»ning boshlanishida «Turkistonning qorongʻu goʻshasida, ... nomlik uyezdni shaharda» degan soʻzlarga duch kelamiz. Ayni paytda, sarlavha ostidayoq muallif hikoyaga «xayoliy» deb taʼrif beradi. Asarning boshlanishidayoq koʻzga tashlanuvchi bu xil ziddiyat uning tabiatini ochib beradi: Choʻlpon oʻzi bilgan real muhit fonida ideal qahramonni – oʻquvchi omma ibrat olishi lozim boʻlgan faol shaxsni harakatlantiradi. Yaʼni, hikoya voqealari kechayotgan ijtimoiy muhit «Qurboni jaholat»dagi muhitga monand, qahramoni esa Eshmurodning tamom aksi. Umuman, Choʻlpon oʻzi tasvirlayotgan muhitga munosabatini ifodalash uchun qarshilantirish usulidan unumli foydalanadi. Biroq, shunisi borki, qarshilantirilayotgan tomonlarning har ikkisi doim ham matnda zuhur qilmaydi: ulardan biri «tekst»da koʻrilsa, ikkinchisi «kontekst» (davr muhiti, adibning shu davrda yozgan boshqa asarlari)dan anglashiladi. Deylik, oʻgʻlini ilmli qilishga astoydil bel bogʻlagan Xoji Ahmad avvalgi hikoyada koʻrganimiz Eshmurodning «nodon va johil» otasiga qarshi qoʻyiladi. Yoki Muhammadiyorning birinchi ustozini olib koʻraylik. Hikoyadagi koʻp oʻrinlar muallimning jadidchilardan ekaniga ishora qiladi: Ufa madrasai Oliyasini bitirgani, kiyinishiyu tashqi qiyofasi («baʼzi boylar muallimning qiyofasini koʻrgan hamon eshigidan kirgʻuzmasdan haydamakda»), ziyo tarqatish yoʻlidagi fidoiyligi. Fidoiyligi shunchalarki, ilmga chanqoq shogirdining oʻqishini davom ettirishiga yordam berishlarini soʻrab «shahar moʻtabaroni huzurlariga» bosh urib boradi. Jadid ziyolisining bu fazilatlarini Choʻlpon hayotda oʻzi guvoh boʻlgan va matbuotda tanqid qilgani mudarrislarning manfaatparastligi («Bahor avvallari»), axloqiy tubanligi («Madrasalarimiz ahvoli»)ga qarshi qoʻyadi. Ayni paytda, adib oʻqitishning samarasidan soʻz yuritib, muallimning bir yildayoq shogirdini «butun ahkomi islom, tarix va joʻgʻrofiyolarni mukammal biladi»gan darajaga yetkazganini yozadiki, bu bilan usuli jadidaning usuli qadim qarshisida afzalligini taʼkidlab oʻtadi.
Choʻlpon el ichida Muhammadiyordek iqtidorli yoshlarning koʻpligiga ishonadi, ularning roʻyobga chiqishiga moddiy qiyinchiliklaru jamiyatdagi madaniy-maʼrifiy saviyaning pastligi – johillik imkon bermayotir, deb hisoblaydi. Keng yurtda Muhammadiyorning oʻqishini davom ettirishiga yordam beruvchi biror kishi topilmayotgan bir paytda «shaharda katta toʻylar boʻlmakda, qimorbozlar, mastlar bir-birlarini pichoqlashub, inson qonlari «jaholat!!! jaholat!!!» deb oqmaqda edi!... Birdan-bir boʻlgʻon shogirdlarga yordam jamiyati aqchasizlikdan toʻxtagʻan edi!» Yosh adib oʻz yurtida koʻrayotgani bu ahvolni Bokudagi ahvol bilan chogʻishtirib koʻrishga undaydi oʻquvchisini. Muhammadiyor Bokuga kelib, «Jamiyati xayriya»ga murojaat qilgach, «biroz aʼzolar maslahat qilgʻonlaridan keyin Muhammadiyorni oliy tahsiligacha jamiyat oʻz hisobidan oʻqutmoqqa qaror berdi». Choʻlpon shu oʻrinda «oʻz vatanidan va oʻz vatandoshlaridan yordam koʻrmagan Muhammadiyor Boku yoshlarining himmatlari ila umidiga yetushdi» deb yozarkan, gaplarida havas va oʻkinch ohanglari zuhur qiladi. Biroq bu kayfiyat alamzadalikka yetaklamaydi, chunki Choʻlpon ham, qahramoni Muhammadiyor ham avvalo «vatan menga nima berdi?» deb oʻylaydigan xudbinlardan emaslar. Shu bois ham Choʻlpon oʻqishini davom ettira boshlagan Muhammadiyor haqida «eng muqaddas amaliga yetdi. Endi oz boʻlsa ham oʻzini xor qilgan vatan va vatandoshlariga xizmat qilajak edi» deb yozadi. Vatan ravnaqi uchun xizmat qilishlikni muqaddas burch sanagan adib qahramonini ham shunga muvofiq talqin qiladi. Muhammadiyor qayerda boʻlmasin, mana shu muqaddas burchni unutmaydi, shu bois ham oʻzi katta obroʻ-eʼtibor topgan Bokuni-da qoʻyib, vataniga «qoʻldan kelgan qadar xizmat qilmoq» uchun Turkistonga qaytadi. Uzoq yillik ayriliqdan soʻng yurtiga qaytayotgan Muhammadiyor oʻzi koʻrgan mutaraqqiy mamlakatlar – Italiya, Fransiya, Shveysariyadagi hayot tarzi bilan Turkiston hayotini qiyoslab iztirob chekadi. Endi u koʻnikib qolgan manzaralar oʻrnida «pastgina hashak va loydan yasalgan binolar va onlarda safil bir holda yashagan musulmonlar! Topganin bachcha, uloq, ichkilikka ham domla-eshon va boylarga shaldiratub toʻn va zarboblar bergan, boylar qoʻlida bir qul hukmida boʻlib yurgan oʻzbeklar, qozoqlar, turkmanlar» namoyon boʻladilar. Chogʻishtirish uning dilida umidsizlik hosil qiladi, chunki «koʻbni bilgan, koʻbni koʻrgan» Muhammadiyorga «razolat va safolat» qoʻynida yashayotgan xalqining «taraqqiy va tamaddunlarini koʻrmak» nechogʻli ogʻir masala ekanligi ayon edi. Muhammadiyor yaxshi biladiki, ona yurtining «buyuk-buyuk, yashilyashil togʻlari Isveycharadan kam emas edi. Nahr-nahr oqib turgʻon suvlari va nima eksa shuni olsa boʻladurgʻon mahsuldor tuproqlari ila Amriqodan hech kamligi yoʻq edi». Biroq ayni paytda bu yurt «ilmsiz boylari, johil «olim»lari, yolgʻon eshonlari va isrofning koni boʻluv ila hech narsaga oʻxshamas edi». Koʻramizki, Muhammadiyorning fikricha, Turkistonning taraqqiy etishi uchun barcha tabiiy imkoniyatlar muhayyo, biroq shu imkoniyatlarni roʻyobga chiqarishi mumkin va lozim boʻlgan omma jaholat qoʻynida, shu bois ham oʻz foydasini oʻzi anglaganicha yoʻq. Agar «xalq oʻz foydasini anglasa», yaʼni, maorifga jiddiy eʼtibor bersa, Yevropa dorilfununlarida bolalarini oʻqitib zarur mutaxassislar yetishtirsayu ularning «har biri oʻz vazifalarinda turib ishlarin tartibi ila yurguzsalar va xalqimizning foydasini kuzatsalar, naqadar oliy va naqadar goʻzal boʻlur edi!» Muhammadiyorning mazkur nurli xayollariga-da umidsizlik soya soladi, chunki «bunlarning boʻlishiga koʻzi yetmaydi» uning. Koʻrib turganimizdek, muallif qahramoni ongidagi umid va umidsizlik kurashini bir tomonga hal qilmaydi – masalani ochiq qoldiradi. Buning sababi, fikrimizcha, hikoya ustida ishlayotgan Choʻlponning oʻzida shu xil ziddiyatning mavjud boʻlganligidadir. Daʼvomizni asoslash uchun Choʻlponning «Doktor Muhammadiyor»dan salgina ilgari yozilgan «Vatanimiz Turkistonda ziroat va dehqonchilik» nomli maqolasiga murojaat etamiz. Maqolaning ilk jumlalaridayoq yuqorida koʻrganimiz Muhammadiyorning oʻylariga hamohang oʻrinlar koʻzga tashlanadi: «Butun Rusiyada manbatlik (hosildorlik D.Q.) jihatidan vatanimiz Turkistonning ilgʻorda ekanligi hammaga maʼlumdir. Va hatto butun dunyoda manbatlikning birinchisi Amriqo boʻlsa, bizning Turkiston ham ikkinchi sanaladur». Maqolani yozish paytida Choʻlponni shunchalar unumdor yerlarni makon tutgan xalqning nechun bunchalar harob yashashi oʻyga toldirgan ediki, keyincha xuddi shu narsa Muhammadiyorning oʻylariga koʻchadi. Turkiston dehqonlarining ayanchli ahvoli, muallifning fikricha, «ekin mashinalari»ning ishlatilmasligi va shu bois mehnat samaradorligining kamligi bilan izohlanadi. Jamiyatdagi jamiki illatlar ildizini johillikda deb tushungan Choʻlpon dehqonlarning «ekin mashinalari» ishlatmasligining sababini ham shunda deb biladi. Shu bois ham muammoning yechimi oson koʻrinadi unga: gazeta-jurnallar, yoshlar dehqonlarga «shundogʻ foydalik narsalarni bildirsalar va tushuntirsalar, xalq turmushini yengillik tarafigʻa necha odum otlatqon boʻlur edilar». Chamasi, Choʻlpon avvaliga maqolani davom ettirishni maqsad qilmagan koʻrinadi, zero, uning davomliligidan dalolat beruvchi biron bir ishora ham yoʻq. Biroq oradan birmuncha vaqt oʻtgach, adib shu nomda yana bir chiqish qiladiki, unga alohida eʼtibor berish maqsadga muvofiqdir: «Oʻtgan maqolamda, – deb yozadi Choʻlpon, – dehqon qardoshlarimizdan hech birlarining zirorat mashinalari ishlatmaganliklarini yozgan edim. Maqolani yozgandan soʻngra qishloqlarda yurub, oʻzum dehqonlar bilan koʻrushub fikr olishdim. Endi alarning fikrlarini oʻylagʻon millatparvar kishi koʻzlaridan qonlik yoshlarini oquzmay mumkin emas». Maqolaning boshlanishiyoq muallif qarashlarida jiddiy oʻzgarishlar yuz berganidan dalolat beradi. Dehqonlar bilan uchrashib, ularning dardlari bilan yaqindan tanishgan adib masalaga kengroq yondashish zarurligini chuqur his qiladi. Bu uchrashuvlar ilgari texnikadan foydalanmaslikni johillikdangina deb bilgan Choʻlponga buning boshqa, tubda yotuvchi anchagina jiddiy sabablarini ochib beradi: «durust, ziroat mashinalari foydalik ekan, ammo pul kerak, bizning qoʻlimizda boʻlsa naqd tayyor pul yoʻqdur», deya eʼtiroz bildiradilar unga. Choʻlpon qishloqlarda yurib koʻrgan, bilgan muammolarni, dehqonlarning dardlarini gazeta sahifalariga olib chiqadi: «Paxta eksak gʻoʻza-poyasigacha, bugʻdoy eksak somonigacha qarzimiz badaliga xoʻjayinlarimiz boylarga olub borub beramiz. Yana ikkinchi ekinga beradurgʻon boʻlub boylardan pul olub, qish ichi bola-chaqalarimiz ila avqot oʻtkaramiz... Chigitga pul deb borsak, xoʻjayinlar soʻkub, har turli haqoratlar ila yigʻim-terim vaqtida 100 soʻm qilub berishga oʻrtacha 40 – 50 soʻm pul beradurlar...» Qishloqda yurib koʻrganlari, dehqonlardan eshitganlari Choʻlponni oʻzini anchadan beri qiynab kelayotgan muammolarning hal etilishi oson boʻlmasligiga amin qiladi. Yaʼni hayot bilan chuqurroq tanishishi barobari adib oʻzining koʻproq gazeta-jurnallar taʼsirida shakllangan qarashlarini konkretlashtirish, aniqlashtirish ehtiyojini seza boshlaydi. Ayni shu narsaga urinish maqolaning uchinchi qismi (yaʼni, shu nom ostidagi uchinchi chiqish)da ham yaqqol koʻzga tashlanadi. Choʻlpon mazkur chiqishida «Turkistonga taraqqiy davri kirgandan beri» gazetalarda «Ilm kerak! Oʻqimoq kerak!» deya qichqirib kelingani, shu qichqirish natijasi oʻlaroq «Oʻqumoq va oʻqutmoq ishlari sekin boʻlsa ham oldinga bosgani», gazeta-jurnallar chop etilib turganiyu «hamma shaharlarda «yangi usul» maktablar ochilganini» taʼkidlaydi.
Biroq, adibning fikricha, boshqa bir muhim masala ham borki, u haqda «yozgʻuchi ham, oʻqugʻuchi ham yoʻq». Choʻlpon oʻquvchilar eʼtiborini, xususan, maslakdoshlari eʼtiborini mana shu muhim masalaga qaratmoqchi boʻladi: «hayxot, ziroat ishlarimiz tamom harob! harob! harob!.. Oldinga bir odum otulgani hech koʻrulgani yoʻq. Bir tanob yer qishloqda ming soʻmga chiqdi. Ammo yer dehqonda emas, millatga, xalqgʻa iona bermay tek saqlab yotadurgʻon boylarda. Oh, shul bizni tamom kuyduradur». Choʻlpon oʻz fikrlarini asoslash uchun oʻn-oʻn besh yil ilgarigi maorif va ziroat ishlaridagi ahvolni qiyoslaydi: birida oz boʻlsa-da oldinga siljish, ikkinchisida orqaga ketish boʻlganini koʻrsatishga harakat qiladi. Choʻlpon oʻz mulohazalarini odatdagidek murojaat bilan yakunlaydi: «Yozayluk, qarindoshlar, ziroatdan! Yozayluk, qarindoshlar, iqtisoddan! Alar boʻlsa, maktab ham boʻlur, ilm ham boʻlur. Dehqonlar boylar qoʻlidan, qullik, asirlikdan qutulsa, hammasi boʻlur. Yozayluk, qarindoshlar!..» Koʻrinadiki, Choʻlpon jadid maʼrifatchiligi mavqeida turgani holda millatni taraqqiy ettirish uchun ilmu irfonning oʻzi kifoya emasligini, buning uchun jiddiy iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish zarurligini anglay boshlagan. Ayni paytda, Choʻlpon maʼrifat va iqtisod munosabatini oʻzgacharoq («alar boʻlsa maktab ham boʻlur, ilm ham boʻlur») tushuna boshlaydi. Iqtisodiyotni rivojlantirish uchun esa ijtimoiy munosabatlar («dehqonlarni qullik, asirliqdan qutqarish»)ni oʻzgartirish, isloh qilish darkor.
Eng muhim nuqta – islohni qay yoʻsin amalga oshirish masalasida Choʻlpon hali tugal bir fikrga ega emaski, bu narsa uning ongida ziddiyatli oʻylar kurashi, izlanish jarayoni kechayotganidan dalolatdir. Yuqorida aytganimizdek, ayni shu jarayon Muhammadiyorning oʻylarida oʻz aksini topgan. Shu bois ham Muhammadiyor «xalq oʻz foydasini anglasa» deya surgan xayollarining-da amalga oshishga ishonolmaydi. Choʻlpon qahramoni ruhiyatidagi umidsizlikni izohlab yozadi: «Chunki borgan sari orqaga ketmakdamiz... taraqqiy asari koʻrulmasdan, bir taraqqiyga oʻn tadanniy tayyor turadir». Choʻlpon qahramonining nima uchun «koʻzi yetmasligi»ni izohlamoqchi boʻlgani holda nima uchun oʻzining koʻzi yetmayotganini izhor qiladi. Shu oʻrinda adib qahramoni ruhiy holatini izohlayotganini, baski, jumlalar shunga muvofiq boʻlishi lozimligini unutib qoʻyadi goʻyo. Aytmoqchimizki, yuqoridagi gap mazmun jihatidan uzoq vaqt yurtidan ayro yashagan odamga emas, koʻproq shu yurt qozonida qaynayotgan kishiga – Choʻlponning oʻziga taalluqlidir.
Vujudini kemirib yotgan umidsizligu ongidagi keskin ziddiyatlarga qaramay, Muhammadiyor yurtiga qaytib maʼrifatchilik harakatiga astoydil kirishadi, oʻzining kichkinagina shaharchasida ulkan ishlarni amalga oshiradi. Koʻramizki, Choʻlpon ibrat uchun yaratayotgan qahramonini oʻzgacha talqin qilolmaydi, chunki uning oʻzida kechayotgan ziddiyatli izlanishlar hali yechimini topgani, qarashlari yaxlit tizim holiga kelganicha yoʻq. Yaʼni, qarashlari birmuncha «soʻl»lashgani holda Choʻlpon jadid maʼrifatchiligi mavqeida qoladi.
Jadidchilik harakati millatni maʼrifatli qilish, taraqqiy ettirish orqali erishishni koʻzlagan bosh maqsad yurt ozodligi, ISTIQLOL boʻlganligi ayon. Biroq oʻsha davr sharoitida bu maqsadni oshkor etish, xususan, chor senzurasi koʻrigidan oʻtuvchi nashrlarda istiqlol gʻoyalarini ochiq-oshkor ifodalash mumkin boʻlmagan hodisa edi. Shunga qaramay, gazeta-jurnal sahifalaridan bot-bot shu gʻoyaning uchqunlari sachrab turardiki, bu uchqunlar omma yuragida shu buyuk gʻoya olovini yoqishga qaratilgandi. Bu oʻrinda biz, avvalo, keyincha millatchilik deb qoralangan millatparvarlik ruhini nazarda tutmoqdamiz.
Choʻlponning ilk asarlaridayoq oʻz millatining qullik asoratida qolganidan, zabun va abgor ahvolidan ezilib, iztiroblari chidab boʻlmas ogʻriq darajasiga yetayozgan bezovta qalb koʻzga tashlanadi. Adibni oʻrtagan dard uning millat haqidagi mulohazalarida, qahramonlarning oʻylariyu voqea-hodisalar tasvirida jigar qonidek silqib turadi. Qahramoni Muhammadiyor «ilm va maʼrifat ila dunyoga nom chiqargʻon Turkistonning» ayanch ahvolini koʻrib «xafachilikdan sil kasaliga yoʻluq»qani kabi, Choʻlpon ham yosh chogʻidayoq millat dardi bilan ogʻrigandiki, davosi topilmagan bu dard uni umrbod azoblab, ayni kuchga toʻlgan paytida mahv etilishiga sabab boʻlgandi.
Maʼrifat nuridan qalb koʻzi ochilgan, koʻp narsani anglagan Choʻlpon uchun har qadamda millatdoshlarining kamsitilishini, tahqirlanishini koʻrib turishlik, ularni himoya qilishga ojizligini tuyub yashashlik bagʻoyat ogʻir edi. «Doktor Muhammadiyor»ning qator oʻrinlarida ayni shu narsaning aks ettirilishi ham fikrimizni dalillaydi: «qoʻrqinch manzaralar bunda andin ham ziyoda hukm surmoqda edi: bir musulmon birisi bilan urushub burni qonagʻon, bir musulmonni poʻyezd maʼmurlari tutib olub uradirlar... Muhammadiyor chidayolmadi. Poʻyezdning tashqarisiga chiqub» ketdi. Oʻylashimizcha, Choʻlponning bir-biri bilan mushtlashayotgan va ayni paytda oʻzgalar tarafidan kaltaklanayotgan musulmonlar haqida bir joyning oʻzida yozishi bejiz emas koʻrinadi. Keyinroq adib Muhammadiyor yaratgan roʻmonda «ilmsiz boylarning poytaxt noʻmirlarinda til bilmay, ilm bilmay va ajnabiylar tarafindan oʻzlariga qilingʻon haqoratlar gʻoyat mohirona suratda koʻrsatilgʻon»ligini yozadi. Eʼtibor bering-a, Choʻlpon oddiy kishilarning kaltaklanishidan qanchalik iztirob cheksa, boylarning haqoratlanishidan ham shunchalik iztirobga tushadi. Nega shunday? Axir «millatga iona bermay bosib yotadigan», koni isrof toʻylar qilgani holda maʼrifatga qayishay demaydigan, dehqonlarni xonavayron qilayotgan boylarni nafratla tanqid qilgan ham Choʻlpon edi-ku? Ha, shunday. Lekin gap millat masalasiga borib taqalganida, Choʻlpon boyu kambagʻal, yaxshiyu yomonga ajratib oʻtirmaydi, bunday qilishlikka dil tubida ardoqlagani – milliy istiqlol gʻoyasi imkon bermaydi. Boz ustiga, uning birmuncha «soʻl»lashgani ham aslida milliy istiqlol va taraqqiy yoʻllarini izlash natijasi, ularga yetishni tezlatish orzusining mahsuli sifatida yuzaga kelgandi. Millatdoshlariga yetgan ziyon-zahmat adibning yuragiga nashtarday botadi: «shaharda katta bir oʻt chiqub, musulmon mahallalaridan 6-7 mahalla kuyub, musulmonlar sohiblari koʻchalarida och-yalangʻoch qoldilar. Oʻrtada bir armani magazini kuygan boʻlsa ham, armani magazinini istraxavayt qildirganidan zarar oz edi. Oh, bizning musulmonlar-chi? Bizning musulmonlar istraxavaytning nimaligini bilmaydurlar edi. Bilganlari harom, deb qildurmagan edilar... Bu hollarni koʻrganda odam qandogʻ chidab turolsun? Qaysi vijdon bunga taxmil etsun?..» Muhammadiyor koʻzi bilan koʻrilgan bu hol ham, aslida, Choʻlponning armonlari, iztiroblarini qarshimizda namoyon qiladi. Adib boshpanasiz qolgan musulmonlar qismatiga dildan achingani holda, ularning islom ahkomlarini mutaassiblarcha tushunishlariga kuyadi. Aksariyat yurtdoshlarining yangicha iqtisodiy munosabatlar sharoitiga koʻnikib ketolmayotganlari, bundan oʻzgalar ustalik bilan foydalanayotganlarini koʻrib oʻrtanadi. Axir, «bir armani, Qofqozning qorongʻu goʻshalaridan kelub, istansada doʻkon ochub, boy boʻlub, ikki oʻgʻlini hukumat maktablarida» oʻqitsa-yu, shu yurt egalari mavjud imkoniyatlardan foydalana olmasalar! Yangicha iqtisodiy munosabatlar sharoitida aql va tadbir bilan ish yuritish lozimligini yaxshi bilgan Choʻlpon maqolalaridan birida: «Har kuni gazetalarda «faloniy sindi», «faloniyni vekseli protest boʻldi, doʻkoni pechatlandi» deganga oʻxshash qoʻrqinchli xabarlarni oʻqib eshitmoqda va koʻrib bilmoqda boʻlsak ham, ammo ibratlanmaymiz. Sababini hech tekshirmaymiz. Yolgʻuz «bozor kasod» deb oʻtaberamiz. Ammo bozorni kasodligʻiga nima sabab ekanligini tekshirmaymiz», – deb yozadi. Choʻlpon millatdoshlarining iqtisodiy bilimlarni egallashlarini, ajnabiy korchalonlar bilan rostmana raqobat qila oladigan tadbirkoru tujjorlar yetishishini orzulaydi.
Biroq hayotda buning aksini koʻrayotgani, yangicha sharoitda hamon eskicha ish yuritayotgan, bilimlarini oshirish tugul elementar iqtisodiy bilimlarga ham ega boʻlmagan yurtdoshlarining tez-tez sinishlari, ajnabiy korchalonlarga, katta firmalarga «yem» boʻlib ketayotganlari uni chinakam tashvishga soladi. Shu bois ham adib mazkur masalaga ayricha eʼtibor beradi, yuqorida koʻchirma keltirganimiz «Vatanimiz Turkistonda ziroat va dehqonchilik», «Vatanimiz Turkistonda temir yoʻllar» nomli maqolalari bilan ommaning eʼtiborini unga jalb etmoqchi boʻladi. Yangi temir yoʻllar qurilishi munosabati bilan yozilgan keyingi maqolasida Choʻlpon dastlab yer masalasiga toʻxtaladi. U oʻquvchilarni «temir yoʻlning bormogʻi ila tanobi 100 soʻmlik yerlar albatta 1000 soʻmga chiqishi»dan ogoh etadi, pulga qiziqib yer sotish nojoizligini taʼkidlaydi. Chunki «zamonamiz shundogʻ zamondurki, tirikchilik bilan raqobat qilmoqgʻa, maishat zulmidan qutulmoqgʻa qoʻlda yer boʻlmoq kerakdur». Yersiz qolgan dehqonlar fojiasi bilan yaxshi tanish boʻlgan Choʻlpon ularning safi kengaymasligini istaydi. Sodda dehqonlar masalaning iqtisodiy jihatlarini tushunishlariga koʻzi yetmaganmi, har tugul, adib oʻzgacharoq yoʻl bilan-da fikrini singdirishga intiladi: «Oʻzimiz dunyoga yalangʻoch koʻyincha kelib, onamiz – vatanimiz, tuprogʻimiz bizni boqar, rizq berar, katta qilar, dunyoda yashatar. Ul onani sotganlar, albatta, neʼmatning qadrini bilmagan, kufroni neʼmat qilgʻon boʻlurlarki, koʻb yomon gunohga botarlar».
Temir yoʻllarning oʻtkazilishi yurtni obod qilishi, chekka joylardagi hayotni jonlantirishi, «qishloqlarga ham madaniyat» olib kirishini oʻylab quvongani holda Choʻlpon qishloqlilardan «Ovrupo moʻdasi»ga uchmaslikni oʻtinadi: «Ovruponing moʻdasi va buzuq axloqi sizlarni xonavayron, bevatan, asir-qul qiladur. Bundan saqlaningiz!» Ayni paytda adib: «Ovruponing maktab, madrasa, ilm-fan, sanʼat, hunarga oʻxshash madaniyatlari sizlarni ozod, maʼmur, olim qilub, johillikdan, asorat-qulliqdan qutulturadur», – deya taʼkidlaydi. Iqtisodiyotni rivojlantirish masalalariga ayricha eʼtibor bera boshlagan Choʻlpon oʻzlashtirilishi lozim boʻlgan madaniyatlar sirasiga «hunar»-ni kiritarkan, bu soʻzga koʻp maʼno yuklayotgandek, uni keng maʼnoda tushunayotgandek koʻrinadi bizga. Fikrimizcha, adib bu oʻrinda Yevropaning taraqqiyotda ilgarilab ketishiga imkon bergan qator omillar: ishlab chiqarishu ish yuritish madaniyati, xoʻjalikni boshqarish usullari, qishloq xoʻjaligiyu sanoat texnikasi va texnologiyasi kabilarni nazarda tutadi.
«Fargʻona temir yoʻlida bir suyunadurgʻon ish» borki, u haqdagi gapni Choʻlpon atayin maqolaning oxirgi qismiga qoldiradi. Adibni quvontirgan narsa Andijon stansiyasi qurilishini pudratchi sifatida mahalliy ishbilarmonlarimizdan Abdulla Hamidullayevning olganidir. Choʻlpon bilan suhbat chogʻida pudratchining ukasi «shundogʻ katta muassasalarning foydasini ovrupolilar koʻrub, ularning qoʻliga oʻtib ketayotganiga ichlari achishgan»idan qurilishni olishga jazm qilganlarini aytadi. Yosh adib oʻzi orzulagandek ajnabiy korchalonlar bilan raqobatlasha oladigan, muhimi, millat haqida qaygʻuradigan oʻziga maslakdosh odamni topadi. Ularning suhbatida yana bir muhim masala koʻtariladi: «istansalarga armani va ruslar kelub oʻturmoqdadur. Bechora musulmonlar boʻlsa yerlarini oylik qilub bermoqdalar. Hozirda ijaraga bersalar, bora-bora oz pul bilan sotub ham qoʻyarlar. Vagzalga yaqin yerlarda, istansa atrofida endi gʻayrimillat koʻrunmoqqa boshladi». Suhbatdoshlarni millatdoshlarining eng obod va gavjum, demakki, tijorat ishlarini yurgizishga, tadbirkorlik bilan shugʻullanishga keng imkoniyatlar beruvchi joylardan chetlashib qolayotganlari, turli yoʻllar bilan chetlashtirilayotgani tashvishga soladi. Eʼtibor bering: na jadid maʼrifatchisi boʻlmish Choʻlponda va na kattagina sarmoyador boʻlmish suhbatdoshida masalaga tor «sinfiy manfaat» nuqtai nazaridan yondashish kuzatilmaydi. Chunki ularning har ikkisi ham asoratda qolgan millat vakillari sifatida bir maqsadni – milliy istiqlolni koʻzlaydilar.
Albatta, milliy istiqlol endigina shakllanayotgan milliy burjuaziya uchun keng imkoniyatlar ochishi tayin edi. Biroq buni kommunistik mafkura tarafdorlari kabi «tor sinfiy manfaat» sifatida talqin qilishlik haqiqatga xiyonat qilishlikdan boshqa narsa emas edi. Sababki, shakllanayotgan milliy burjuaziya manfaatlari Turkiston sharoitida umumxalq manfaatlariga koʻp jihatdan mushtarak edi. Choʻlpon Abdulla afandidek aql va tadbir bilan ish yuritadigan, oʻz foydasi bilan birga millat manfaatini ham koʻzlaydigan ishbilarmonlarning koʻpayishi yurtini obod, ozod va maʼmur qilishiga ishonadi. Shu bois ham maqola oxirida oʻsha ishonch ruhi bilan yoʻgʻrilgan daʼvat yangraydi: «Abdulla afandidek namuna koʻrsatgʻuchi fidokor savdogarlarimizdan ibrat olub, vatanimizning boyligini, tijoratimizning foydalarini chetlar choʻntagiga solmasdan va bermasdan, oʻz choʻntagimizda olub yurmakimiz kerakdur.
Bizga shundogʻ ishlarga kirishmoqgʻa vaqt!.. Biz ham insonmiz, insondek yashayluk!..» Choʻlponning daʼvatida izhor etilgan niyat – «vatan boyligini chetlarga bermaslik» mustamlaka sharoitida toʻla amalga oshishi aslo mumkin emas. Aks holda mustamlaka qilishdan ne naf? Albatta, buni Choʻlpon ham yaxshi biladi, lekin chor senzurasi imkon bergan darajada boʻlsa-da dilidagi ardoqli orzusini ifodalash payidan boʻladi. Shu maʼnoda, «biz ham insonmiz, insondek yashayluk!» deya yangragan adib nidosini «biz ham millatmiz, millatdek yashayluk!» tarzida tushunish toʻgʻriroq boʻladi nazarimizda. Koʻramizki, Choʻlpon yoʻli bilan ozodlik, hurlik, milliy istiqlol gʻoyasini ilgari suradi, zero, «insondek yashash» uning uchun avvalo ozod va hur yashashlikdir.
Yuritgan mulohazalarimiz Choʻlponning adabiy-ijtimoiy faoliyati avvalidagi qarashlari haqida muayyan tasavvur hosil qilish imkonini beradiki, tasavvurimizni loʻndaroq ifodalashga harakat qilamiz. Tanglayi Istiqlol va Taraqqiy deya koʻtarilgan Choʻlponning manglayiga shu ikki soʻz yurak qoni bilan bitilgandiki, bular uning butun hayoti davomidagi izlanishlariyu aldanishlari, quvonchlariyu armonlari, jozibasiyu fojiasini, qoʻying-chi, hayotining mazmunini belgilaydi. Shunga koʻra, keyingi mulohazalarimiz, kuzatishlarimiz asosida ham adibning armoniga aylangan shu ikki tushuncha yotadi, zero, ularsiz Choʻlpon ruhiyatini tushunish ham dushvordir.
Maʼlumki, 1915 yil oʻrtalariga kelib Choʻlpon faol qatnashib turgan jadid nashrlari, xususan, «Sadoi Turkiston» va «Sadoi Fargʻona» gazetalari toʻxtab qolgan edi. Shu bois ham, taasufki, adibning to 1917 yil oʻrtalarigacha yozgan narsalari qoʻlimizda yoʻqki, orada oʻtgan ikki yil mobaynidagi qarashlar tadrijini izchil kuzatish imkoniyatidan mahrummiz. Choʻlponning mazkur tanaffusdan keyin matbuotdagi ilk chiqishlaridan biri sifatida 1917 yil 10 avgustda «Hurriyat» gazetasida eʼlon qilingan «Qofqoziyaga ketgan Fargʻona hayʼatidan» nomli ochiq xatni koʻrsatish mumkin. Xat ostiga uch kishi imzo chekkan boʻlsa-da, chamasi, uning asosiy muallifi Choʻlpon: uslub shunga ishora qiladi. Xatning mazmunidan adibning fevral inqilobidan soʻng qaynoq ijtimoiy-siyosiy faoliyatga shoʻngʻigani seziladi. Fevral inqilobidan keyingi ijtimoiy-siyosiy vaziyat jadidlar koʻzlagan maqsadlarni amalga oshirish uchun birmuncha qulay imkoniyatlarni vujudga keltirgan edi. Buni teran anglagan jadidlarning ijtimoiy faolligi ortgan, xususan, Fargʻona vodiysida Turkiston muxtoriyatini taʼsis etish yoʻlidagi harakatlar avj olgan edi. Choʻlponning Kavkaz turklari bilan aloqa bogʻlash uchun joʻnagan delegatsiya tarkibida boʻlishi uning mazkur harakat faollaridan boʻlganligini koʻrsatadi. Muallifning aytishicha, «poyezdning lip-lip qimillashi, taq-taq taqillashi orasinda» yozilgan xatning boshlanishida: «El qurultoyi ila shahar idoralari saylovi yaqin, balki shahar idoralari saylovi boʻlub turadir.
Baxtimiz, taqdirimiz, yozish-yozmishimiz qartaga qoʻyiladir. Yo yutub, dunyoda tinch va hur yashash uchun asoslar qururmiz, yo yutqazub, dunyoda yana ilgarigiday siqilub-ezilishga mahkum boʻlurmiz» deyiladi. Koʻrinadiki, Choʻlpon maslakdoshlari kabi boʻlajak qurultoy va saylovlarga katta umid bogʻlaydi. Demokratik saylov yoʻli bilan mustaqillikka erishish imkoniyatining yuzaga kelgani adibni benihoya ruhlantirganidan boʻlsa kerak, xatning har satrida hayajon barq urib turgandek. Choʻlpon saylovchilar diqqatini boʻlajak qurultoy va saylovlarga jalb etarkan3, ularning yurt, millat taqdirida nechogʻli muhimligini alohida turtib koʻrsatadi. Choʻlponning inqilobgacha yozgan asarlarida turkchilik gʻoyasi ochiq-oshkor ifodalanmagan boʻlsa, endi bu gʻoya maqsadga yetishning birlamchi shartlaridan biri sifatida talqin etiladi: «Bunday bir zamonda soʻngisidan (yaʼni, mustamlakadan – D.Q.) qutulish uchun har tarafda tarqalgʻon turklarning, Turon bolalarining birlashmaklari lozim». Albatta, turkchilik gʻoyalarining bu qadar aktuallashuvi zamon talabi bilan yuzaga keladi: jadidchilar Rusiya imperiyasi tarkibidagi turkiy xalqlarning birlikda mustaqillik uchun harakat boshlashi qarshi tomon shashtini susaytirishini yaxshi bilganlar. Yaʼni, mazkur gʻoyaning aktualligi ikki-uch yil ilgarigi holatga nisbatan beqiyos ortgan edi. Eʼtiborli jihati shuki, Choʻlpon qarashlarida muayyan sharoitdan kelib chiqqan holda yetakchi masalaning oʻzgarib turishi kuzatiladi: maʼrifat yoyish – iqtisodni rivojlantirish – turkchilik gʻoyasi. Garchi xatda «maqsad – birlashishlik, turklik!» degan shior oldinga tashlansa-da, aslida gap koʻproq hamkorlik haqida boradi: «Qofqozda bizdan, Turkistonda Qofqozdan, Volga boʻyidan bizda, bizdan Volga boʻyidan hayʼatlar, vakillar boʻlushga kerak. Boshqa tarafdan kelurgʻa hozir vaqt nomunosibdur». Soʻnggi jumla diqqatni tortadi: uni qanday tushunmoq lozim? Mualliflar Rossiya bilan urush holatida turgan Turkiyani nazarda tutadilarmi? Ehtimol. Biroq bu oʻrinda boshqa masala nazarda tutilgan boʻlishi ham mumkin. Maʼlumki, 1917 yildagi har ikki inqilobdan keyin ham Turkistonning boshqaruv organlarida gʻayri millat kishilarining salmogʻi ortiq boʻlib qolavergan edi. Oʻylashimizcha, bu oʻrinda koʻproq shu masala qoʻyiladi: oʻz yurtimizni oʻzimiz boshqarishimiz lozim, boshqalarning kelishi nomunosibdir.
Nihoyat, yuqoridagi xat mualliflari katta umid bogʻlagan el qurultoyi – IV Turkiston umummusulmon syezdi 1917 yilning 26-29 noyabrida Qoʻqonda toʻplanib, Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Choʻlpon muxtoriyatni quvonch bilan qarshiladi, zero, bu uning oʻziga-da bot-bot ushalishi dushvor tuyulganidan diliga armon kukunlarini sepib kelayotgan orzuning roʻyobga chiqishi edi. Muxtoriyat gimni deyishga arzigulik «Ozod turk bayrami» sheʼrida muallifning oʻsha kunlardagi koʻtarinki ruhi, gʻururiyu iftixor tuygʻulari barq urib turadi:
Koʻz oching, boqing har yon!
Qardoshlar qanday zamon!
Shodlikka toʻldi jahon!
Fido bu kunlarga jon!
Choʻlpon endi ezilgan, xoʻrlangan xalq haqida emas, ozodlikka erishgan, oʻzligini taniy boshlagan millat haqida kuylaydi. Shu bois ham baralla «Nomusli, vijdonlimiz!» deya oladi, zero, uning tasavvurida erk deya chiqolgan, oʻz haq-huquqlari himoyasiga yaragan millatgina nomusli va vijdonli sanalishi mumkin, xolos. Choʻlponni quvontirgan narsa muxtoriyat eʼlon qilinganining oʻzigina emas, koʻproq u ochayotgan istiqbol: endilikda «Taraqqiyga yoʻl ochuq! Jaholatga yoʻl yopuq!» boʻlishi, «yurakdan dogʻlarning, vatan bogʻidan zogʻlarning ketishi», bu yurtda «hurriyatning bayrogʻu adolatning oʻrtoq» boʻlishi. Demak, Choʻlpon yurtining buyuk kelajagini, adolat tamoyillari asosga qurilgan jamiyatda ozod va hur yashayotgan mutaraqqiy xalqni tasavvur qiladi, muxtoriyat eʼlon qilinishini esa oʻsha kelajak tomon qoʻyilgan ilk qadam deb biladi.
Sheʼrning nomlanishidayoq koʻzga tashlanuvchi turkchilik gʻoyasi naqorat vositasida qayta-qayta taʼkidlab ifoda etiladi:
Turkistonli shonimiz, turonli unvonimiz,
Vatan bizim jonimiz, fido oʻlsun qonimiz!
Choʻlpon talqinida Turkiston muxtoriyatining eʼlon qilinishi nafaqat shu zaminda yashayotgan, balki butun dunyoga tarqab ketgan «Turon bolalari»ning umumiy bayrami. Zero, «Turk beshigi Turkiston»da vujudga kelgan muxtoriyat turkiy olamni, umuman, mazlum Sharqni uygʻotuvchi bong, barcha ezilgan millatlarni istiqlol uchun kurashga chorlovchi mayoq, deb tushunadi muallif.
Ahmad Zakiy Validiyning malumot berishicha, Choʻlpon 1917-18 yillarda bir guruh turkistonliklar bilan Orenburgga borib, u yerda Boshqirdiston hukumati raisining kotibi vazifasida ishlagan4. Albatta, Choʻlpon va bir guruh maslakdoshlarining Boshqirdistonda ishlashi turkchilik gʻoyalarining, xususan, yuqoridagi xatda kuzatganimiz qarashlarning amaldagi tadbiqi edi. Taassufki, adib faoliyatining ayni shu bosqichi hali yaxshi oʻrganilgan emas, bu davrda yozilgan asarlari ham topilganicha yoʻq. Chamasi, Choʻlpon Boshqirdistonga 1917 yilning oxirlarida, muxtoriyat eʼlon kilinganidan keyinroq joʻnaganu, u yerda bir yildan moʻlroq turgan koʻrinadi. Har holda, uning Turkiston matbuotida faollashuvi 1919 yilning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Choʻlpon faoliyatining Boshqirdiston davriga mansub asarlardan biri sifatida «Qizil bayroq» sheʼrini koʻrsatishimiz mumkin. Mazkur sheʼr Oktyabr inqilobining bir yilligi arafasida «Ishtirokiyun» gazetasida eʼlon qilingan edi. Toʻgʻri, bu sheʼr 1917 yilning aprelida yozilgan, degan maʼlumotlar ham bor5. Biroq, oʻylashimizcha, sheʼrning mazmun-mohiyati fevral inqilobidan keyingi dastlabki oylar ruhiga, xususan, shu paytdagi Choʻlpon ruhiyatiga mos emasdek koʻrinadi bizga. Chunki sheʼrda burjua-demokratik inqilobi tabiatidan koʻra koʻproq oktyabr toʻntarishi ruhiga mos satrlar bitilgandir:
Siz, burjuylar, kibor sinflar, yaqin kelmang bayroqqa,
Siz emasmi ilgaridan uning qonxoʻr dushmani?!..
Qizil bayroq qip-qizil qon, u qon ishchilar qoni,
Kibor sinflar u qonlarni toʻkkan zolim jallodlar...
Aytmoqchimizki, garchi inqilobdan ilgariyoq Choʻlpon qarashlarida birmuncha «soʻllashuv» kuzatilgan boʻlsa-da, 1917 yilning aprel oylarida adib hali bu qadar «qizillashmagan» edi. Nega? Maʼlumki, fevral inqilobidan soʻng beqiyos darajada jonlanib ketgan Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida qarashlar rang-barangligiyu keskin gʻoyaviy kurash hukm surgandi. Hatto, umumiy maqsadlari bitta – Istiqlol va Taraqqiy boʻlgan jadidlar orasida ham shu maqsadga qay yoʻsin erishish kerak, qaysi siyosiy kuchlar bilan ittifoqda harakat qilish mumkin, hozirgi sharoitda qay tipdagi davlatchilik qurilishi maqsadga muvofiq... kabi qator taktik va strategik masalalarda turlichalik yaqqol koʻzga tashlanadi6. Choʻlpon bu davrda muxtoriyatni yoqlab chiqqan Munavvar qori, Behbudiy, Obidjon Mahmudov, Ubaydulla Xoʻjayev kabi jadidlar bilan hamfikr boʻlgan. Ahmad Zakiy Validiy xotiralarida maʼlumot berilishicha, «bir qancha shaharlarga borib» targʻibot ishlari olib borgan faol muxtoriyatchilar orasida «yosh oʻzbek shoiri Choʻlpon» ham boʻlgan7, u «saylov qonuni masalalari boʻyicha kurashimizni juda chiroyli bir doston qilib yoz»gan. Koʻramizki, xotiranavisning bu gaplari yuqoridagi xatda ifoda etilgan fikrlarga hamohang keladi.
Bu mulohazalarimiz Choʻlpon oktyabr inqilobi yuz bergan paytda butunlay boshqa gʻoyalarga oshufta boʻlib yashaganini koʻrsatadi. Shunga koʻra, bizningcha, «Qizil bayroq»ning keyinroq 1918 yilda yozilgani haqiqatga yaqinroq keladi. Agar sheʼrni Orenburg davri mahsuli deb qarasak, u holda ayni shu davrda Choʻlpon qarashlarida jiddiy oʻzgarishlar yuz berganini sezishimiz mumkin boʻladi. Aytmoqchimizki, Boshqirdistonda ekanida Choʻlponning oktyabr inqilobiga munosabati oʻzgargan. Xoʻsh, bunday deyishimizga asos bormi? Albatta, buni hujjat bilan dalillashdan koʻpincha ojiz qolamiz, biroq tasavvurimizni ishga solishimiz mumkin. Avvalo, Choʻlpon Orenburgda ekanida katta umid bogʻlagani Turkiston muxtoriyati mahv etildi. Mashʼum 1918 yil fevralidagi Qoʻqon voqealarining bevosita shohidi boʻlmagan Choʻlpon muxtoriyatning magʻlubiyatga uchrashi sabablarini hissiyotga berilmasdan, xolis mushohada qilish imkoniga ega edi. Ehtimol, muxtoriyat gʻoyasiga qoʻshilmagan, uni amalga oshirish mumkin boʻlmagan hodisa deb hisoblaganlarning daʼvolarini idrok tarozusiga solib koʻrgandir? Ehtimol, muxtoriyatning kuchga kirolmaganiyu magʻlubiyatida oʻzi yaxshi bilgan ichki ziddiyatlaru oʻzaro kelishmovchiliklar oqibatini mulohaza qilgandir?.. Xullas, nima boʻlganda ham Choʻlpon – hayotini muayyan maqsadga bagʻishlagan odam, shu maqsad sari intilishlik uning uchun hayot mazmuniga aylangan. Shunday ekan, u tarixu taqdirning ogʻir zarbasidan tezroq oʻnglanishi, oʻsha maqsadga yetishishning boshqa yoʻllarini qidirishi lozim, bu uning uchun ichki zaruriyat. Choʻlponning shu davrda yaratilgan «Sharq nuri» nomli sheʼri uning izlanishlari qay tomon boshlaganini tasavvur qilish imkonini beradi.
Sheʼr mashhur tatar inqilobchilaridan biri, islomni kommunizm gʻoyalari bilan kelishtirishga intilgan Mullanur Vohidovning oʻlimi munosabati bilan yozilgan. Sheʼrning quyidagi satrlariga diqqat qilaylik:
Insonlikka saodatning birdan-bir
Toʻgʻri yoʻlin koʻrsatuvchi Marksdi.
Biroq Sharqqa qutulishning yoʻlini
Koʻrsatuvchi ulugʻ dohiy sen eding,
Sendek kishi Sharq eliga tansiqdi...
Avvalo shuni yodda tutish lozimki, Choʻlpon bu sheʼrni qandaydir majburiyat orqasida yozgan emas: nimaiki deyayotgan boʻlsa chin dildan aytadi. Dastlabki satrlardanoq muallifning marksizmga munosabati yaqqol koʻzga tashlanib turibdi: Choʻlpon bashariyatni «saodatga yetaklovchi birdan-bir toʻgʻri yoʻl» deya uqdirilayotgan marksizmga tayyor retsept, qotib qolgan dogma deb qaramaydi, unga ijodiy yondashish zarurligini chuqur his qiladi. Shoirning tushunishicha, marksizm Sharqda koʻr-koʻrona qoʻllanmasligi kerak, aksincha, bunda Sharqning oʻziga xos xususiyatlari, sharq mamlakatlarining ijtimoiy taraqqiyot darajasi albatta eʼtiborda tutilishi lozimdirki, buning uchun taʼlimotning oʻzi shunga moslanishi darkor. Choʻlponning musulmon sotsialistlari rahnamosi Mullanur Vohidovni «Sharqqa qutulishning yoʻlini koʻrsatuvchi ulugʻ dohiy» deb atashi ham shundan dalolat beradi. Koʻrinadiki, qarashlarida ilgaridan birmuncha «soʻl»lik mavjud boʻlgani, ikkinchi tomondan, yurtini ozod koʻrish istagi Choʻlponning Orenburgda ekanida sotsialistik gʻoyalarni oʻziga xos tarzda qabul qilishiga asos boʻladi. Oʻziga yoʻrgakda tekkan Istiqlol va Taraqqiy dardiga davoni shoir endi shu taʼlimotdan topmoqchi boʻladi, tabiiyki, shu gʻoya uchun amalga oshirilgan Oktyabr inqilobiga munosabati ham oʻzgaradi.
«Sharq nuri»da Choʻlponning 20-yillar sheʼriyati, publitsistik chiqishlarida markaziy oʻrin tutgan Sharq mavzusi ilk bor qalamga olingan edi. Shoir bilgan «Sharqning tarixi bir bet boʻlsin oq satrni koʻrmagan»; uning qay burchiga qaralsa «yoʻqlik, oʻlim, zulm, qargʻish» toʻlib toshgani koʻriladi. Choʻlpon «chetlar panjasida koʻzi yoshli» Sharq haqida kuylarkan, tabiiyki, vatani Turkistonni undan istisno qilmaydi. Sheʼrdan olingan ayrim satrlarning mazmuniga eʼtibor qilsak: «Sharqning qaysi burchagini (yaʼni, istisnosiz – D.Q.) qarasang», «Sharqni boshdan-oyoqqacha yurarding», «U dushmanlar butun Sharqning dushmani»... fikrimizning toʻgʻriligiga qanoat hosil qilish mumkin boʻladi. Eʼtiborli jihati shundaki, Choʻlpon qaygʻurayotgan zamin hududi tobora kengayib boradi: Turkiston – Turon bolalari – mazlum Sharq. Albatta, bu avvalo shoirning hayotiy tajribasi ortgani, dunyoda yuz berayotgan hodisalar mohiyatini chuqurroq anglay boshlagani bilan bogʻliqdir. Biroq, bu oʻrinda masalaning ikkinchi muhim jihatini aslo nazardan qochirib boʻlmaydi. Gap shundaki, Choʻlpon Sharq dardini yonib kuylagan inqilobdan keyingi dastlabki yillardayoq turkchilik gʻoyalarining istibdodga qarshi kurash ruhidan yaralganini inkor qilib, uni millatchilikning bir koʻrinishi sifatida baholashlar, «panturkizm» atalmish soxta, hodisa mohiyatiga mutlaqo nomuvofiq istilohlarni oʻylab topishlar boshlanib boʻlgan edi. Koʻramizki, Sharq mavzusi, bir tomondan, masalaning kengroq qoʻyilayotganidan dalolat boʻlsa, ikkinchi tomondan, vatan ozodligi gʻoyasini ifodalashning mumkin boʻlgan yagona vositasi ham edi. Fikrimizni dalillash maqsadida H.Olimjonga murojaat qilamiz: «Hind ixtilolchilari» va «Chin sevish»ning yozilish vaqti 1920 yillarga, Turkistonda Sovetlarning mahkamlana boshlagan vaqtiga toʻgʻri keladi. Bu vaqtda Fitrat oʻzining qarashlarini inqilobning birinchi-ikkinchi yillarida yozilgan «Temur sagʻanasi»da ifoda qilganiday ochiq va yalangʻoch ifoda qila olmaydi, chunki ortiq millatchilik aksil inqilobining qanotlari qirqila boshlagan va millatchilar Sovetlarga qarshi ochiqdan-ochiq kurashdan niqoblanishlarga oʻtgan va oʻta boshlagan edilar».8 Avvalo, H. Olimjonning fikrlariga kichkinagina aniqlik kiritish lozim: Fitratning tilga olingan asarlari aslida «inqilobning birinchi-ikkinchi yillarida» yozilgan edi. Buni «Chin sevish»ning 1920 yilda sahnalashtirilganiyu «Hind ixtilolchilari»ning xuddi shu yil Berlinda nashr etilganidan ham bilsa boʻladi. Koʻrinadiki, oʻsha vaqtdayoq «mavzuda Hindiston hayotiga ketsa ham, mazmunda tamom Turkistonda qoladi»gan asarni yozgan Fitrat fikrlarini ifodalash uchun, H.Olimjon aytmoqchi, niqoblanishga majbur edi. Mazkur mulohazalarimiz, bizningcha, Choʻlponning Sharq mavzusida yozilgan sheʼrlariyu publitsistik chiqishlarini matndan kengroq tushunish va talqin qilish lozimligini koʻrsatadi.
Fevral inqilobidan keyingi qariyb ikki yil vaqt davomida ijtimoiy-siyosiy faoliyat qozonida obdon qaynab, hayotiy tajribasi ortgan, qarashlarida yuqoridagicha oʻzgarishlar yuz bergan Choʻlpon 1919 yil boshlarida Turkistonga qaytib keladi. Adibning maslakdoshlari – jadidlarning shu yillardagi faoliyati haqida yana H.Olimjondan oʻqiymiz: «Siyosat bobidan surilib chiqqan, fevral inqilobi davridagi jonsarak urinishlari xayolga aylangan oʻzbek burjua ziyolilari butun kuchni madaniy adabiy maydonga tashladi. Ular, taxminan, butun gazeta va jurnallarga oʻrinlashib oldilar.
Maktab-maorifning asosiy shahobchalari ularning qoʻlida qoldi. Adabiy maydon va adabiy tashkilotlarga oʻz changallarini solib, ularni millatchilik mafkurasiga xizmat qildirdilar»9. Muallif munosabatini eʼtibordan soqit qilsak, bu oʻrinda biz uchun muhim maʼlumotlar borligi ayon boʻladi. Koʻramizki, jadidlarning soʻl qanoti yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy sharoitda kurash taktikasini oʻzgartirgan: ular sotsialistik gʻoyalaru sotsialistik inqilob yuzaga keltirgan jamiki imkoniyatlarni «xayolga aylangan urinishlari»ni roʻyobga chiqarish – Istiqlol va Taraqqiy maqsadiga xizmat qildirish payida boʻlganlar.
Oʻzining tergovga bergan maʼlumotiga koʻra, Choʻlpon 1919 yil boshlarida Toshkentda Fitrat bilan uchrashadi. Bu paytda Fitrat boshchilik qilgan «Chigʻatoy gurungi» faoliyati boshlangan boʻlib, Choʻlpon ham unda ishtirok qiladi. Keyinroq, 1927 yilda Fitrat «Chigʻatoy gurungi» bevosita siyosat bilan mashgʻul boʻlmoqni istamadi, yolgʻiz til, imlo, adabiyot bilan shugʻullandi»10 deb yozsa-da, haqiqatda maslakdoshlarni birlashtirgan bu gurung boshqa muhim masalalarga koʻz yumib turmaganligi aqlga tayin, albatta.
Aytmoqchimizki, oʻngu soʻlligidan qati nazar, barcha jadidlar uchun umumiy boʻlgan milliy istiqlol va taraqqiy masalalarini gurung ishtirokchilari hech yoʻq tor doirada muhokama qilganlar, fikr almashishganlar. Yuqorida aytganimizcha, kurash taktikasi ayni shu uyushma bagʻrida yetilgan boʻlishi ham ehtimoldan xoli emas. Har holda, Choʻlponning «Chigʻatoy gurungi»da ishtirok etishiyu besh yilga yaqin umrini – ijodi gurkiray boshlagan, «Goʻzal»ga oʻxshagan sheʼrlar yaratilgan davrni muttasil jurnalistlik ishiga bagʻishlashi orasida aloqa bordek koʻrinadi bizga.
«Ishtirokiyun» gazetasining 1919 yil 6 mart sonida «Qizil baynalminal» nomli sheʼr eʼlon qilindiki, buni vataniga qaytgan Choʻlponning matbuotdagi ilk chiqishi sifatida koʻrsatish mumkin. Aslida ilgariroq, 1918 yil oxirlarida yozilgan sheʼr ruhi Choʻlponning uni eʼlon qilgan vaqtdagi ruhiyati va qarashlariga mos edi, albatta. Bir qarashda nomlanishining oʻziyoq sheʼrning «qizil»ligidan darak berib, u haqda muayyan xulosa chiqarish imkonini berayotgandek. Biroq xulosaga shoshilmasdan, sheʼr mazmuniga durustroq eʼtibor qilinsa, oʻzgacharoq manzaraga duch kelamiz. Xuddi «Sharq nuri»da koʻrganimizdek, bunda ham Sharq mavzusi ishlanadi, biroq, avvalgi sheʼrdan farq qilaroq, «Qizil baynalmilal»da Sharqu Gʻarb ziddiyati ochiqchasiga ifoda etiladi: «Koʻmir kabi bulutlari yot ellar, Ul ellarning qulligida ezilgan Sharq ellari...». Eʼtibor bering-a, shoir sotsialistik taʼlimotga muvofiq «Sharqni Gʻarb burjuaziyasi ezmoqda» deyayotgani yoʻq, uning talqinida ezilgan Sharq va ezuvchi Gʻarb bor, xolos. Bir qarashda bu fikrimizni quyidagi satrlar inkor qilayotgandek tuyulishi ham mumkin:
Sharq ellari asir kabi ishlaylar
Bir hovuch ham kelmaydigan xalq uchun...
Sharqli kishi qatiq yesa non topmas
Bir hovuchlar yemagiga nom topmas...
Koʻrinadiki, «bir hovuchlar» deyilganda aynan ekspluatator sinflar nazarda tutiladi, deya ettiroz qilinishi mumkin. Xoʻsh, unda nima sababdan shoir «sharq ellari bir hovuch ham kelmaydigan xalq uchun» ezilib ishlaydi, deb yozadi? Bu joʻngina uslubiy gʻalizlikmikan? Oʻylashimizcha, yoʻq. Choʻlpon, avval ham aytganimizdek, sotsializm gʻoyalariga xayrixoh boʻlgani holda uning qarashlari bolshevizmdan jiddiy farqlanadi. Tabiiyki, bolsheviklarning nashr afkori boʻlmish «Ishtirokiyun»da eʼlon qilinadigan asarda asl niyatning birmuncha pardalanishi, H.Olimjon aytmoqchi, niqoblanish zarur edi. Koʻrinadiki, shoir, bir tomondan, bolsheviklarda urf boʻlgan iboralar (ezilgan, eziluvchi, «bir hovuchlar»)ni ishlatishga majbur, ikkinchi tomondan, ularga yangicha maʼno yuklagani holda Sharq ozodligi, milliy ozodlik gʻoyalariga xizmat qildirishga intiladi.
Choʻlpon Sharqning ayanch ahvolidan soʻzlarkan, «nahot uning qutulishiga yoʻl yoʻq boʻlsa?» degan savol qoʻyadi-da, oʻzi javob beradi unga:
Ilgarida boʻlmasa ham endi bor,
Gʻarb ustida bosh koʻtargan ulugʻ kuch.
Ul kuchdir kim, mazlumlarga yoʻl ochar,
Zolimlarga naʼra tortar:
- Oʻch, oʻch, oʻch!.
Tabiiyki, shoir «ulugʻ kuch» deganida oktyabr inqilobini nazarda tutadi. Biroq, sheʼrning umumiy ruhidan kelib chiqilsa, «mazlumlar» va «zolimlar»ning kontekstual maʼnosi kengayadi. Yaʼni, bu oʻrinda «mehnatkashlar» va «ekspluatatorlar»gina emas, koʻproq Sharq va Gʻarb nazarda tutilgani anglashiladi. Ayniqsa, sheʼrning yakunlovchi bandi Choʻlponning oktyabr inqilobiga munosabatini, qarashlaridagi oʻziga xoslikni yorqinroq tasavvur qilishimizga imkon beradi:
Bir yildirkim, koʻk yuzida tugʻildi,
Qizil qonlar orasidan «qizil oy»,
Bir tarafdan qahr, zulmat quvildi,
Sharqni yana ul qizil oy qutqargay!..
Ortiq yetar ezilganing, ey Sharq!
Qanot qoqib oyga qarab yuksal,
Asirlikdan qutulmoqqa zoʻr shart:
Qoʻlda yarogʻ, tilda «Baynalmilal»!
Choʻlpon oktyabr inqilobi oʻz yurtidagi «qahr, zulmat»-ni quvishi, Sharqni asoratdan qutultirishiga ishonadi. Lekin bu oʻrinda muallif «inqilobni eksport qilish» yoxud oʻsha paytda bolsheviklarning butun xayolini egallagan «jahon revolyutsiyasi»ni nazarda tutmaydi, yoʻq. Oktyabr inqilobi shoir nazarida mudroq Sharqni uygʻotishi, uni kurashga chorlashi lozim, xolos. Chin maʼnodagi ozodlikka esa Sharq, jumladan Turkiston xalqlari «qanot qoqib oyga qarab yuksal»salar, «qoʻlda yarogʻu tilda «baynalmilal» bilan kurashga kirsalargina erishishlari mumkin. Bir qarashda bu fikrimizda ichki ziddiyat mavjuddek: axir, Turkiston xalqlarining «oy»ga qarab intilishlariga na hojat? Axir shoirning oʻzi Turkiston koʻkida «oy» porlaganiga bir yil boʻldi, deb turibdi-ku? Bu xil eʼtirozlarda jon boʻlishi mumkinligini inkor qilmagan holda sheʼrni yuqoridagicha talqin qilishga moyilmiz. Albatta, buning uchun sheʼrning oʻzidan asos topishimiz lozim, aks holda talqinda subyektivizmga yuz tutgan boʻlamiz. Hoʻsh, sheʼrni bizchasiga talqin qilishga imkon beruvchi unsurlar, ishoralar bormi? Bizningcha, bor. Avvalo, shoir «Gʻarb ustida bosh koʻtargan ulugʻ kuch» haqida yozadiki, buni Turkiston koʻkida porlagan oy sifatida tushunishga shoshilmay turaylik. Ikkinchidan, qarshimizga bir savol qoʻyaylik: nima uchun «qizil oy»? Xoʻsh, oyga qizil deb sifat berilgani faqat uning «qizil qonlar orasidan» balqib chiqqani uchunmi? Unda nega shoir «Sharqni yana ul qizil oy qutqargay» deya taʼkidlab qaytaradi? Shu oʻrinda sheʼrning boshiga qaytishimiz maqsadga muvofiq koʻrinadi. Shoir havoning buzuqligidan, koʻk yuzidagi «koʻmir kabi qop-qora. bulutlar»dan boshlaydi gapni. Keyin esa:
Havo buzuq... Toʻgʻri, Sharqning havosi
Necha yildir juda yomon buzulgan...
Koʻk yuzida qator-qator chizilgan
Koʻmir kabi bulutlari yot ellar...– deb yozadi. Bizningcha, Choʻlponning sheʼr boshlanishidayoq ramzni qanday tushunish lozimligiga ishora qilishi bejiz emas: u oʻquvchisini sergak torttirishga, keyin ham ramziy timsollar kelishidan ogoh etishga harakat qiladi goʻyo. Agar «Qizil oy»ni ham ramziy timsol deb qarasak, uning mano diapazoni, shubhasiz, ancha kengayadi. Avvalo, shoir inqilobni quyoshga (bu narsa koʻproq rasm edi) emas, oyga mengzamoqda. Oy esa, maʼlumki, musulmon dunyosi ramzlaridan biridir. Oyning sifatlovchisi boʻlmish «qizil» esa, oʻz navbatida, sotsialistik gʻoyalar ramzi boʻlib chiqadi. Demak, aytish mumkinki, Choʻlponning yuqorida koʻrganimizcha qarashlari – sotsialistik gʻoyalarni Sharqda oʻziga xos tarzda tatbiq etishu ularni islomiy qadriyatlarga muvofiqlashtirish mana shu ramz vositasida ifodalanadi. Choʻlponning 1919 yil sanasi qoʻyilgan yana bir asari «Temirchi» deb nomlanadi. Sheʼriy yoʻlda yozilgan moʻʼjazgina dramatik koʻrinishda muallif oddiy mehnat kishisi – temirchi hayotidan foje bir lavhani jonlantiradi. Temirchining yaratganga iltijosidayoq:
Qabul qilgin tilagimni, tangrim,
Baquvvat qil bilagimni, rabbim!
Shu bilakning kuchi bilan oʻn jon
Topib yeydur kechungunday osh-non...–
Choʻlpon bilak kuchiyu peshana teri bilan mashaqqatli kun kechirayotgan ming-minglab yurtdoshlari taqdirini umumlashtiradi. Choʻlpon oʻquvchi koʻz oldida ogʻir mehnatdan toliqqan, och qolgan bolakayning zorlanishlariyu dilbandining qiynalganini koʻrib yuragi achishgani holda kech boʻlganiga-da qaramay ishga undashga majbur otaning iztiroblarini jonli gavdalantiradi. Shu holatda bolaning qoʻli kuyib, yordamchisiz qolgan gʻamboda ota qoʻlini mayib qilib oladi. Shoir temirchi tilidan oʻzini doim oʻylatib kelgan savolni oʻrtaga tashlaydi:
Nega muncha ezadursan qulingni?..
Shunday boylar boʻlarkim,...
bir necha yil ishlamas, och qolmas.
Men bechora ishlamasam, topmasam,
Uy ichimda oʻn jon bordur...
Bir burda non topilmas...
Muallif konkret hayotiy lavhada ijtimoiy turmushdagi adolatsizlikni tasvirlash orqali uni adolat asosiga qayta qurish zaruratini taʼkidlab koʻrsatadi. Choʻlpon xalqning yashash sharoitini yaxshilamasdan, uni «maishat qulligi»dan qutqarmasdan turib chin maʼnodagi taraqqiyga erishib boʻlmasligini juda yaxshi biladi, zero, ijodining avvalidayoq dehqonlar hayoti bilan tanishib bu zaruratni teran anglagandi ham. Asarning «mehnatkash inqilobining ikki sana davri munosabati-la» degan bagʻishlov bilan chop etilishi ham muallifning inqilobga xayrixoh munosabatidan dalolatdir, albatta. Biroq, unutmaslik lozimki, tahlilga tortganimiz ikkala sheʼr Choʻlponning oktyabr inqilobiga munosabati gʻoyat ziddiyatli boʻlganidan darak beradi. Bir tomondan, inqilobning mehnatkashlarni ozod qilish shiori bilan chiqqani uning qarashlariga, taraqqiy maqsadiga muvofiqday, ikkinchi tomondan, yangi sovetlar hukumati Turkistonga chin maʼnodagi mustaqillik berish niyatidan yiroqligini muxtoriyatni qonga botirganidayoq oshkor qilib qoʻygan edi. Choʻlpon Boshqirdistonda hukumat raisiga kotiblik qilganida ham, yurtiga qaytib Turkiston hukumati boshqaruvi hamon mustamlakachilar qoʻlida qolayotganini koʻrganida ham, kundalik turmushda ham, qoʻying-chi, har qadamda keyingi fikrni quvvatlovchi dalillarga duch keladi. Qarashlari nechogʻli ziddiyatli boʻlmasin, bu davrda adib uchun istiqlol maqsadi birlamchi boʻlib qolaverdi. Ayni paytda, Choʻlpon yurtining taqdiri hal boʻlayotgan vaqtda bir chetga chiqib turishlikni oʻziga ep bilmadi. U oʻzining millatga eng koʻp foydasi tegishi mumkin boʻlgan jurnalistika sohasida ishlab, mavjud imkoniyatlar doirasida ezgu maqsadlarining amalga oshishini yaqinlashtirish yoʻlida xizmat qildi. Choʻlponning yangi hukumat maorif, madaniyat sohalarida olib borayotgan ishlarni quvvatlab, goho ularni rivojlantirish umidi bilan tanqid qilib yozgan «Qizil Sharq poyezdi keldi», «Shoʻrolar hukumati va sanoye nafisa», «Gimnazistkalar», «Faryod» kabi maqolalari fikrimiz dalilidir. Adib xalqning maʼrifatli boʻlishi kelgusidagi istiqlol uchun kurashda, ijtimoiy hayotni isloh qilishda nechogʻli muhimligini bilgani sababli ham «qizil» shiorlaru gaplardan, «qizil» mushohadalardan choʻchib yoxud hazar qilib oʻtirmadi, ishga foydasi tegsa bas, degan aqidadan kelib chiqdi. Tabir joiz boʻlsa, Choʻlponni uzoq manzilni koʻzlab yoʻlga chiqqan yoʻlovchiga mengzash mumkindek: yoʻlovchi oʻziga ozroq boʻlsa-da yoʻldosh boʻlgan aravaga chiqdi, «aravasiga chiqqandan keyin ashulasini ham aytdi»-yu, lekin yoʻlini yaqinlashtirgani foydaga qoldi. Oʻylashimizcha, Choʻlponning 1920 yillarda yozilgan ayrim maqolalariyu sheʼrlarini shu yoʻsin tushunilsagina qarashlar tadrijidagi mantiqiy izchillik kuzatilishi mumkin boʻladi.
Choʻlponning vaqtli matbuotda eʼlon qilingan sheʼrlarining aksariyat qismi uning sheʼriy toʻplamlariga kiritilgan emas. Eʼtibor berilsa, shoir 1926 yilgacha uchta sheʼriy toʻplam chop ettirgani holda, ulardan «qizil» ruhdagi sheʼrlar kamdan-kam oʻrin olganligini koʻrish mumkin boʻladi. Nega? Biz buni ikki asosiy sabab bilan izohlamoqchi boʻlamiz: birinchidan, Choʻlpon sheʼr va sheʼriy yoʻlda yozilgan publitsistikani farqlagan, sheʼriyatga ancha yuksak talablar qoʻygan; ikkinchidan, vaqtli matbuotda eʼlon qilingan sheʼrlarining aksariyatida «aravakash» ashulasiga «xirgoyi»si qoʻshilib turgan xolos. Bunga amin boʻlish uchun shoirning 20-yillar avvalida yozilib toʻplamlariga kiritilgan sheʼrlari bilan toʻplamlardan joy olmagan ayrim sheʼrlarini qiyoslab qoʻyish kifoya.
Choʻlponning bu davrda yaratgan sheʼrlarida fikru tuygʻularni ramzlar vositasida ifodalashga moyillik kuchaydiki, buning ildizlarini yuqorida koʻrsatib oʻtdik. Aytish mumkinki, «niqoblanish» zarurati Choʻlpon sheʼriyatining oʻziga xos ifoda yoʻsini, betakror uslubiyu poetik tafakkur tarzining shakllanishiga turtki bergan koʻrinadi. Ifoda yoʻsinining ramziyligi «Tortishuv tongi» (1920) nomli sheʼrda ham yaqqol koʻzga tashlanadi:
Yenggan qoʻshin boshligʻidek gerdayib
Botgan quyosh bulutlarning ostidan
Bosh koʻtarib chiqmoq uchun tirisha:
Shuning uchun beri yoqda irjayib
kulishurlar,
Unga qarshi qarshidan
Yigʻlov, siqtov, tovush, gʻavgʻo, xarxasha.
Tabiiyki, sheʼr ruhidan kelib chiqilsa, «quyosh» bu oʻrinda istiqlol, milliy ozodlik ramzi ekanligi anglashiladi. Shoir «botgan quyosh» deganida istiqlol uchun kurashdagi magʻlubiyatni, xususan, muxtoriyatning mahv etilishini nazarda tutadi. Muallif ishonadiki, quyosh manguga botmaganidek, istiqlol uchun kurash ham toʻxtamaydi: endilikda oʻsha «botgan quyosh» qaytadan bosh koʻtarib chiqmoq uchun tirishayotir – «tortishuv tongi» boshlanayotir. Keyingi satrlarda Choʻlpon koʻtarila boshlagan «quyosh»ga turlicha munosabatni tasvirlaydi: «beri yoqda irjayib kulishurlar». Kimlar ular? Muallif gapning egasini atayin tushirib (ellipsis) qoldirsa-da, mustamlakachilarni, istiqlol dushmanlarini nazarda tutayotgani ayon, zero, tanlangan soʻzlarning uslubiy boʻyoqlari («irjayib») ham shunga ishora qiladi. Shoir «koʻpdan beri zindonda quyosh koʻrmay zaxlab yotgan koʻngillar»ni oʻzi bilan quvonishga undaydi. Ayni paytda, «kishanlarni yasovchi ustalar», «boshqalarni «tubanlar» deb atovchi xoʻjalar» qaygʻursinlar, chunki ularning «yoz boshining qoridek» eriydigan, yoʻq boʻlib ketadigan kunlari yaqinligiga ishonadi, ishontiradi. Shoirning bu ishonchi:
Chiqadirgan quyoshni siz behuda
Etak bilan toʻsmoq uchun tirishmang,– degan xitobida yana bir parda yuqoriroq jarang topadi. Istiqlolning muqarrar gʻalabasiga qatiy ishonch ruhi nimadan oziqlanadi? Oʻylashimizcha, uni oziqlantiruvchi bir necha ildiz boʻlgan. Avvalo, Choʻlpon shu yillarda, ayniqsa, Fargʻona vodiysida jonlana boshlagan milliy ozodlik harakati – bosmachilikning ilk bosqichiga katta umid bogʻlagan koʻrinadi. Hartugul, keyinroq shoirni bosmachilarga xayrixohlikda, millatchilarning yigʻinlarida «Fargʻona vodiysida gullar ochilmay, bulbullar sayramay qoʻygan»ligi haqida gʻamboda sheʼrlar oʻqiganlikda ayblaganlari11 butkul asossiz deyishimiz ham unchalik toʻgʻri boʻlmasa kerak. Zero, bu davrda Choʻlpon ham boshqa maslakdoshlari kabi xalqni mana shu harakat tevaragida jipslashtirish, kuchlarni jamlagan holda bosh maqsadga safarbar etish payida boʻlganligi ehtimoldan xoli emas. Shu bois ham Choʻlpon «Ulugʻ yoʻlda» (1920) nomli sheʼrida:
Yoʻlimizda choʻllar, suvlar, dengizlar,
Bosguvchisin tanib boʻlmaslik izlar.
Shul izlarni bosib, dengizlar kechib,
Buyuk amal bilan boramiz bizlar, – deb yozadiki, bu satrlarda yuqoridagi fikrning toʻgʻriligiga dalolat bordek koʻrinadi bizga. Choʻlpon erkka eltuvchi «ulugʻ yoʻl»ga kirganlar diliga jo qilib borayotgan «buyuk amal» – istiqlol maqsadi «yoʻllardagi dengizlardan ulugʻroq» ekanini, baski, bu yoʻldan qaytish boʻlmasligini taʼkidlaydi. Shoir ishonadiki, endi «Ezilganlar tilak tilar bu yoʻli (bu safar, –D.Q.) burungidan toʻlugʻroq», yaʼni «ezilgan (xalqlar – D.Q.)lar» niyatida ancha qatʼiylashganlar. Shu bois ham:
Mahkam qilib bogʻlanilgan kamarlar!..
Tezroq!
Qanot!
Qushlar yangligʻ uchaylik,
Keng choʻllardan, dengizlardan kechaylik
Sharqning eski chigalini yechaylik!.– deya daʼvat qiladi shoir. Choʻlpon Sharqning «eski chigali»ni yechish uchun ulugʻ yoʻlga chiqqan, bu «buyuk amal» yoʻlida belni mahkam bogʻlaganlar orasida oʻzining ham borligidan, «biz» deya olganidan haqli ravishda faxr etadi. Albatta, «biz» deganida u avvalo oʻziga eskidan hammaslak boʻlgan jadid millatparvarlarini nazarda tutadi, zero, bu paytlarda shoir oʻzini ulardan ayri tasavvur ham etmagan. Choʻlpon ayni shu 1920 yilda yozilgan «Mahmudxoʻja Behbudiy xotirasiga» nomli sheʼrida maʼnaviy ota ruhiga murojaat etib «chizgan yoʻlingdan yiroq ketmay, qimirlamay yuraman» deydiki, bu ham yuqoridagi fikrning dalilidir. Istiqlol yoʻlida kurashning turli yoʻllaridan foydalanayotgan jadidlar esa bu vaqtda bosmachilik harakatini markazlashtirish, sharq xalqlari, xususan, turkiy xalqlarning milliy ozodlik harakatlarini muvofiqlashtirish uchun intilayotgan edilar. Jadidlar sovet hukumati tomonidan tashkil etilib, 1920 yilning 1-5 sentyabr kunlarida Bokuda oʻtkazilgan Sharq xalqlari kongressidan ham oʻz maqsadlari yoʻlida foydalanishni niyat qilganlar, albatta. Qizigʻi shundaki, Choʻlponning toʻplamlaridan joy olgan 1920 yilga mansub sheʼrlarining ayrimlari Bokuda yozilganligi qayd etib qoʻyilgan. Choʻlponning Bokuda boʻlishi kongress ishiga qay darajada aloqadorligi (har holda, shoirning bitta sheʼri ostiga 1920 yil avgustida Bokuda yozilgani qayd etilgan) haqida maʼlumotga ega emasmiz, biroq undan koʻp narsa kutgani ravshan. Hazar esdaligi tarzida yozilgan «Yorugʻ yulduzga» sheʼrining lirik qahramoni yurtning tutqunlikda ekanidan ezilgan, buning sabablarini anglashga intilayotgan odam. Choʻlpon sheʼriyatida «yulduz» qoʻpincha maqsad ramzi sifatida kelishini eʼtiborga olsak, shoirning «yorugʻ yulduz» bilan sirlashishi bejiz emasligi seziladi. Yaʼni, «sirlashish» aslida shoirning oʻz qalbiga murojaati, iztirobli izlanishlarining bir parchasi sifatida namoyon boʻladi. Shoir turli «Falokatlar koʻrgan bobolarning istiqlolning qimmatini bilmagan»idan, soʻng zamondagi xonlar «el va yurtni saqlash uchun tuzukkina chora-tadbir koʻrmagan»idan oʻkinadi, natijada hozirgi avlod asoratda yashaydi, deb hisoblaydi:
Biz yoʻqsillar boshqalarga qul boʻlib,
Chet oyoqlar tovonida ezildik.
Har yaramas, har buzuqning tagida
Alam tortgan, jabr tortgan biz edik.
Lirik qahramon kayfiyatida koʻtarinkilik, daʼvatkorlik sezilmasa-da, eʼtiborga molik bir jihat yaqqol koʻzga tashlanadi. U yulduzdan qancha «achchiq boʻlsa ham toʻgʻri soʻzni yashirmasdan» aytishini oʻtinadi. Zero, u oʻziga yupanch izlayotgan odam emas, aksincha, oʻtmishdagi xatolarni anglashga intilayotgan odam. Xatolarni anglashlik unga oʻtmishni qoralash yoxud bobolarni yanish uchun emas, balki ularning endilikda takrorlanmasligi uchun zarur. Bu esa qahramonning kelajak oldidagi javobgarlikni teran idrok etishidan, koʻnglidagi aldamchi sokinlik ostida qudratli poʻrtana yashiringanidan dalolatdir. Darvoqe, «Poʻrtana»(1920) sheʼri ham Boku turkumining mantiqiy davomi deb qaralishi mumkin. Zero, garchi sheʼr Toshkentda yozilgan boʻlsa-da, unda Bahri Hazar taassurotlari aks etadi. Choʻlpon bu sheʼrda ham ramziy ifoda yoʻsiniga sodiq qoladi:
Poʻrtana qoʻzgʻoldi, poʻrtana yurdi,
Poʻrtana oʻzini qirgʻoqqa urdi.
Poʻrtana oldida bir kema koʻrdi
Ichida zich odam... oʻynatdi, surdi.
Avvaliga dengiz manzarasi tasvirlanayotgandek tuyulsa-da, sheʼrni oʻqigan sari zohiriy manzara zamiridagi ramziy maʼno ochilib boraveradi. Dunyoni ostin-ustin qilayozgan inqilob, erk deya qoʻzgʻalgan omma qudratini shoir poʻrtana timsolida tajassum toptirayotgandek. Shu asno sheʼrda yana bir muhim timsol – «koʻzlari kiyikni koʻr qilgan», «yuzlari oylarni botirgan» goʻzal maydonga chiqadi. Poʻrtananing oʻzida suyub «oq koʻpik ichida oqayotgan» goʻzalni:
Dam koʻkka irgʻitib, dam tortar koʻksiga
Shu yoʻlda oʻynatur qizni,
Kuldirib ul nurlik yuzni,
Suydirib ul oxu koʻzni,
Qul qilib sizni ham bizni...
Barchani, avvalo shoirning oʻzini maftun etayotgan, shu bois ham bir-biridan latif sifatlarla alqanayotgan goʻzal erk, ozodlik ramzidir. Maftunkor goʻzalning paydo boʻlishi dengiz poʻrtanasi tasvirining ramziy maʼnosini oʻzgartiradi: endi u «oshiq» qalbining ifodasiga aylanadi. Erksevar qalb qudrati shunchalarki, «Koʻtarsa boshini koʻklarga tegadir. Bulutlar, chaqmoqlar dahshatda». Biroq shunchalar qudrati-la poʻrtana jimjit, oʻyida «qoʻzgʻalish degan soʻz» boʻlmagani holda «qiyomat uxlaydir». Nega? Chunki:
Bu mahshar, qiyomat, poʻrtana, toʻlqinlar –
Hammasi yoʻqsilning koʻnglida.
Bir damda dunyoni kuydirur vulqonlar
Ojizning u oʻtlik dilida...
Choʻlpon «yoʻqsil» deganida, yuqorida ham aytilganidek, kambagʻal bechoralarnigina emas, barcha mustamlaka zulmi ostida ezilgan ellarni nazarda tutadi. Poʻrtananing qoʻzgʻalish degan oʻy xayolida boʻlmagani holda uyquda (agar «qizil» maʼnoda tushunilsa, mantiqqa ham haqiqatga zid hol yuzaga keladi, chunki «qizil poʻrtana» sheʼr yozilgan paytda aslo uyquda emas edi) ekanligi ham shundan dalolat beradi. Sheʼr nihoyasiga yaqin shoir oʻz niyatini oshkor etadi, poʻrtana «mening koʻnglim, gʻalvani, janjalni, toʻpolon, qoʻzgʻalish, chuvalash, isyonni suyadir» deya tan oladi. Koʻramizki, Choʻlpon oʻquvchisiga, avvalo, erksevar qalblar qoʻzgʻalishi – poʻrtananing nechogʻli buyuk qudratga egaligini koʻrsatadi, soʻngra oʻzidagi kurashga tashnalikni unga yuqtirmoqchi boʻladi, shundan keyingina xitob qiladi:
Oʻyna, ey poʻrtana, toʻxtama, quvvat ol,
Chogʻ kelgach, erinib yotma, uxlama,
boʻlmasin yoʻqlama.
Koʻp ezgan dushmandan,
past jondan
Oʻchni ol, oʻchni ol, oʻch ol!
Xitobdan yaqqol seziladiki, Choʻlpon sheʼr yozilgan 1920 yilda istiqlol uchun kurashga fursat yetgan, buning uchun zarur sharoit yetilgan deb hisoblaydi. U bugunmi-erta Turkistondagi mazlum xalqlarning poʻrtanadek bosh koʻtarishiga, ezuvchilarini uloqtirib tashlashiga ishonch bilan yashaydi. Tabiiyki, bu ishonch shoirning jadidchilar bu yoʻlda olib borayotgan saʼy-harakatlardan yaxshi xabardor boʻlgani, kuchga kira boshlagan milliy ozodlik harakatiga katta umid bogʻlaganidan tugʻilgandir. Choʻlponning koʻpchilikka tanish boʻlgan «Kurash» sheʼri oʻzining mazmuniyu ruhi jihatidan «Poʻrtana»ga yaqin turadi. Sheʼrning ostiga uning 1921 yilda Toshkentda yozilgani qayd etilgan. Agar Choʻlponning 1921 yil may oyining oxirida Buxoroga joʻnagani hamda u yerda bir yil ziyodroq ishlagani eʼtiborga olinsa, «Kurash»ning taxminan shu yilning boshlarida yozilgani anglashiladi. «Poʻrtana»da kuzatilgan ishonch ruhi «Kurash»ning ilk satrlaridayoq boʻrtib turadi:
Chaqirguvchi, oʻkirguvchi bir tovush
Botirlarning jon soʻragan tovshidir.
Yiqitguvchi, agʻdarguvchi qoʻzgʻalish
Yaqindagi zoʻr kurashning boshidir.
Choʻlpon bu kurashdan chetda turganni dushman ataydi, «yoʻqsildagi imon toshib ketgan»i uchun ham uning bagʻoyat keskin kechishiga, murosa boʻlishi mumkin emasligiga ishonadi. Shu bois ham shoir masalani oʻta keskin, hamletchasiga qoʻyadi:
Ulugʻ, qattiq agʻdarguvchi bu kurash.
Yo bor boʻlish, yo yoʻq boʻlish:
– Yoʻq yarash!..
Choʻlponning masalani bunchalar keskin qoʻyishi yurtiga yetkazilayotgan zahmatning ozurda dilida chidab boʻlmas ogʻriqqa aylanganidandir. Shoir ona shahri Andijon tomonlarga borganida gullagan vodiyning xarob etilgani, yurtdoshlari mehnati-la obod qilingan qishloqlarni boyqushlar makon tutganini oʻz koʻzi bilan koʻradi; tul qolgan juvonlar, yetim-yesir bolalar, farzand dogʻida yuragi pora boʻlgan ota-onalarning faryodlarini oʻz qulogʻi bilan eshitadi; bosmachilikka qarshi kurash bahonasida qatli om qilingan qishloqlar, qizil qoʻshin sodir etgan xunrezliklar haqida eshitib biladi... Bularning bari shoir qalbini larzaga soladi, yurak qoni bilan yozgani «Buzilgan oʻlkaga» sheʼri dunyoga keladi.
Choʻlpon talqinidagi yurt makoniy tushunchagina emas, yoʻq, u – his qila biladigan mavjudlik, azob, quvonch, nafrat hislari unga aslo yot emas. Bu yurtning yovlardan bezganligi shunchalarki, togʻlardan tushayotgan suvlari «yigʻlar kabi inglaylar», «Yov... bormi? deb toʻrt tarafni tinglaylar». Bu yurtning yovlariga nafrati shunchalarki, zilol buloqlari shifobaxsh suvlarini chaqirilmagan «qoʻnoqlar»dan qizgʻonarlar. Choʻlpon yaratgan yurt timsolida mushfiq onalar – borligʻini farzandlariga begʻaraz bagʻishlay oladigan, yaxshiyu yomon kunlarni farzand orqasidan koʻradigan, azobiyu quvonchi farzandlari tufaylidan keladigan... – tajassum etilgandek. Shu maʼnoda shoirning beadaddek tuyuluvchi «nega, nima uchun»lari yurt – onaning «yarali tanlarini koʻrmayotgan», «koʻzining yoshlarini soʻrib olish»ga yaramayotgan farzandlarga qaratilgandir. Eʼtibor qilinsa, shoirning oʻtli nafratu alamlarida birozgina tushkunlik asarlari ham zuhur qilayotgandek koʻrinadi:
Nima uchun agʻdarilgan, yiqilgan,
Ogʻir tojniig zahar oʻqi koʻksingda?
Nima uchun yovlaringni bir zamon
Yoʻq qilgudek temirli oʻch yoʻq senda?
Mustamlaka siyosati davom etgani holda unga qarshi chinakam kuchning yoʻqligi shoir dilini oʻrtaydi. Bunda endi «Poʻrtana» yoxud «Kurash» dagi ruh sezilarli darajada susaygan. Nega? Chunki ilgari Choʻlpon «yorugʻ yulduz» bilan sirlashgan boʻlsa, endi ona yurt bilan dardlashadi: uning xayolidagi va hayotdagi mavjud hol orasida ulkan farqlar koʻzga tashlanadi. Shoir oʻzi «Poʻrtana»da orzu qilgan qudratni, ommaning erk deya bir yoqadan bosh chiqarishini, «yoʻqsildagi imonning toshib ketishi»ni aksariyat yurtdoshlarida koʻrmaydi. Orzu umidlarining sarobga aylanayozgani Choʻlponni iztirobga soladi, buning natijasi oʻlaroq 1921 yil oʻrtalariga qadar yozgan sheʼrlarida mahzun ohanglar, tushkunlik kayfiyati ustunlik qiladi. Shoirning shu vaqtda yozilgan «Yongʻin» nomli sheʼrida «koʻnglim kabi yiqiq uylar, qishloqlar» deyishi ham fikrimizni dalillaydi. «Yongʻin» sheʼriga gazeta xabaridan «Talanmagan, yiqilmagan yer yoʻq. Goʻdaklar nayza boshida...» degan parchaning epigraf qilib olinishi yurtdagi vayronaligu xunrezliklar shoir ruhiyatiga nechogʻli qattiq taʼsir etganini koʻrsatadi:
Shunday katta bir oʻlkada yonmagan,
Yiqilmagan, talanmagan uy yoʻqmi?
Bir koʻz yoʻqmi qonli yoshin toʻkmagan,
Butun koʻngil umidsizmi, soʻndimi?
Shoir alam bilan qayd etayotgan haqiqatlar zamirida endi avvalgidek kurashga, qoʻzgʻalishga undash emas, oʻzining ham yurtining ojizligidan oʻkinish ohanglari kuchliroq keladi. Oʻzi orzulagan ommaviy qoʻzgʻalishni koʻrmagan Choʻlpon «Moʻminlarning oq vijdoni, imoni, sham soʻnganday tinsizgina soʻndimi?» deya oʻkinch-la oʻyga toladi. Zero, uning eʼtiqodida imon tushunchasi vatanga muhabbat tushunchasi bilan esh keladi, «hifzul vatan minal imon» – vatanni himoya qilmoq iymondandur, deb biladi. Choʻlpon «Poʻrtana», «Kurash» sheʼrlarida koʻrganimizdek qoʻzgʻalish shiddatiga nechogʻli maftun, erk uchun kurashga nechogʻli tashna boʻlmasin, avvalo, shoir, hassos qalb sohibi edi. Begunoh toʻkilgan qonlar esa, har vaqt boʻlganidek, eng avval shoir qalbini soʻroqqa tutadi:
Qilichlarning tillarida qizil qon
Buloqlaring suvi yangligʻ toshdimi?
Yalang bola, yalang goʻdak, maʼsum jon
Nayzalarning boshlaridan oshdimi?
Ayni shu davrda Choʻlpon «begunoh toʻkilayotgan qonlardan biror natija boʻlarmikan? Koʻzlagan maqsadimiz toʻkilgan qonlarga arzirmikan?» degan andishalarga borgan koʻrinadi. Har holda, xuddi shu vaqtlarda yozilgan «Yorqinoy» pyesasining qahramoni isyonkor Poʻlatning kurash nihoyalangach ham koʻp narsa oʻzgarishsiz qolayogganini koʻrib, «Muncha qon toʻkishning nima keragi bor edi?» deya oʻyga tolishi ham bejiz emas edi. Aytmoqchimizki, bu payt Choʻlponning hayot yoʻlini yoritib turgan «yorugʻ yulduz» anchagina xira tortgandi. Shoir koʻngli milliy ozodlik harakatining keng quloch yoyishiga, ommaviy tus ola bilishiga ishonolmay qolgandi. Choʻlpon dilidagi umidsizlik avj pardasiga koʻtarilgan davr mahsuli sifatida «Amalning oʻlimi» sheʼrini koʻrsata olamiz. Sheʼrning:
Kenglik xayollari uchdimi koʻkka?
Butun umidlarni yovlarmi koʻmdi?
Mangu tutqunlikka kirdimi oʻlka?
Xayolda porlagan shamlarmi soʻndi?– degan satrlari yuqoridagicha oʻylashimizga asos beradi. Shoirning iztiroblari yurt qaygʻusida chekkan ohlari «oʻtidan chiqqan shuʼlalar» yurtdoshlari «koʻkragidan bir joy topmagan»i, aksariyatining qalblari hamon uxlayotganligi sababli ham kuchayadi. U oʻzi ardoqlagan «erklik yulduzi»ning nuridan har bir mazlum dilida bir «iz» qolishiga ishonardi, biroq haqiqatda bunday boʻlib chiqmadi. Shu bois ham shoir:
U bir iz, koʻzimning nurlaridan ham
Yuksakdir, men uni oʻpmak istayman,
Agar topilmasa bu yurtlardan ham
Koʻchib yiroqlarga ketmak istayman,– deb yozadi. Aytish kerakki, bu shunchaki iddao emas edi. Choʻlponning «Yoʻl esdaligi» safarnomasi shunday deyishimizga asos beradiki, uni adibning bungacha koʻrib oʻtganimiz asarlari, uning hayot yoʻli haqida aytilgan fikrlar kontekstida talqin etsak, bunga amin boʻlishimiz mumkin koʻrinadi...
Avvaldan aytish joizki, «Yoʻl esdaligini» faqat shartli ravishdagina safarnoma deb atashimiz mumkin. Zero, uning odatdagi safarnomalardan jiddiy bir farqi bor: bunda erksevar ruhning koʻngil tor koʻchalari boʻylab mashaqqatli safari qalamga olinadi – real yoʻl va real manzil badiiy niyat ijrosida muhim boʻlmagani uchun ham adib ularni konkretlashtirmaydi. Asarni shartli ravishda boʻlsa-da safarnoma janriga mansub deyishga asos beruvchi jihatlari ham yoʻq emas: konkretlashtirilmagan boʻlsa-da, «yoʻl» obrazining mavjudligi, uning markazida sayyoh-muallif obrazining turishi. Xoʻsh, nima uchun adib safarnoma janrini tanladi? Mazkur savolga javob berish uchun Choʻlpon ijodiy merosiga yana bir qurgina nazar solishimizga toʻgʻri keladi.
Aytish mumkinki, hech kim makoniy va davriy oʻzgarishlarni yoʻlga chiqqan kishichalik oʻtkir his qilmasa kerak. Tabiiyki, makoniy va davriy oʻzgarishlar yoʻlchi ruhiyatiga-da muayyan taʼsir oʻtkazadi, dunyoqarashida muayyan oʻzgarishlar yasaydi. Dono xalqimizning «yurgan daryo, oʻtirgan boʻyro» degan purhikmat maqoli ham bejiz toʻqilmagan. Ehtimol shundandir, ogʻzaki va yozma adabiyotda oʻsish-oʻzgarishda koʻrsatilayotgan qahramonlar koʻpincha yoʻlga chiqadilar. Choʻlpon ijodiyotida ham yoʻl obrazi koʻpincha shu xil botiniy parallellar oʻtkazishga xizmat qiladi. Adibning ilk ijodidayoq «yoʻlsizlik»dan qiynalayotgan va «yoʻlga chiqqan» qahramonlar taqdiri qalamga olingan edi. «Qurboni jaholat»dagi siqiq muhitda boʻgʻilgan Eshmurod ijtimoiy-maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish yoʻlini topolmaganidek, safarga ham otlanmagan edi. Uning ziddi oʻlaroq, izlanayotgan Muhammadiyor safarga chiqadi va shuning muqobilida oʻzgaradi. Shunga oʻxshash holni «Kecha» romanida ham kuzatamiz: oʻz oilasining biqiq muhitida ezilgan Zebi ham safarga chiqadi. Biroq Zebining safari «bir yozilib kelish» maqsadidagina boʻlganidan, safar chogʻida ruhiyatida boshlangan oʻzgarishlar mantiqiy nihoyasiga yetmaydi. Zebidan farq qilaroq, Miryoqub chiqqan yoʻl oldinga qarab yuradi – u hayotini oʻzgartirishni niyat qilgan. Ehtimol shuning uchundir, «Kecha»da u ortiga, yaʼni, oʻz muhitga qaytmaydi, Choʻlpon uning yoʻli muayyan manzilga yetishiga ishora qiladi goʻyo. Oʻylaymizki, shu mulohazalarimizning oʻziyoq Choʻlpon nasriy ijodida «yoʻl» obrazi qahramonlardagi maʼnaviy-ruhiy oʻsish-oʻzgarishning botiniy muqobili(paralleli) ekani haqidagi daʼvomizni dalillaydi. Shunisi ham borki, Choʻlponning «Yurt yoʻli», «Ishq yoʻli», «Menim yoʻllarimda», «Uch-toʻrtta yulduz», «Sozim» kabi qator sheʼrlarida ham yoʻl motivi hozir. Ularning barini umumlashtiruvchi jihat shuki, yoʻlga chiqqan yoʻlchi – lirik qahramonning koʻzlagan aniq manzili bor: u yo yorni istab, yo yorugʻ bir yulduzni koʻzlab yoʻlga chiqqan; yorga yetish umidi kesilganida yoki yulduz xira tortganida yoʻlchi oʻrtanadi va aksincha. Aytish mumkinki, Choʻlpon sheʼriyatida «yoʻl» obrazi maqsad – milliy ozodlik va taraqqiy yoʻlidagi kurash ramzi sifatida talqin etiladi. Bundan anglashiladiki, Choʻlpon oʻz ruhiyatidagi ziddiyatli kurash, oʻzgarish jarayonini ifodalash uchun safarnoma janrini tanlagani bejiz emas: u xos oʻquvchisining «yoʻl» obrazidagi yuqoridagicha maʼnolar bilan yaxshi tanishligini, baski, bu narsa uning asardagi botiniy maʼnolarni anglashiga asos boʻlishini yaxshi biladi.
Choʻlpon mazkur safarnomasini «Bilim oʻchogʻi» jurnalida eʼlon qilarkan, sarlavha ostida «1921 yil 27 may» sanasini qayd etadiki, bundan ayni shu kuni yoʻlga chiqqani anglashiladi. Safarnomaning birinchi qismi «Koʻngilsiz chiqish» deb nomlangan boʻlib, uning boshlanishidayoq «bu kezuvimning qanday totli umidlar orqasida boʻlgʻonini bilganim holda...» degan soʻzlarga duch kelamiz. Xoʻsh, gap qanday «totli umidlar» haqida borayotir? Bu savolga javob berish uchun adib biografiyasiga murojaat qilishimiz darkor. Maʼlumki, 1921 yilning iyunidan Choʻlpon «Buxoro axbori» gazetasi muharriri vazifasida ishlay boshlagan edi. Safarnomada yoʻl konkretlashtirilmagan boʻlsa-da, uning Zarafshondan oʻtganligi anglashiladi. Shunga koʻra asarda adibning Buxoro safari aks ettirilgan, degan fikrga kelish mumkin. Aytish kerakki, amirlik tugatilgandan keyin jadidlar Turkiston mustaqilligi uchun kurashda yangi tashkil topgan Buxoro Xalq Respublikasi katta imkoniyatlar tugʻdirishi mumkin, deb hisoblaganlar. Shu bois ham koʻp oʻtmay Buxoroga jadidchilik harakatining koʻzga koʻringan vakillari toʻplana boshlaydilar va bir tomondan, yangi jumhuriyatni mustahkamlash, ikkinchi tomondan, Turkiston mustaqilligiga erishish yoʻlida astoydil harakat boshlaydilar. Jumladan, Buxoro hukumatining rahbarlaridan biri boʻlmish Fitrat tomonidan «Buxoro axbori» gazetasiga muharrirlik qilish uchun taklif qilingan Choʻlpon ham qalami bilan shu yoʻlda xizmat qilishi lozim edi. Chamasi, adib maslakdoshlarining uzoqni koʻzlagan maqsadlaridan hali yoʻlga chiqmasidanoq voqif boʻlganu, koʻnglidagi soʻnishga kelgan umid yana porillab yongan koʻrinadi. Shu bois ham adib «totli umidlar»ni diliga jo aylab Buxoro safariga otlanadi. «Yoʻl esdaligi»da adib ruhiyatidagi tushkunlikning umidvorlikka aylanishi ramzlar vositasida ifoda etiladi. Yoʻlga chiqqanidan soʻng sayyoh-Choʻlpon xayol haqida oʻy surib, u haqda ilgariroq yozgan sheʼrini eslaydi:
Xayol...xayol... yolgiz xayol goʻzaldir,
Haqiqatning koʻzlaridan qoʻrqaman...
Adib oʻzining «Yoʻl esdaligi»ni yozish arafasidagi ruhiy holatini shu satrlarda yorqin ifodalaydiki, buni tasavvur etish uchun yana kontekstga murojaat etish zarur.
Yuqorida aytganimizdek, Choʻlpon ruhiyagidagi tushkunlik xayol va haqiqat orasidagi ulkan tafovutdan yuzaga kelgandi, shu bois ham u «haqiqatning koʻzlaridan qoʻrqadi»: koʻrayotganlarini «haqiqat» deya tan olishga koʻngli chopmaydi, koʻnglida «erklik yulduzi» qoldirgan «iz» orzularidan voz kechishga yoʻl qoʻymaydi.
Koʻngli umid va umidsizlik orasida talosh boʻlib turgan damlarda uni xayol qutqaradi: «Ul menim eng umidsiz, eng qiynalgʻon, eng ezilgʻon choqlarimda kelib boshimdan silar, siypar, yupatar, erkalatar edi». Koʻramizki, yaqin oʻtmishida xayolot olami Choʻlponni «haqiqatning koʻzlari»dan yashiradigan, uning oʻksik koʻnglini ovutadigan yagona bir goʻsha edi. Endi esa Choʻlpon-sayyoh uchun xayolning ahamiyati oʻzgargandek: «Qorongʻilik menim umid bilan porlagʻon koʻnglimni oʻzining qoʻrqinch quchogʻlari orasiga olib oʻchurmakchi boʻladir, koʻnglum esa xayolning koʻkidan tushkusi kelmaydir». Aytish kerakki, bu oʻrinda «qorongʻilik» ham ramziy maʼnoga ega. Choʻlpon maslakdoshlarining Buxoro bilan bogʻliq boʻlgan niyatlariyu bu yoʻldagi saʼy-harakatlaridan voqif boʻlgach, «koʻngli umid bilan porlagan»i ayon. Biroq bir bora aldangan koʻngil endi ehtiyotkor boʻlib qolgan – unga shubhayu gumonlar-da yot emas. Adib koʻnglidagi umid bilan shubhayu gumonlar kurashini ramzlar (daraxtlar «bir toʻp xayol-vahm», «yogʻdusiz xira chirogʻlar», «qorongʻidan qoʻrqub, gʻujum boʻlub, berkinib yotqon daraxtlar») vositasida ifodalaydi. Shubhayu gumonlar kuchayib borgani sari koʻngil «qorongʻiliqqa sanoqsiz qargʻishlar yuboradi», biroq ular «qorongʻiliqning «vahm»larini tagʻin-da kuchaytirib, uning azamatini tagʻin-da orttirar edi». Qorongʻilik quyuqlashib borgani sari sayyoh dilidagi umidni bor kuchi bilan quvvatlantirishga intiladi. Biroq u qancha zoʻr bermasin, qorongʻilik quyuqlashaveradi, borliqdagi tabiiy jarayonni oʻzgartirishga qodir boʻlmaganidek, koʻngliga ham buyruq berishga ojiz qoladi. Shu asnoda safarnomada yana bir muhim obraz paydo boʻladi: «Moʻʼminlar yotar choqlarida, oʻzlarini uyquga berar choqlarida Alloh nomini aytib yotalar, oʻzlarini uyquning kuchli qoʻllari orasiga koʻmar edilar.
Men-da butun istagim, butun tilaklarim bilan sevganimning ismini aytdim va qorongʻilikning chuqur qaʼriga otildim...»
Koʻramizki, Choʻlpon uchun Buxoroga bogʻlagan umidlari hamon «qorongʻilik» – ularning amalga oshish-oshmasligini bilmaydi, shunday boʻlsa-da, maʼshuqasi – yurt ozodligi orzusini diliga tukkan holda dadil qorongʻilik quchogʻiga kirib boradi. Bungacha yuritgan mulohazalarimiz safarnoma kontekstida «maʼshuqa» – yurt ozodligi ramzi sifatida kelayotganiga ishontira oladi, deb oʻylaymiz. Boz ustiga, Choʻlponning bir qator sheʼrlarida ham «maʼshuqa» – ayni shu maʼnoda talqin etilgani yaqqol koʻzga tashlanadi.
Biz Choʻlponni xaqli ravishda novator ijodkor deb ataymiz. Sirasi, shoirning «oʻzbek adabiyotiga yangi toʻn kiygizgan»i12 oʻz zamondoshlari tomonidan-da eʼtirof etilgan. Ayni paytda, hech bir ijodkor, hatto eng buyuk isteʼdod sohiblari-da, oʻzini voyaga yetkazgan xalq madaniyati taʼsiridan butkul uzilib ketolmaydi. Tabiiyki, Choʻlpon ijodiyoti ham quruq joyda yuzaga kelgani yoʻq, ming yillar bilan oʻlchanuvchi mumtoz adabiyotimizning eng yaxshi anʼanalari unga asos boʻlib xizmat qildi. Buni, xususan, Choʻlpon sheʼriyatida «oshiq» va «yor» obrazlari talqinida ham kuzatiladi. Mumtoz sheʼriyatimizda faol qoʻllanilgan mazkur ramzlarga Choʻlpon yangi maʼno yukladi: uning talqinida «yor» – yurt ozodligiyu «oshiq» – erkka tashna koʻngil. Yaʼni, mutasavvuf shoirlar intilgan maʼnaviy-estetik ideal HAQ boʻlsa, Choʻlpon intilib yashagan ijtimoiy-estetik ideal YURT OZODLIGI boʻlib qoldi. Bundan anglashiladiki, Choʻlpon ijodiyotidagi ramzlar, asarlari qatidagi botiniy mazmun mumtoz sheʼriyatimizdan turtki olgan holda tushunilishi lozim. Zero, Choʻlpon tasavvuf sheʼriyatidan nafaqat quruq shaklni, ruhni-da oʻzlashtirgandek. Shu bois ham shoir talqinidagi yorga muhabbat «ilohiy bir muhabbat, ishq»(«Aldanish») dirki, vujudiga sut bilan kirganu yurak qoniga aylangan:
Ilk avval koʻzimni ishq bilan ochdim,
Ishqning maydonina qonimi sochdim... («Ishq»)
Albatta, bu satrlarda «anodin qay kuni tugʻdim, sening ishqing bilan yondim» deya xitob etgan Mashrab ruhini tuymaslik mumkin emas. Ayni paytda, bu esini taniboq maʼshuqasiga koʻngil bergan, «zunnori ishq»(«Ishq»)ni bogʻlagan onidan maʼshuqasiga eltadigan yoʻlnigina «haq yoʻl» («Sozim») deb bilgan Choʻlponning oʻz izhoridir. Maʼshuqasi hajrida yashayotgan Choʻlpon-oshiq uchun uning vasliga intilmak hayot mazmunidirki, oʻzini shu yoʻldagi bir darvesh, qalandar («Ishq yoʻli», «Qalandar ishqi») his qiladi. Choʻlpon yor vaslini «pok istakli kuch» («Yurt yoʻli») bilangina istash mumkin, bu yoʻlga kirgan kishi «najotni oʻzligini unutishu yorga singib ketish»(«Ishq yoʻli»)da koʻrmogʻi kerak, deb hisoblaydi. Shu bois ham oʻzining ayrim yoʻldoshlarida «dil buzuq»(«Yotoqdan»)ligini koʻrib oʻrtanadi. Eʼtiborli jihati shundaki, qalbida shu buyuk ishq bilan yashagan shoir uning zarralarini satrlar qatiga joylarkan:
Soʻylarkan tillarim na yomon soʻzlar,
Yozarkan qalamim na hazin ogʻlar,
Soddadil bunlardan ne maʼni onglar,
Bilmaz-ku oʻldugʻin izhor ishqi,– deb yozgan edi. Koʻrinadiki, Choʻlpon oʻzining «ishq izhori»ni har kim ham anglay olmasligini biladi, hammaga dardini toʻkkani holda chinakam hamdard boʻla biladiganlarning ozligini teran idrok qiladi. Shu mulohazalarga tayangan holda biz Choʻlponning aksar sheʼrlarida xos oʻquvchiga moʻljallangan ramziy qatlam mavjud va unda yurt ozodligi mavzusi poetik talqin etiladi, deb hisoblaymiz.
Demak, Choʻlpon ijodiyoti kontekstidan kelib chiqqan holda «Yoʻl esdaligi»da paydo boʻlgan maʼshuqa obrazi yurt ozodligi ramzi ekanligiga yana bir karra ishonch hosil qilishimiz mumkin. Maʼshuqa obrazining paydo boʻlishi bilan «qorongʻiliq» chekinadi: ilgari maʼshuqasiga yetish umidi tamom kesilgan, unga hatto xayolot olamida-da joy topilmay qolgan damlarda choʻkib qolgan ruh erk epkinidan havolanib tiriladi goʻyo. Maʼshuqasiga yetish uchun kurashdan toʻxtamaslik zarurligini qaytadan idrok etib, butun borligʻini sevgisiga baxshida etishga chogʻlangach, «qorongʻiliqning quchogʻidagi esiriklik, xushsizligimdan endi oʻzimga keldim» deya eʼtirof etadi. Endigina oʻziga kelgan sayyoh koʻzi tushgan manzara ham, tabiiyki, uning ayni paytdagi kayfiyatiga mos: «Qizdirgʻuchi quyosh yoʻq, qora-zahar bulutlar ham yoʻq. Koʻk allaqanday chuchmal bir tusda turar edi». Avvalo, bir ruhiy holatdan ikkinchisiga oʻtayotgan sayyoh ruhiyatida shu xil oraliq, biroz chuchmal vaziyatning boʻlishi tabiiy koʻrinadi. Ikkinchi tomondan, oʻylashimizcha, parchaga yuklangan ramziy maʼno ham sayyoh ruhiyatini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maʼlumki, Choʻlpon ijodiyotida «qora bulut» koʻproq mustamlakachilar, yurtining erkini boʻgʻib yotganlar ramzi sifatida talqin qilinadi. Yuqoridagi parchada «qora bulut»ga «zahar» sifatlovchisi qoʻshilganki, bu, bizningcha, ifodaning maʼno doirasini ancha kengaytiradi. Zero, muallif munosabatini yaqqol ifodalab turgan bu sifatlash faqat «qora bulut»lardan zada kishigagina taalluqli boʻlishi mumkin. Shunday tasavvur tugʻiladiki, goʻyo sayyoh «qora bulut»larning yoʻqligidan xursand, shu tufayligina erkin nafas olayotgandek. Holbuki, gap faqat bahorning oʻzgaruvchan havosi haqida borganida, bu xil munosabat ortiqchadek tuyulishi mumkin edi. Shu oʻrinda davr kontekstiga murojaat qilib, Buxoro Xalq Jumhuriyati mustaqil davlat tuzilmasi sifatida dunyoga kelganini, hartugul, oʻzining ilk bosqichida mustaqil boʻlganini eslash joiz. Choʻlpon bu oʻrinda «qora bulut»lardan forigʻ yurt tomon borayotganini, shu bois ham umidlari tobora yuksalayotganini aytmoqchi emasmikan?.. Fikrimizcha, parchadagi «qizdirguchi quyosh» birikmasi ham shu xil andishani birmuncha quvvatlaydi. Maʼlumki, inqilobdan keyingi dastlabki yillardayoq oktyabrni quyoshga mengzashlik adabiyotda rusum boʻlib ulgurgandi. Eʼtiborli jihati shundaki, Choʻlpon sheʼriyatida oktyabrga nisbatan shu xil tashbeh qoʻllanilmagan. Faqat bittagina sheʼrida, mashhur «Qalandar ishqi» gʻazalining maqtaʼsida shoir shu ramzga murojaat qiladi:
Muhabbat osmonida goʻzal Choʻlpon edim, doʻstlar,
Quyoshning nuriga toqat qilolmay yerga botdim-ku.
Choʻlponning qator sheʼrlari («Yurt yoʻli», «Men qochmadim», «Uch-toʻrtta yulduz» va boshq.)da erk, ozodlik, milliy istiqlol ramzi sifatida YULDUZ olingan. Yaʼni, maqtaʼning ramziy mazmuni shoir taxallusining asl maʼnosi – «yulduz» bilan bogʻliq. Gʻazalning ramziy maʼnosini anglash uchun shoirning u yozilgan paytdagi ruhiy holatini tasavvurimizda tiklashga (yuqorida bu paytni bir qur tasavvur qilganmiz) urinib koʻrish darkor. Bilamizki, fevral inqilobidan soʻng Choʻlponning ijtimoiy faolligi benihoya ortgandi. Sababki, shoir yuzaga kelgan sharoitda yurtining demokratik yoʻl bilan ozod boʻlish imkoniyati mavjudligiga chin dildan ishondi, muxtoriyatchilik harakatiga katta umid bogʻladi. Choʻlpon faol muxtoriyatchilar bilan birga Turkistonning turli shaharlariga borib tashviqot ishlarini olib bordi yonib va yondirib yashadi. Mavjud sharoitda Rusiya imperiyasi tarkibidagi turkiy xalqlarning mustaqillik yoʻlida baqamti harakatigina durustroq natija berishi mumkin, deb hisoblagani tufayli shoir turkchilik gʻoyalarini harakat dasturi deb bildi. Choʻlponning Kavkaz turklari bilan aloqa bogʻlash uchun joʻnagan Fargʻona hayʼati tarkibida boʻlishi, Qoʻqonda muxtoriyat eʼlon qilinishi bilanoq Orenburgga joʻnashiyu Boshqirdiston jumhuriyatini mustahkamlash orqali oʻz yurti ozodligiga koʻshish qilishni niyat etgani ham shundan dalolatdir.
Biroq, taassufki, shoirning osmon qadar umidlari yerparchin boʻldi: bolsheviklar hukumati Qoʻqon muxtoriyatini qonga botirdilar. Boshqirdistondagi saʼy-harakatlaridan ham natija chiqmagach, shoir 1919 yil boshlarida yurtiga qaytdiki, «Qalandardek yurib dunyoni kezdim topmayin yorni, Yana kulbamga qaygʻular, alamlar birla qaytdim-ku», deya nola chekishi shundandir. «Qalandar ishqi» gʻazalini shoir ayni shu xil ruhiy holatda yozgan ediki, maqtaʼning maʼnosi shu kontekstda konkretlashadi. Yaʼni, bu oʻrinda shoirning «muhabbat osmoni» – yurt ozodligi uchun kurash yoʻlini yoritib turgan yulduzni yerga botirgan «quyosh» – oktyabr inqilobiga munosabati oʻz ifodasini topgan. Fikrimizni quvvatlantirish uchun Choʻlponning «Men qochmadim» nomli sheʼriga toʻxtalib oʻtish joiz. Muhimi shundaki, mazkur sheʼr «Yoʻl esdaligi» bilan deyarli bir vaqtda yozilgandir. Ikkinchi tomondan, «Men qochmadim» sheʼri noma (poslaniye) janriga mansub boʻlib, unda shoir oʻzining Buxoroga joʻnashini qaynoq ijtimoiy hayotdan qochish deb baholagan «Toshkentdagi oʻrtoqlariga» murojaat qiladi. Tabiiyki, bu oʻrinda eskidan aloqada boʻlgan kishilar orasida «muloqot konteksti» mavjudligini nazarda tutmoq lozim boʻladi. Yaʼni, bu oʻrinda shoirning fikrini ishora bilangina ifodalash imkoniyati kengayadi. Shu jihatdan quyidagi satrlarga eʼtiborni tortamiz:
Men yangilar oʻlkasidan sinmagan
Bir qanotni taqib olib qoʻzgʻaldim:
Shu yoʻlimda yaproqlari soʻlmagan
«Yosh yogʻoch»ning soyasida toʻxtaldim.
Albatta, Choʻlpon «yangilar oʻlkasi» deganida qizil Turkistonni nazarda tutgani yaqqol anglashiladiki, u yerda shoirning bir qanoti singan. Shu bois ham «tilakni izlayotgan» shoir yana «yoʻl»ga chiqib, «yosh yogʻoch» Buxoro jumhuriyati soyasida toʻxtalgan. Eʼtiborli jihati shuki, Choʻlpon «yosh yogʻoch»ning yaproqlari soʻlmaganligini ayricha taʼkidlaydi. Yaʼni, «yosh yogʻoch» bilan «yangilar oʻlkasi» qarshi qoʻyilayottani eʼtiborga olinsa, keyingisining yaproqlari soʻlgan, uni «qizdirgʻuchi quyosh» soʻldirgan degan maʼno kelib chiqadi. Baski, shoir u daraxt soyasida qizdirguchi quyosh taftidan omon topolmaydi, undan qutulish uchun «yosh yogʻoch»ning soyasiga kelgan. Demak, «Yoʻl esdaligi»da koʻrganimiz «qizdirguchi quyosh» ramzini ham shu yoʻsin tushunilgani toʻgʻriroq boʻladi. Zero, hukumat gazetasi muharriri vazifasida ishlagan Choʻlponning Buxoro hukumati bolsheviklarga yaqinlashib, keyingilarning mavqei kuchaya boshlaganida muharrirlikni tark etgani ham shu fikrni quvvatlaydi. «Qizdirguchi quyosh» va «qora bulut»larning yoʻqligi sayyoh umidini kuchaytiradi, safarnomaning hissiy tonalligi oʻzgaradi. Endi uning markazida sayyoh-oshiq turadiki, uning xayolini maʼshuqa vasligina band etgan. Tevarak-atrofiga oshiqona boqqani uchun ham u har neda «yor» aksini koʻradi, har ne unga «yor»-ni eslatadi. Aytish kerakki, bu oʻrinda ham tasavvuf sheʼriyatining muayyan taʼsiri seziladi. Sayyoh ruhiyatida umidvorlik kuchayishi sababli ham «otsiz aroba»lari uchib borayotgandek tuyuladi unga, koʻz oldida «uchmoh manzarasi» namoyon boʻladi:
«Qizil lolalardan birikkan tengiz keng edi.
Butun borligʻimni oʻziga oʻrab, chulgʻab tortar edi.
Qizil tengiz – sevgi.
Uning menim sevgi yoʻlimda uchrashi sevgimning
umidli, sof, oppoq ekanligini koʻrsatar edi».
Koʻramizki, bu oʻrinda Choʻlpon ramzning maʼnosiga oʻziyoq ishora qiladi: uning uchun «qizil tengiz – sevgi». Aytish kerakki, Choʻlpon ijodiyotida dengiz goh oʻzida beadad qudratni jam etgan isyonkor qalb, goh esa erk uchun kurash («Poʻrtana», «Oʻtli suv») ramzi sifatida talqin qilinadi. Adibning dengizni sevgi deb atashi bejiz emas: uning tushunishicha, yorga yetish uchun kurashning oʻzi sevgi, adib oʻtli ohlardan nari oʻtmaydigan sevgini tan olmaydi, uning tasavvuridagi sevgi faollikni taqozo qiladi. Kurash – sevgining jozib bir oʻti borki, u yana sayyohning butun borligʻini chulgʻamoqchi boʻladi. Yana deyishimizning boisi shuki, bundan yarim yillar ilgari u «Karashma dengizin koʻrdim, na nozlik toʻlquni bordir, Halokat boʻlgʻusin bilmay, qulochni katta otdim-ku», deya nola chekkandi. Yaʼni, kurashda halokat topib «yoʻlni yoʻqotgan» chogʻlari kurashchanlik ruhidan ayrilgan boʻlsa, endi yana oʻsha ruh unga qaytayotir. Sayyoh dilida sevgi oʻti kuchaya boshlaganidan «bir bulbul boʻlsa edi-da, gul tengizining qizil toʻlqunlariga qoʻnub, ishqimning ogʻir bir nagʻmasini sayrasa edi» deb orzulaydi. Ilgari, «Qalandar ishqi»da shoir «uning gulzorida bulbul oʻqib qon ayladi bagʻrim» deya koʻzidan yoshlar toʻkkan boʻlsa, endi bulbul nagʻmasi kurash ruhini ishqqa toʻyintirish, uni quvvatlantirish uchun zarur. Koʻramizki, Choʻlpon ijodiyoti kontekstida «Yoʻl esdaligi»ning bu qismi «Qalandar ishqi» bilan kontrastli munosabatga kirishadi.
Qalbi ishq bilan toʻlgan Choʻlpon-sayyohning koʻzi tushganki narsa uning yurti, maʼshuqasi haqidagi oʻylarini chuqurlashtiradi. Zero, koʻrayotganlarining mohiyati vijdonli kishini shunga undamasligi ham mumkin emasdek. Sayyoh «vafo koʻrmagan oshiqning koʻngliday buzgʻunlikka uchragan Jizzax shahri»dan chiqib, togʻ tomon yoʻl solganlarini aytadi. Shu qisqagina jumla bilan Choʻlpon xos oʻquvchisini yaqin oʻtmishga, 1916 yil voqealariga qaytaradi. Erk uchun kurashning avvalgi safida turgan Jizzaxning chor qoʻshinlari tomonidan vayron etilganiyu erkning hanuz orzuligicha qolayotgani adibga yuqoridagicha ramziy tashbeh qoʻllash imkonini beradi. Choʻlpon talqinidagi yurt makoniy tushunchagina emas, balki his qila biladigan mavjudlik ekanligini («Buzilgan oʻlkaga») yuqorida taʼkidladik. Shu bois ham adib Jizzax timsolida vafosiz sevgidan yuragi sadpora oshiqni koʻradi, unga oʻzini hamdard, dardiga malham izlashlikni burchi deb biladi, oʻquvchisining-da shu xil oʻylashini istaydi. Yuqoridagi ramziy tashbehning yana bir muhim funksiyasi shuki, u sayyoh ruhiyatidagi yana bir burilishni asoslashga xizmat qiladi. Vayrona shahar manzaralari qalbida ogʻriq uygʻotgan sayyoh Jizzaxdan chiqqach-da undan forigʻ boʻlolmaydi: u yurtining oʻtmishi, tarixiy qismati haqida oʻylaydi: «Bir sharq shoiri «Togʻlar, goʻzal yurtimni saqlagʻuchi devorlar kabi», degan edi, men esam:
Yuksak togʻlar menim baʼzan aldagʻon
Xayolimday yuksaklarga oʻsmishlar.
Xayolimni haqiqatlar toʻsmishdi,
Biroq togʻning yuksalishini qanday
kuchlar toʻsmishlar? – dedim...»
Koʻramizki, Choʻlponni togʻlarning nega yuksala olmaganiyu yurtini asoratdan saqlab qololmagani oʻylatadi. Sirasi, adib hanuz na koʻnglidan va na tabiatdan javob ololmayotgan bu savollarni ilk ijodidayoq oʻrtaga tashlagandi. Yurtidan chiqib ketayotgan Muhammadiyorning «Ey, Chingiz va Temur askarlarini koʻrgan qop-qora togʻlar! Ey, vatanim Turkistonning eski davrini koʻrgan togʻ bobolar!» deya xitob qilishi, keyinroq sheʼrlaridan birida lirik qahramonning «yovlarning el koʻksida ishrat surishi»ga olib kelgan «otalarning tarixdagi xatosin» surishtirib suhbatdoshi yorugʻ yulduzni savollarga koʻmib tashlashi («Yorugʻ yulduzga») ham yuqoridagicha savollar Choʻlponni anchadan beri oʻylatishidan dalolatdir. Mazkur bobning «Togʻlar va ularning goʻzallik va hunukliklari» deb nomlanishida ham chuqur maʼno botindir. Sayyoh eʼtirof etadiki, «yiroqdan chiroylik boʻlib koʻringan va kichkinagina deb oʻylangan togʻlar yaqin yetgach dev gavdasiday kengaygan, vahmimday oʻsgan edi». Choʻlpon yurtining oʻtmishiga mardona nazar tashlagani uchun ham uni butun goʻzalligiyu buyukligi, dahshatu xunukliklari bilan koʻra oladi. Yaʼni, adib har vaqt tarix haqida oʻylarkan, yurtining buyuk oʻtmishi bilan faxrlangani holda («Sharq nuri»), uning «soʻng davri» shon-shavkatdan nechogʻli mosuvo(«Yorugʻ yulduzga») ekanligini ham teran idrok eta oladigan darajada xolis tura biladi. Shu tufayli ham u koʻrgan buyuk choʻqqilar tepasida «olbosti»lar oʻtirgandek tuyuladi; har lahza qurbon istab uchib yurgan «qora lochin, uziqara sor va yirtqich choʻzaxot»larni koʻrib yuragi seskanadi uning, dahshatga tushadi. Biroq shunisi maʼlumki, oʻtmishga bu xil munosabat kelajak oldidagi ulkan masʼuliyat hissini tugʻdiradi: sayyoh-oshiqning muhabbati havas yoxud mutaassiblarcha berilish emas – anglangan ijtimoiy-shaxsiy zaruratdir. Masʼullikni teran his qilgani uchun ham sayyoh-oshiq aldanishdan kelgan iztiroblarni, ogʻir oʻylaru lahzalik qoʻrquvni yengib, yana maʼshuqa xayoliga berilaveradi. Choʻlpon-sayyoh ruhiyatidagi shu xil burilish kapalak obrazi vositasida ifodalanadi. Erk oshigʻi sayyoh bilan gul oshigʻi kapalakni bir xil dard birlashtiradi, ikkisi oshiqlar tilida soʻzlashadilarki, bunda qalblar tutashadi. Kapalak soʻylagan ishq ertagi sayyoh dilida vasl ishtiyoqini yanada kuchaytiradiki, u ham oʻzining «qizil lola»sini oʻylaydi. Albatta, sayyoh uchun kapalak visol baxtining mujassam ifodasi. Biroq, oʻylashimizcha, kapalak obrazining mazmun-mohiyati shu bilangina cheklanmaydiki, bunga quyiroqda yana qaytamiz.
Vujudi ishqqa toʻlgan sayyoh Zarafshonni quyoshga oshiq togʻ koʻz yoshlaridan yaralgan, deb taʼriflaydi. Ayni paytda, koʻz yoshlarining oʻzlari ham zoʻr dengizga oshiqlar, biroq faqat «ulardan baxtli boʻlgʻonlari tengizning quchogʻiga tushalar, baxtsizlari dalalarda yerga singib yoʻq boʻlub ketarlar». Zarafshon haqidagi bu nav oʻylar Choʻlpon-sayyoh mushohadalarini yana bir muhim masalaga taqaydilar:
«Men-da qochqon maʼshuqamni quvib boraman, yetayinmi, quchogʻiga kirayinmi yo yerga, yoʻqliqgʻa singib bitayinmi?
Koʻkdagi bulut, oq bulut parchalari ustida qizil lolalar ochilgʻon edi.
Qizil lolalarning qizil tuslari kun botish yoqda koʻk yuziga sochilgʻonlar edi».
Bir qarashdayoq sayyoh qarshisida tanlov imkoniyati paydo bulgani anglashiladiki, avvalo, uning qanday sharoitda yuzaga kelganiga diqqat qilish lozim. Ilgariroq yuritgan mulohazalarimizdan kelib chiqilsa, safarnoma kontekstida «qizil lola» maʼshuqa, «qizillik» kurash ramzi sifatida kelayotgani ravshan. Sayyoh qizil lolalarning «qizil tuslari» kun botish tomonda yoyilganini aytadi. Agar safar yoʻnalishini, sayyohning ayni patda Zarafshondan endigina oʻtganini eʼtiborga olsak, kun botish tomonda Buxoro joylashgani ham aniq boʻladi. Demak, tanlov imkoniyati sayyoh Buxoroga yaqinlashganida paydo boʻladiki, bu bevosita uni Buxoroga chorlagan maqsad bilan bogʻliqdir. Eʼtibor berilsa, shu oʻrinda sayyoh diliga yana ozmi-koʻpmi umidsizlik soya solganini sezish qiyin emas. Biroq, oʻylashimizcha, bu umidsizlik avvalgilaridan birmuncha farq qiladi, chunki u sayyoh dilida insonga xos ojizlikning vaqtincha ustunligi mahsulidir. Zero, butun borligʻini kurashga bagʻishlagan sayyohni ayni damda «kurashning natijasini MEN koʻra olamanmi, yoʻqmi? Oʻzim uchun ham yashashim kerak-ku!» qabidagi andishalar chulgʻaydi. Yaʼni, «oʻzlik»dan koʻpdan beri uzilib, «koʻplik» ichra botib ketgan»(«Men qochmadim») Choʻlpon ruhiyatida bu lahzalarda «oʻzlik» bosh koʻtaradi. Inson bolasining, ayniqsa, Choʻlpondek bir necha yillik orzu-intilishlarida «yolgʻiz aldanishni koʻrgan bir banda» («Yupanmoq istagi»)ning yana qaynoq faoliyatga shoʻngʻish arafasida shu xil oʻylarga berilishi tabiiy koʻrinadi bizga. Ikkinchi tomondan, ayni shu xil oʻz qalbini taftish etish, meditativ mushohadaga berilishlik lirik turning xos xususiyatlaridanki, bu narsa «Yoʻl esdaligi»ning janr xususiyatlari haqida ilgari aytgan fikrlarimizni tasdiqlaydi.
Choʻlpon-sayyoh dilidagi chigalliklar yechimini yana tabiatdan izlaydi, uning ruhida kechgan ziddiyatli olishuvda umidning uzil-kesil gʻalaba qilgani botayotgan quyoshga boqib surgan oʻylarida oʻz ifodasini topadi:
«Menim umidim ham shu quyosh kabimi botar?
Meni sevgim ham shu quyosh kabimi bitar?
Qoʻrqamen...
Yoʻq, bu quyosh bugun botar, yana ertaga bosh koʻtarib chiqar.
Biroq dunyo shu dunyo, tabiat shu tabiat,
borliq shu borliqdir.
Menim umidim ham shu chogʻda quyosh bilan birgami botar?
Yoʻq, ul baʼzan botar, uning ham shunday kechi bor,
yana tongi kelgach bosh koʻtarib chiqar.
Biroq sevgi oʻshal sevgi, ishq shul ishq,
muhabbat shul muhabbat, ul manguga botmas!»
Oʻzining hayotiy tajribasiga tayanib, qalb tugʻyonlariga quloq tutgan holda lirik-falsafiy mushohadaga berilgan Choʻlpon dil tubida botin beshak haqiqatni inkishof etadi: umid mashʼaladek porillab yonishi yoxud soʻnishi mumkin, lekin «sevgi» – yurt ozodligi, erkinlik istagi boqiydir. Shu bois ham u yurtining qachondir bir kun ozod boʻlishiga ishonadi, oʻzgalarni-da shunga ishontirishga intiladi. Ayni shu ishonch tufayli ham sayyoh: «Menim sevgim ham qalbimda qizgʻaldoq lola boʻlub ochilmish, tanamga qizgʻish tuslarini tarqata boshlamish edi», – deya eʼtirof etadi. Shu oʻrinda sayyoh yana «kapalak bilan lolaning birlashgani»ni esga soladiki, mazkur obrazning mazmun-mohiyati oydinlashadi. Kapalak qisqagina umri hali zamon tugashini bilgani holda gul ishqi bilan yashaydi, uning uchun oshiqlikning oʻzi baxt, zero, sevgi uning uchun hayot mazmuni, uning uchun gul ishqida yonib yashashgina hayotdir. Sayyoh dilidagi chigalliklarni yozishda shu jajji maxluqdan ibrat olganidek, uni oʻzgalar uchun-da ibrat qilib koʻrsatmoqchi boʻladi.
Eʼtiborli jihati shundaki, safarnomaning soʻnggi bobi «Chin birlik» deb nomlanadi: maʼshuqa vaslini izlab yoʻlga chiqqan oshiq unga yetishadi, ikkisi chin maʼnodagi birlikni his etadilar. Kuramizki, «Yoʻl esdaligi»ni yaratishda Choʻlponning tasavvuf adabiyotidan taʼsirlanishi nafaqat unda ishlatilayotgan ramzlar, balki asarning kompozitsion qurilishida ham yaqqol koʻzga tashlanadi. Biroq, yuqorida aytdikki, Choʻlpon-sayyoh uchun real yoʻl emas, erksevar ruhning ruhiyat manzillarida turli sinovlarga dosh berib, har ne oʻzga tashvishlardan forigʻ boʻlishi, tozarishi muhimroqdir. Yaʼni, sayyoh oshiqning «chin birlik»ka erishuvi, «sevgi»siga tamom singib ketgani adibning ruhiyatini kemirgan tushkunlikni yengib Buxoroga kelishiyu butun kuch-quvvatini maʼshuqasi – yurt ozodligi uchun kurashga safarbar etishning ramzidir.
Choʻlponning Buxorodagi harakatlarga katta umid bogʻlagani «Men qochmadim» nomli sheʼrida, uning «tilak yulduzi»dan koʻz uzmayman degan eʼtirofida yanada yaqqol koʻzga tashlanadi. Toʻgʻri, bu yulduzni goh-goh «qora bulut» qoplaydi, shunday boʻlsa-da «yana uning yuzi koʻrinib, koʻzlarimni qamashtirib qoʻyadir» deb yozadi shoir. Koʻrinadiki, Buxoroga kelganidan keyingi dastlabki vaqtlarda Choʻlpondagi umidvorlik hissi ancha yuksalgan. Sheʼrning yakunidagi «Men tilakni izlayman, Qanot kuchlik, borgan sari tezlayman!» degan soʻzlar ham shundan darak beradi.
Tabiiyki, Choʻlpon oʻzi shunchalar katta umid bogʻlagan Buxoro jumhuriyatining asoslarini mustahkamlash yoʻlida ham muharrir, ham publitsist sifatida astoydil harakat qildi. Uning maqolalari koʻproq oddiy xalqning siyosiy ongini oʻstirish, jumhuriyatning mohiyatiyu afzalliklarini unga anglatish, davlatni boshqarishda xalqning roli va taʼsirini oshirish maqsadlariga qaratildi. Jumladan, «Hukumat qurultoyi» nomli maqolani olib koʻraylik. Choʻlpon yozadi: «Yosh jumhuriyatimizning ismi «Xalq Shoʻrolar Jumhuriyati»dir. Bu ism uch muhim va ulugʻ soʻzdan murakkabdir: «xalq», «shoʻro», «jumhuriyat»! Mana shu uch ulugʻ soʻzni bizga tafsir etguvchi narsa oldimizdagi qurultoydir. Bu qurultoyda «xalq»(massa)ning «jumhur»i, yaʼni aksariyati tarafidan yuborilgʻon vakillar «shoʻro», yaʼni mashvarat qilib mamlakatimizning asosiy qonunlarini, shakl idorasini muzokara va hal qilurlar».
Keltirilgan parchaning oʻziyoq Choʻlpon sodda tilda yozishga, har bir masalani ikir-chikirigacha mufassal tushuntirishga intilganini koʻrsatadiki, bu narsa yuqoridagicha maqsadlar bilan izohlanishi mumkin. Muallif xalqni qurultoy vakillarini saylashga jiddiy ahamiyat bilan qarashga chaqiradi, chunki: «Xalqning tinchligi bilan tinchsizligi, Vatanning saodati bilan falokati, hukumatning intizomi bilan buzuqligi shul qurultoy natijasida muqarrar boʻlur». Aytish kerakki, Choʻlpon bu gaplarni mavhum «jumhuriyat» tushunchasining mazmun-mohiyatidan kelib chiqibgina aytmadi, yoʻq. U xalqning faollashuvi, yosh jumhuriyat atrofida jipslashishi nechogʻli muhimligini oʻzining hayotiy tajribasida koʻrib anglagan edi. Turkistondagi milliy ozodlik harakati ommaviy tus olmagani uchun ham avj ololmayotganini bilgan, Buxoro jumhuriyatini keng omma astoydil qoʻllamasa, zarur boʻlsa uni qoʻlda qurol bilan himoya qilishga shay turmasa, uzoqqa borolmasligiga koʻzi yetgan Choʻlpon oʻzining eng mashhur asarlaridan sanalmish «Xalq» sheʼrini shu yerda yozgani ham bejiz emas. Sheʼrning soʻnggi bandida muallif hukumatdagi vakillarga, oʻzining maslakdoshlariga xitoban:
Butun kuchni xalq ichidan olaylik,
Quchoq ochib xalq ichiga boraylik!– deb yozadi. Sheʼrning qurilishi – avvaliga xalqning beqiyos qudrati taʼrif etilishiyu oxirida yuqoridagicha chaqiriqning yangrashi Choʻlponning maqsadi xalq shaʼniga madhiya aytish boʻlmaganini koʻrsatadi. Shoir taʼriflagan kuch-qudratga ega boʻlishi uchun xalqning qoʻzgʻalishi («Xalq qoʻzgʻalsa kuch yoʻqdurkim, toʻxtatsun...») taqozo qilinadi. Shu bois ham muallif xalq ichiga borishga, uning qudratini oʻziga anglatib, unga tayanishga chaqiradi. Choʻlpon hissiyot kishisi, shu bois ham osmon qadar orzu-umidlar qoʻynida yashaydi, ularga yetish uchun mavjud imkoniyatlarni qoʻpincha hissiy mushohada etadi, ularga juda katta umid bogʻlaydi. Biroq qator-qator aldanishlar natijasida u maqsadga yetishish oson emasligini, bu yoʻlda hali koʻp mashaqqatli dovonlar borligini tobora teran idrok etib boradi.
Shoirning 1921 yil oxirlarida yozilgan «Yurt yoʻli» sheʼrida shunga dalolat qiluvchi satrlar bor:
Uzoq... ogʻir yoʻlga chiqqan yoʻlchimen,
Bu yoʻllarda qilogʻuzim yulduzdir.
Men yurtimning pok istakli kuchimen,
U yulduzning tugalishi kunduzdir.
Koʻramizki, «uzoq» soʻzidan keyin ishlatilayotgan koʻp nuqta sifatning darajasini oshirishga xizmat qiladi. Ayni paytda, lirik qahramon yoʻlning uzoq va ogʻirligini anglagani holda undan qaytish fikridan yiroq, chunki yoʻl nihoyasida yorugʻ kunlar kelishiga imoni komil. Oʻzini «yurtning pok istakli kuchi» deb hisoblagan shoir tomirlarida kechmishlarning qoni gupurayotganiyu bilaklariga kuch toʻlib borayotganini his qiladi, ayni paytda, «oyoqlari tolgani»-ni ham yoʻlakay eʼtirof etadi. Qiziq, nega endi sheʼr nihoyasida ham yoʻldan qaytmasligini yana qayta taʼkidlayotgan Choʻlpon «oyoqlari tolgani»ni aytadi? Oʻylashimizcha, mazkur savolga shu davrda yozilgan sheʼrlar qatidan javob topishimiz mumkin. Butun vujudi bilan ishga shoʻngʻigan Choʻlpon 1921 yil oxirlarida xastalanib, yangi yilning boshlarini kasalxonada oʻtkazgan. Toʻplamlardan joy olgan toʻrtta sheʼrning kasalxonada yozilgani qayd etilganki, ularning sanalariga diqqat qilinsa, shoirning 1922 yil yanvar oyi boshlaridan fevralning oʻrtalarigacha davolangani anglashiladi. Aytish kerakki, xastalik davrida yozilgan sheʼrlarda biroz tushkunlik asarlari zuhur qiladi. Albatta, bunda kasallikning ham maʼlum taʼsiri bor, biroq tushkunlikni shuning oʻzi bilangina izohlash kamlik qiladigandek koʻrinadi. Tushkunlik kayfiyati, ayniqsa:
Ogʻriq oldi, qaygʻi oldi, zor oldi,
Soʻnik koʻzli, bagʻri ezik yor qoldi,– satrlari bilan boshlanuvchi «Yotoqdan» nomli sheʼrda boʻrtibroq koʻzga tashlanadi. Sheʼrdagi «Oq deb, pok deb yurganlarda dil buzuq» degan satr, fikrimizcha, ayricha eʼtiborga moliqdir. Yurt ozodligini «yor», unga intiluvchini «oshiq» deb bilgan shoir yorga yetishmoq uchun oshiq dilining boshqa har narsadan forigʻ boʻlishini, oshiq kerak boʻlsa oʻzligidan-da kechishi lozimligini shart qilib qoʻyadi. Ehtimol shuning uchundirki, shoir «men yurtimning pok istakli kuchimen» deya faxr etadi. Shu xil eʼtiqod bilan yashagan Choʻlpon, baxtga qarshi, Buxoro hukumatidagi shaxslarda, oʻzining jadid birodarlarining barida ham hamma vaqt pok niyatni koʻrolmay qoladi. Oʻsha paytda Buxoroda boʻlgan A.Z.Validiy hukumatdagi yetakchi shaxslar haqida toʻxtalib: «Oralarida qarama-qarshiliklar boʻldi. Avvalo Fayzulla bilan Abdulqodir orasidagi ziddiyat millionerlar orasidagi eski oʻzaro kelishmovchilik asorati boʻlsa kerak. Keyinroq bu kelishmovchilik kuchayib, kengayib ketdi. Bundan qizillar foydalandi»13, – deb yozgan edi. Tabiiyki, hukumat gazetasi muharriri boʻlib turgan Choʻlpon bu kelishmovchiliklardan bevosita yoki bilvosita xabardor boʻlib turgan. Shoir ulugʻ maqsad yulida shaxsiy manfaatning, shaxsiyatparastligu eski gina-kuduratlarning nechogʻli katta gʻov boʻlishi mumkinligini chuqur his qilib oʻrtangan, «dili buzuq» birodarlaridan noligan. Bu kelishmovchiliklarning shoir ruhiyatiga qattiq taʼsir qilgani sheʼrning soʻnggi satrlarida ochiqroq koʻzga tashlanadi:
Alam oldi, firoq oldi, qon oldi,
Amal qoldi... Koʻzi yoshli jon qoldi.
Eʼtibor qilinsa, «amal qoldi...» deya koʻp nuqta qoʻyayotgan shoir dili buzuqlar tufayli eski maqsadning aro yoʻlda qolayotganini iztirob bilan taʼkidlayotganini, shu bois ham koʻzi yoshli ekanini anglash qiyin emas.
Choʻlponning «Buxoro axbori»da atigi olti oygina muharrirlik qilgani ham, avvalo, uning yosh jumhuriyatga bogʻlagan umidlari yuqoridagicha sabablarga koʻra susaygani bilan izohlanishi mumkin. Biroq, fikrimizcha, buning birmuncha jiddiyroq sabablari ham boʻlgan. Choʻlpon gazetaning 1921 yil 3 noyabr sonida «Tarixdan» nomli sheʼrini eʼlon qilganki, bu sheʼr shunday oʻylashimizga asos beradi. Sheʼrning ilk satrlariyoq Choʻlponning yuz berayotgan voqealarga munosabatini oshkor etadi:
Qorongʻi kech... Koʻk yuzida yulduzlarmi otilgʻon?
Yoʻqsa elning baxtimidir «koʻlanka»ga sotilgʻon?
Choʻlpon Buxoro jumxuriyatining sovetlarga yaqinlashuvini, kommunistlar firqasi olib borayotgan siyosatni «el baxtini sotmoq» deya baholaydiki, shu tufayli ham bu yerga kelganidan beri xayol koʻkida porlagan yulduzi soʻngan, bunda ham «qorongʻi kech» hukmronligi boshlangan. Ruhiyati yaqinligidan boʻlsa kerak, mazkur sheʼr koʻp jihatdan «Buzilgan oʻlkaga»ni yodga soladi:
Uzoq yoʻlning ozgʻin, kuchsiz yoʻlovchisi daraksiz,
Nima uchun bu yoʻllarda oy yogʻdusi keraksiz?
Nima uchun toʻfonlarni qonatgʻuchi olov yoʻq?
Nima uchun el sopqoni topa olmas kuchli oʻq?
Nima uchun shuncha jonlar hur oʻlkada «ozod» qul?
Nima uchun yoʻlchilarga koʻrsatilmas toʻgʻri yoʻl?...
Qizigʻi shundaki, Choʻlpon «Xalq» sheʼrini yozganiga toʻrt oy toʻlmay turib «hur oʻlkada «ozod» qul» boʻlib yashayotgan, sopqoniga «kuchli oʻq» topishdan ojiz el haqida yozadi. Oʻz qarashlariga muvofiq holda, shoir buni xalq boshida turganlarning toʻgʻri yoʻl koʻrsatishga ojizligi bilan izohlaydi. Buxoro jumhuriyati mustaqilligining nomigagina boʻlib qolgani, «uzoq yoʻl» – Turkiston mustaqilligi yoʻlovchilarining daraksiz ketgani Choʻlponni hammasidan ortiq achintiradi. Xuddi shu ijtimoiy-siyosiy sharoitda, bir oy moʻlroq oʻtgach, Choʻlpon kasalxonaga yotadi va shu koʻyi gazetadagi faoliyatini ham toʻxtatadiki, buning tub sabablari sheʼrning soʻnggi misralarida oʻz ifodasini topgan:
Bu yaramas!– deya ogʻzim ochilmasdan bir buyruq:
«Mundogʻ achchiq figʻonlarga bu oʻlkada luzum yoʻq!»
Qorongi kech... Koʻk yuzida yulduzlarmi otilgʻon?
Yoʻqsa menim «ohlarim»mi boʻgʻizimda tutilgʻon.
Koʻramizki, Choʻlponning «Buxoro axbori»dan ketishi, birinchi navbatda, soʻz erkinligiga tajovuz qilina boshlagani bilan bogʻliqdir. Bunday siqiq sharoitda gazetada ishlashidan na istiqlol maqsadiga va na xalqi uchun biror naf koʻrmagan shoir muharrirlikdan ketgan koʻrinadiki, uning fidoyiligidan yana bir bora shohidlik berayottan mazkur fakt koʻpchilik uchun maʼnaviy saboq boʻlsa arzigulikdir.
Choʻlpon 1922 yil mart oyida Toshkentga kelib, bir-ikki Buxoro safarida boʻlganini aytmasak, bir yildan ziyodroq shu yerda ishladi. Avvaliga, tabiiyki, shoir ruhiyatida Buxoro taassurotlarining taʼsiri kuchli boʻlib turadi. Uning mart oyida Toshkentda yozilgan «Shu kunda» nomli sheʼrida:
Istagingga yetar ekan qanotlaring sindimi,
ey koʻnglimning bulbuli?
Senga qarshi kulib turgan goʻzal chechak tindimi,
tashladimi bir yoʻli?– degan satrlarining uchrashi ham shundan. Biroq Choʻlpon ruhiy faoliyat kishisi boʻlganligidan oʻzining orzu-umidlaridan ayro yashay olmaydi. Zero, u oʻzi koʻngil bergan «yor» – yurt ozodligini «unutmoq uchun sevmagan»: «Koʻngilga yoshlikdan oʻzlashgan qaygʻi to goʻrga kirguncha tashlaya olmas», – deb yozadi shoir «Javob» nomli sheʼrida. Shoirning gʻamboda koʻngli oʻziga yupanch izlaydi, biroq bu yupanch uning orzu-umidlarini unuttirishi emas, aksincha, umid yulduzini yanada charogʻon etishi lozim. Shu bois ham «Yupanmoq istagi» sheʼridagi:
Turmushda, xayolda... har bir narsada
Yolgʻiz aldanishni koʻrgan bu banda
Borliqqa qargʻishlar yogʻdirgan banda,
Balki yupatgusi u achchiq soʻzlar?–
qabilidagi iztirobli oʻylar adogʻida Choʻlpon:
Oʻylagan oʻylarga koʻngil yupanmas
Koʻngilning istagi oʻy bilan qonmas,
Aytarlar bu tunda yorugʻ sham yonmas,
Chaqmasa gugurtni asl oʻgʻillar... – degan xulosaga keladi. Shoir hamon yurt ozodligi uchun zoʻr kurashning qoʻzgʻalishiga, Turonzaminda «asl oʻgʻillar» yitib ketmaganiga ishonadi, ishongisi keladi. Shoir ruhiyatidagi shu xil ishonch «Qoʻzgʻalish» sheʼrining butun mazmun-mundarijasiga singdirib yuborilgan. Sheʼrning lirik qahramoni oʻzini va millatini haqir koʻrgan, to qiyomatga qadar oʻz qoʻlida qullikda ushlab turishni istagan «xoʻjalar»ga qarata «Kishanlaring zang bosgandur, sergak boʻlkim uzilur!» deya xitob qiladi, chunki «bogʻliq qulning bosh koʻtargan kuch» ekaniga ishonadi. Sheʼrdagi qatʼiyat, keskinlik «Kurash»dagidan aslo kam emas: «Yo bitarman yoki sening saltanating buzilur!»
Toshkentda ekanida Choʻlpon jurnalistika sohasida, ayniqsa, barakali ijod qildi. U oʻzining eski aqidalariga sodiq qolgan holda yangi hukumat maorif, madaniyat sohasida olib borayotgan ishlarni qoʻllab-quvvatladi, bu boradagi kamchiliklarga murosasiz munosabatda boʻldi. Shunga qaramay, Choʻlponning bu davrdagi jurnalistik ijodida Sharq mavzusi yetakchi oʻrin tutdi. Adib Sharq mamlakatlaridagi milliy ozodlik harakatlarini, Gʻarb fotihlarining ularni daf etish yoʻlidagi xunrezliklariyu siyosiy hiyla-nayranglarini yoritish orqali oʻquvchi omma ongiga taʼsir qilishni koʻzlagan edi, desak mubolagʻa boʻlmaydi. Shu oʻrinda fikrimizni asoslash uchun birmuncha orqaga qaytishimiz joiz. 1920 yilda Choʻlpon Fitratning Hindiston hayotidan olingani holda Turkiston dardlaridan bahs etuvchi «Chin sevish» pyesasining sahna talqini haqidagi maqolasida: «Xalqimiz buyuk armonli, sof adabiy narsalarga ham tushunib keladir. Bu oʻzbek sahnasining zoʻr yengishi, bundan foydalanuv kerak»,– degan xulosaga kelgan edi. Aytmoqchimizki, adib Sharq mavzusi haqida yozarkan, ziyrak gazetxonning satrlar orasidagi «buyuk armon»ni ilgʻay olishiga umid qilgan.
«Yunonistondagi oʻzgarish» nomli maqolasida Choʻlpon bu mamlakatda sodir etilmish saroy toʻntarishining mohiyatini ochib beradi: «masala Vanadilus bilan Konstantinning oʻrtasida emas, Angliya bilan Fransiya oʻrtasidadir». Katta siyosat maydonidagi bu xil hiyla-nayranglarga yaxshi tushunib qolgan muallif oʻzlarining maqsadlari yoʻlida oʻzga xalqlaru mamlakatlar manfaatlarini mensimaydigan davlatlarga, «buyuk davlatchilik» siyosatiga nafratini ifodalaydi. Choʻlponning shu yillarda yozilgan qator maqolalarida Yunonistonni vosita qilgan holda Turkiyaning mustaqilligiga tahdid boʻlayotganidan xavotirlanish hissi sezilib turadi. Tabiiyki, mazkur sharoitda muallif Yunonistonga xayrixoh boʻlolmaydi, ayni paytda, buning chuqurroq sabablari ham bor: «Yunonistonda qanday hukumat boʻlmasin, kimgina ish boshiga kelmasin, «Ulugʻ Yunoniston» mafkurasi butkul koʻmilmas. Buning uchun tublik oʻzgarish – miya oʻzgarishi kerakdir. Boshqa ellarga ham oʻz erklari bilan oʻz tuproqlarida tinch yashamoq huquqini eʼtirof qila olaturgʻon hukumat lozimdir». Aminmizki, Choʻlpon bu oʻrinda sovetlar Rossiyasida hamon davom etayotgan «buyuk davlatchilik» siyosatini nazarda tutgan. Zero, Turkiston muxtoriyatining tugatilishi, Buxoro jumhuriyati mustaqilligiga rahna solinayotganiga guvoh boʻlgan Choʻlpon oʻzgacha oʻylashi ham mumkin emasdek. Oʻquvchi esa uzoq Yunoniston tafsilotlarini yurtida boʻlayotgan hodisalar bilan bemalol qiyoslash imkoniga ega, chunki u ham inqilobdan keyingi Turkiston sharoitida «buyuk davlatchilik» illatlarining «qanday hukumat boʻlmasin butkul qoʻmilmas»ligi, buning uchun «miya oʻzgarishi» zarurligiga amin boʻlgan.
«Oktyabr inqilobi va Sharq dunyosi» nomli maqolasida Choʻlpon butun Sharq olamida boshlangan milliy ozodlik harakatlari haqida joʻshib yozadi. Muallif Sharq dunyosining oʻtmishdagi zabun ahvolidan soʻzlagach, oktyabr inqilobining kurashga, uygʻonishga chorlovchi bong boʻlganini, mazlumlar dilidagi qutulish umidi ortganini eʼtirof etadi: «Oktyabr inqilobidan burun Sharq dunyosi asir edi, qul edi. Ham bu qullikdan qutulish umidini yuzdan toʻqson toʻqquz yoʻqotgan edi.
Oktyabr inqilobidan keyin Sharq dunyosi uygʻondi. Qutulish yoʻllariga kirishdi, ham bir qismi bilfeʼl qutuldi. Qolgʻon qismi ham qutulish yoʻliga yugurmakdadir. Qutulishning yorisi boʻlgʻon qutulish umidi yuzda toʻqson toʻkqiz ortdi.
Yashasun Oktyabr inqilobi! Yashasun Sharq ozodligi!»
Koʻramizki, Choʻlpon oktyabr inqilobi va Sharq ozodligini bir-biriga aloqadorlikda koʻradi, sirasi, uning inqilobga iliq munosabatda boʻlishi ham shundan. Biroq kishi diliga andisha soladigan oʻrni «bir qismi bilfeʼl qutuldi» deyilayotganidir. Nahotki Choʻlpon oʻsha bir qism ichiga Turkistonni ham qoʻshayotgan boʻlsa? Oʻylashimizcha, yoʻq. Choʻlpon «bir qism»ni atayin konkretlashtirmagan, aks holda, Turkistonni ham shu qatorda sanashiga toʻgʻri kelur edi. Maqola yozilgan paytda esa xorijiy Sharq mamlakatlaridan Afgʻonistongina mustaqillik eʼlon qilgandi. Demak, «bir qism»ni shoʻro oʻquvchisi oʻzicha, Choʻlpon nazarda tutgan oʻquvchi oʻzicha anglashiga imkon bor edi. Fikrimizni dalillash uchun Choʻlponning shu maqola bilan deyarli bir vaqtda yozilgan «Kishan» sheʼriga murojaat qilishimiz mumkin. Sheʼr nihoyasida shoir yozadi:
Kishan, gavdamdagi dogʻing hanuz ham bitgani yoʻqdir,
Faqat butkul qutulmoqqa umidim endi ortiqdir!..
Modomiki, Choʻlpon «butkul qutulish» umidida yashayotgan ekan, demak, u yurtini ozod deb hisoblay olmaydi, bu fikrdan yiroq boʻlgani holda shoʻro matbuotida oʻz qarashlarini yoʻli bilan ifodalaydi.
Ilgari aytganimizdek, Choʻlponning 20-yillar ijodida sheʼriy yoʻlda yozilgan publitsistik asarlar ham talaygina. Shulardan bittasi, 1922 yil oxirida yozilgan «Istiqlol» sheʼri Choʻlpon shoʻro matbuotida eʼlon qilgan asarlar koʻp hollarda tagmaʼno kasb etishi haqidagi fikrlarimizni yanada mustahkamlaydi: Oʻzining keskin tanqidiy ruhi bilan mazkur sheʼr, dadil aytishimiz mumkinki, oʻtkir siyosiy pamflet darajasiga koʻtariladi. Shoir sheʼrga ingliz siyosatchisi Kerzonning «Turkiyaga biz istiqlol beramiz» degan gapini epigraf qilib oladi-da, boshdanoq ushbu siyosiy ikkiyuzlamachilik, nayrangni fosh etishga kirishadi:
Kirzoʻn toʻra istiqlolni tarqatadur bemalol,
Shuning uchun bilmoq kerak: u qandogʻi istiqlol.
Dastlabki satrlardayoq oʻquvchi koʻz oldida Kirzoʻn toʻraning goʻyo sochqi sochayotgandek «istiqlol» tarqatayotgan holatini tasvirlarkan, Choʻlpon oʻzi uchun muqaddas tushunchani siyqalashtirayotganlarga, zamona zoʻrlariga munosabatini yashirmaydi. Turkiyaga inʼom etilmish istiqlolni tasvirlarkan, shoir oʻquvchi koʻz oldida sadaqa etilgan istiqlol karikaturasini chizib beradi:
U shundoq bir istiqlolkim, Turkiyaga berilmish,
Uni olgan Turkiyani koʻramizkim, hur boʻlmish:
Poytaxti Istambulga toʻlib olgan angiliz,
Turk xalqidan u yerlarda na bir asar, na bir iz.
Sultonini qurchoq qilib oʻlturgʻizib qoʻyganlar,
Qanotini sindirganlar, patlarini yulganlar.
Har harakat qiligʻiga qorovullar qoʻyganlar,
Biroz erkin tushunganning koʻzlarini oʻyganlar...
Eʼtibor bering-a, Choʻlpon oʻzini xuddi voqea-hodisalarning jonli guvohidek tutmayaptimi? Shunaqaga oʻxshaydi, biroq buning hech bir ajablanarli joyi yoʻq. Zero, yurt boshidagi «sulton»ning pati yulinganiyu har bir harakatiga qorovul qoʻyilgani, erkin fikrlovchilarning quvgʻin qilinishi, eng muqaddas joylarning toptalishi – bular bari Turkiyaninggina emas, ayni paytda Turkistonning ham dardlaridir. Bu xil umumiylik, ayniqsa, tubandagi satrlarda yanada yaqqolroq koʻzga tashlanadi:
Anatoʻli boshdan oyoq kuydirilgan, talangan,
Turk yurtida turklar uchun hech bir narsa qolmagan.
Turk yurtini turkdan saqlash angilizlar qoʻlida,
Pulemyotlar, zambaraklar istiqlolning yoʻlida...
Olis Turkiya haqida yozayotgan Choʻlpon «yiqilmagan, talanmagan uy»i qolmagan yurtini, uni haqiqiy egalaridan «himoya» qilish uchun oʻzga hududlardan jalb etilgan qizil qoʻshinni, istiqlol deya chiqqanlar yoʻlida gʻov boʻlib turgan pulemyotu zambaraklarni bir lahza boʻlsin xayolidan nari etmaydi. Inʼom etilayotgan «istiqlol»ning neligini obdon anglatgach, Choʻlpon sheʼrini yana xitob bilan yakunlaydi:
Kirzoʻn toʻram, biz bilamiz u qandogʻi istiqlol,
Oladigan ahmoq boʻlsa, berabering bemalol!..
Eʼtibor berilsa, shoirnnng «biz» deyayotgani sheʼrning umumiy kontekstiga nomuvofiqligini sezishimiz mumkin. Zero, bunga qadar, garchi Choʻlpon oʻzini goʻyo voqealarning jonli guvohiday tutsa-da, til unsurlari chetdan kuzatuvchiga mos tarzda shakllantirilgan edi («poytaxti», yaʼni, uning poytaxti; «sultonini» – uning sultonini, «boshlarida» – uning boshlarida va boshq.). Fikrimizcha, Choʻlpon sheʼr nihoyasida «biz» tilidan gapirar ekan, bir tomondan, chin maʼnodagi istiqlol uchun kurashayotgan turk vatanparvarlarini, ikkinchi tomondan, hamon «butkul qutulish» umididan voz kechmagan oʻzi va maslakdoshlarini nazarda tutadi.
Choʻlpon dilidagi umidvorlikni nechogʻli quvvatlantirishga intilmasin, ruhiyatiga ilgariroq ingan umidsizlik kayfiyati 1922 yilda ham bot-bot bosh koʻtarib, koʻnglida iztirob qoʻzgʻab turgan koʻrinadi. Shoir atrofida yuz berayotgan voqea-hodisalarni mushohada qilib, odamlardagi umumiy kayfiyatni oʻrganib, oʻzi koʻzlagan maqsadning tobora uzoqlashib borayotganini his qilgan, chogʻi. Zero, bu vaqtda uch-toʻrt yil davom etayotgan urush harakatlaridan sillasi qurigan aksariyat kishilarda «nima boʻlsa boʻlsinu, tinchlik qaror topsa bas» degan fikr muqimlashib qolayozgan edi. Choʻlpon shu xil umidsizlik, avvalo, oʻz dilida gʻimirlagan umidsizlik bilan olishib yashagandek:
Koʻngil sen bunchalar nega
Kishanlar birla doʻstlashding?
Na faryoding, na doding bor,
Nechun sen buncha sustlashding?
Fikrimizcha, borgan sari avjlanayotgan umidsizlik xurujlariga zoʻr bilan dosh berib turgan shoirning «Kishan kiyma, boʻyin egma, Ki sen ham hur tugʻilgʻonsen» degan hayqirigʻi nafaqat oʻzgalarga, balki eng avval uning oʻziga, oʻz koʻngliga qaratilgandir. Zero, umidsizlikka boʻy bergisi kelmayotgan shoir beshak haqiqatni takrorlash bilan oʻksik koʻnglini ovutishni, unga ruhiy madad berishni istasa ne ajab?! Shu oʻrinda Choʻlpon ruhiyatidagi umidsizlikni quvvatlantiruvchi yana bir omil haqida toʻxtalib oʻtish joiz. Shoirning oʻz vaqtida eʼlon qilinmasa-da, zamondoshlari xotirasida bizgacha yetib kelgan sheʼrlaridan biri Anvar poshshoning oʻlimi munosabati bilan yozilgan, deb hisoblanadi. Bizga bu sheʼrdan tubandagi parchagina maʼlum:
Eng soʻnggi umidni qonga boʻyagan,
Oh, qanday xayrsiz zamonlar kelgan?
Faryodim dunyoni boʻgʻib oʻldirsin,
Qop-qora baxtimga shaytonlar kulsin...
Agar mazkur satrlar chindan ham Anvar poshsho oʻlimi munosabati bilan yozilgan, desak, u holda Choʻlpon ruhiyatidagi umidsizlanish ildizlari biroz ochilgandek boʻladi. Gap shundaki, yuqorida aytganimdek, Choʻlponning umidlarini yashnatgan omillardan biri milliy ozodlik harakati – bosmachilikning avj ola boshlagani edi. Ayni paytda, maslakdoshlari kabi Choʻlpon ham bu harakatni markazlashtirib, har biri oʻz boshicha ish koʻrayotgan guruhlarning kuchlarini jamlagan holda yagona maqsadga yoʻnaltirilsagina undan naf tegishi mumkinligini teran idrok etgan. Chamasi Anvar poshsho timsolida Choʻlpon Turkistondagi milliy ozodlik harakatini birlashtirish yoʻlidagi intilishlarga katta umid bogʻlagan. Taassufki, shoirning bu umidlari «qonga boʻyalgan»idek, buyuk sarkardalar yetishgan Turonzaminda oʻsha paytda mavjud kuchlarni birlashtira olgudek boshqa bir kuchli shaxs ham maydonga chiqmadi. Tabiiyki, bu narsa shoir dilidagi umidsizlik kayfiyatini kuchaytirdi. Shunga tayanib, Choʻlponning eng mahzun asarlaridan biri boʻlmish «Aldanish» sheʼri ham, garchi yozilgan sanasi aniq koʻrsatilmagan boʻlsa-da, 1922 yilning avgustidan keyin yozilgan, deyishimiz mumkin. Eʼtiborli jihati shundaki, sheʼr sarlavhasini muallif ruscha «razocharovaniye» soʻzi bilan izohlagan, yaʼni, uni umidlaru ishonchning barbod boʻlishi maʼnosida tushunish kerakligiga ishora qilgan. Lirik qahramon «besh yillik yonish»lari nihoyasida ortiga oʻgirilib, «Koʻzimga koʻringan sarobmi edi, Men shunga aldanib togʻlarmi oshdim» deya oʻyga toladi. Choʻlpon goʻyo oʻzining besh yillik umrini – 1917 yildan to sheʼr yozilgan davrgacha boʻlgan hayotini sarhisob etadi. Yoʻq, shoir koʻngli oʻzi bor kuch-quvvatini bagʻishlagan, yetishiladigan kunlari yaqin deb oʻylagan maqsadni sarob deyishlikka osonlikcha koʻnmaydi:
Qoʻlimni tegizdim... Odam edi-ku,
Koʻzimda oʻynagan bir nur edi-ku,
Sezgim-da sogʻ, tetik, bardam edi-ku,
Boʻynimga qoʻl solgan bir hur edi-ku.
Darhaqiqat, Choʻlpon fevral inqilobidan keyingi yillarda tarix Turkistonning ozod boʻlishi uchun qulay imkoniyatlar yaratganiga dildan ishongan, shu bois ham yigit yoshidayoq koʻngil bergani boʻlmish «yor»ni – yurt ozodligini «ilohiy muhabbat, ishq bilan sevgan»di. Biroq besh yillik saʼy-harakatlar, «yonish-kuyishlar» zoyega ketganida shoir:
Oh, endi bildimkim, barchasi xayol,
Barchasi bir totli, rohat tush ekan.
Ket, yoʻqol koʻzimdan, haqiqat, yoʻqol,
Bagʻrimga botmoqda ogʻuli tikan,– deya nola chekadi. Koʻramizki, sarlavha ostida berilgan izohning mohiyati ayni shu satrlarda ochiladi. Shoir shu choqqacha koʻnglida ardoqlab kelgan ishonchu umidlarining bor yoʻgʻi xayol, rohat tush boʻlib chiqqanini eʼtirof etishga majbur. Shu bois ham mavjud haqiqatni koʻrishni, uni tan olishni istamaydi. Ayonki, haqiqatni tan olishni istamaslik koʻngilning «sevgi»yu umidlarni butkul soʻnishdan saqlash ilinjidagi ojiz isyonidir. Biroq ilgarilari bu narsa shoir uchun birmuncha oson kechgan boʻlsa, endi koʻz oldida turgan haqiqatni «quvish» tobora qiyinlashib boradiki, shoirning:
Chindan-da koʻnglimda sevgi oʻtlari,
Choʻgʻsiz oʻchib qolgan shamdek soʻndimi?
Chindan-da men bu kun sevmasmi boʻldim?
Chindan-da muhabbat oʻtimi soʻndi?– deyishi ham shundandir. Choʻlponning «Aldanish»dan keyingi sheʼrlarida endi oʻzlikdan kechib «ulugʻ yoʻl»ga kirgan qalbning daʼvatkor naʼrasi, komil ishonch ruhi bilan yoʻgʻrilgan kurashga chorlov deyarli koʻrilmaydi. Endi ularda koʻproq umidlari chilparchin boʻlgan qalb iztiroblari akslanadi, darz ketgan koʻngil shishasining har vaqt ham uygʻunlasha olmaydigan turfa jaranglari eshitiladi. Hatto, bir qarashdan isyon ruhining ayni oʻzi boʻlib koʻrinuvchi «Bas endi» sheʼrida ham, tan olish kerak, yovlarga nafrat va ojizlik hislari baqamti keladi. Zero, nafrat va qatʼiyatlilik tajassumi boʻlib yangragan «Yetar, bas, chekdan oshqondur. Bu qargʻish, bu haqoratlar!» hayqirigʻidan soʻng:
Qoʻlimda soʻnggi tosh qoldi,
Koʻngilda soʻnggi intilmak,
Koʻzimda soʻnggi yosh qoldi,
Kuchimda soʻnggi talpinmak! – degan satrlarning kelishi ham oʻsha nouygʻunlikning yorqin ifodasidir. Mohiyatan, koʻnglining butun talpinishlari umidning butkul soʻnib bitishiga yoʻl qoʻymaslik ilinjidan yuzaga keladi. Toʻgʻri, shoir «Qoʻlimda soʻnggi tosh qoldi, Yovimga otmoq istayman! Koʻzimda soʻnggi yosh qoldi, Amalga yetmoq istayman!» ham deydi. Biroq endi bu istak avvalgidek ishonch bilan yoʻgʻrilmagani uchun ham «istak»ligicha qoladi. Seziladiki, Choʻlpon oʻzi intilgan maqsadga yetish imkoniyatlari qoʻldan boy berilganini teran idroq qiladi, lekin buni osonlikcha tan olishni istamaydi – erkka tashna qalb bunga koʻnaqolmaydi.
Tabiiyki, shoir qalbi nechogʻli sarkash boʻlmasin, mavjud haqiqatni butkul tan olmay oʻtishi ham mumkin emas. Choʻlpon ruhiyatidagi ayni shu burilish uning «Men ham sevaman» nomli sheʼrida oʻz ifodasini topadi. Aytish mumkinki, mazkur sheʼr «Aldanish»ga javob tariqasida yozilgandir. Zero, «Aldanish»da oʻz koʻnglini savollarga koʻmib tashlagan shoir ularga, xususan, ularning eng muhimi «Chindan-da men bukun sevmasmi boʻldim?» degan savolga javob ololmagandi. Choʻlpon oʻzining oʻtgan kunlari «yigitlik koʻkarib yashnagan» damlarini, «yorugʻ yulduz»lardan «sevgi kutib» oʻtkazgan, butun borligʻini oʻsha sevgiga qurbon qilgan paytlarini mushohada etarkan, ruhiyatida faylasufona xotirjamlik borday, ilgarigi hayajonli hapriqishlar, koʻtarinkiligu tushkun kayfiyatlar unga tamomila yotday tuyuladi:
Endi u kunlarim oʻtib ketdilar...
Endi turmushimda oydin kechlar yoʻq.
Vafosiz sevgilar uchib bitdilar...
Angladim: sevgida har koʻngil buzuq!
Ayonki, birinchi va uchinchi misralar oxiridagi koʻp nuqtalar ortida shoirning «Aldanish» yozilgan paytdan buyon kechirgan holati, iztirobu armonlari yotadi. Choʻlpon roʻyobga chiqmagan orzulariyu besamar ketgan intilishlarini oʻylab achinadi, ayni paytda, bularni amalga oshib boʻlgan fakt sifatida qabul qilishga harakat qiladi. Negaki, u hayotning davom etayotganligini, inson oʻtmishi bilangina yashay olmasligini teran idrok qiladi. Shoir endilikda turmushida «oydin kechlar» yoʻqligiga befarq emas, albatta, lekin bundan fojia yasash fikridan ham yiroq. Sezamizki, shoirning iztirobli oʻylari uni muayyan toʻxtamga olib kelgan: modomiki hayot davom etar ekan, har qanday sharoitda ham hayotini mazmunli qilishga intilish, dilda ezgu maqsadu koʻngilga ishqni jo aylab yashash lozim. Shu bois ham Choʻlpon:
Koʻnglim quruq emas, yana sevgi bor,
Faqat bu sevgida aldanish yoʻqdir,– deb yozadi. Choʻlpon «endi majnun boʻlib elni sevaman» deydiki, bu oʻrinda «avval, istiqlol maqsadi bilan yashaganida kimni sevgan edi?» degan tabiiy bir savol yuzaga keladi. Darhaqiqat, shoir «erklik yulduzi»ga oshiq boʻlganida ham el uchun yashagan, uning saodatini oʻylagan edi-ku? Bu oʻrinda bungacha yuritgan fikrlarimiz, talqinlarimiz asossiz boʻlib qolmayaptimikan? Oʻylashimizcha, yoʻq. Quyida shuni asoslashga urinib koʻramiz.
Esingizda boʻlsa, Choʻlpon Buxoroda ekanidayoq «oq deb, pok deb yurganlarda dil buzuq»ligidan noligan edi. Endi esa u «sevgida har koʻngil buzuq»ligini anglaganini eʼtirof etadi. Yaʼni, Choʻlpon umidlarining barbod boʻlishida erk deya maydonga chiqqanlarning bari ham «pok istakli kuch» boʻlolmaganini bosh sabablardan biri deya tushunadi. Zero, oraga manfaati shaxsiyaning aralashuvi natijasida maqsad uzoqlashibgina qolmadi, bundan jabru sitam koʻrgan avvalo el-yurt boʻlib qoldi. Ilgari Choʻlponga katta umidlar baxsh etgan milliy ozodlik harakati ham u oʻylagancha yakdil qudratli kuchga aylanolmadi, bunda ham, avvalo, guruh boshliqlari – qoʻrboshilar orasidagi oʻzaro kelishmovchiliklar, shaxsiyatparastligu manfaati shaxsiya pand berdi. Yakka-yakka holda, oʻz boshicha harakat qilayotgan guruhlar endi mustahkamlanib ulgurgan qizil qoʻshinga jiddiy havf sololmaganidek, oʻrtadagi qonli toʻqnashuvlardan jabr tortgan – yana xalq edi. Hozirda, oʻtmishga munosabatimiz oʻzgarayotgan paytda bu mulohazalarimiz kimgadir erish tuyular, ehtimol. Biroq, unutmaylikki, oʻsha guruhlarda ham insonlar faoliyat kursatishgan, baski, insonga xos ojizliklar ularga ham yot emas edi. Yaʼni, aytmoqchimizki, bu guruhlar aslo xunrezliklarga, talonchilikka yoʻl qoʻymagan deyishlik notoʻgʻri boʻlur edi. Shu oʻrinda oʻsha paytlarda Choʻlpondan biroz yoshi ulugʻroq boʻlgan, bosmachilik harakatida ishtirok etib, keyincha surgunlarda boʻlib qaytgan rahmatli bobomni eslagim keladi. Bobom u davr haqida deyarli gapirmasdilar, chamasi, bizning tushunmasligimizni anglardilar. Har tugul, bir bora ancha keskin tarzda: «Ha, bosmachilar toʻgʻri yoʻldan chiqib oʻgʻri boʻlgunlaricha ular bilan boʻlganman!» – deganlari hamon esimda. Nazarimda, bu gapning mohiyatini, uning zamiridagi iftixoru oʻkinish hissini endi-endi idrok qilayotgandek boʻlaman...
Choʻlpon Fargʻona vodiysida urush harakatlaridan xonavayron boʻlgan elni, dahshatli ochlikdan qirilayotgan goʻdaklaru qariyalarni oʻz koʻzi bilan koʻradi, ayni paytda, hozirgi holida milliy ozodlik harakati maqsadga olib borolmasligini, uning elga foydasidan koʻra ziyoni koʻproq tegishini teran idrok qiladi. Shu bois ham Choʻlpon 1923 yilda Andijonda chiqarilgan Fargʻona fronti shtabining nashri boʻlmish «Darxon» gazetasida ishlaydi, bosmachilikni tugatish ishiga qoʻshish qiladi. Shoir mazkur harakat tom maʼnodagi milliy ozodlik harakati sifatlariga ega paytda u haqda biron satr salbiy fikr aytmagan, aksincha, uni quvvatlagan boʻlsa, endi hozirgi holatini qoralaydi. Ravshanki, bunda ham Choʻlpon vayronagarchiligu xunrezliklardan bezgan xalq manfaatini koʻzlaydi.
Aytish kerakki, Choʻlpon uchun yoshlikdan koʻzlagan maqsadni mavridi yetilguncha orqaga surib qoʻyish, koʻproq bugunning tashvishi bilan yashash majburiyatini tan olishlik oson kechmagan. Biroq, taassufki, shart-sharoitlar koʻpincha insonning ezgu intilishlaridan ustun keladi. Shoirning 1928 yilda yozilgan «Somon parcha» nomli sheʼridagi:
Muhit kuchlik ekan, egdim boʻynimni,
Chaqmoqdek yaltirab oʻchish yoʻq endi,
Yolgʻon xayollarga koʻchish yoʻq endi,
Oqishning yoʻliga soldim oʻzimni,– degan satrida sharoit oldida ojiz qolgan qalb iztiroblari zuhur qiladi. Shoir dilini kuni-kecha erishilishi muqarrar tuyulgan yurt ozodligining «yolgʻon xayol»u «boshi berk koʻcha»ga aylanib qolgani, endilikda har ishni birdek «haq» deb borishga majburligi ezadi. U oʻzini zoʻr dengiz qoʻynidagi somon parcha his qiladi, ayni choqda:
Jimgina boradi kirsiz koʻnglimda
Erkin koʻpiklarning allaqanchasi,– deb yozadi. Darhaqiqat, Choʻlpon dilidagi erkka tashnalik, istiqlol umidining izsiz yoʻqolib ketishi mumkin emas: koʻnglidagi «erkin koʻpiklar» keyingi sheʼrlarida ham bot-bot yuzaga qalqiyveradi. Biroq endi shoir oldingidek kurashga chorlamaydi, uning imkoniyu ixtiyorida qolgani, «Qushning hadigi» nomli sheʼrida oʻzi topib aytganidek:
Uning butun tasallisi: toʻlib-toshib sayramoqdir,
Koʻm-koʻk dala-oʻrmonlarni eslab-eslab yigʻlamoqdir,
yigʻlamoqdir!.. – xolos. Biroq bu yoshlar, muxoliflarining daʼvolariga zid oʻlaroq, motam yoshlari emas edi, yoʻq. Zero, Choʻlpon dilini sitib chiqayotgan koʻz yoshlaridan oʻzga qalblarda «chechaklar unishi»ga, «haq yoʻli» qachondir bir kun albatta oʻtilishiga beshak ishonardi...
Ezgu maqsadlarini dil tubiga choʻktirgan Choʻlpon borliqni boricha qabul qilishga, mavjud imkoniyatlarni xalqining turmushini yaxshilash, taraqqiy qildirish maqsadlariga xizmat qildirishga astoydil bel bogʻladi. Xolislik haqqi aytish kerakki, yurtda bir qadar osoyishtalik oʻrnatilgach, shoirning xasta dilini ovutguchi ayrim oʻzgarishlar ham koʻzga tashlana boshlagan edi. Xususan, yangi hukumat maorif, madaniyat, sogʻliqni saqlash borasida olib borayotgan ishlar unga dalda berdi. Xuddi shu vaqtlarda boshlangan mahkamalarni tubjoylashtirish ishlarini ham Choʻlpon iliq qarshi oldi, bunda, chamasi, milliy siyosatning ham birmuncha toʻgʻri izga tushayotganini koʻrdi. Biroq shoirning tiyran qalb koʻzlari mohiyatga qaratilgani bois ham shoʻrolarning ogʻiz koʻpirtirib aytayotgan gaplari boshqayu, amaldagi siyosati boshqacha boʻlayotganini ravshan koʻrib turardi. Adibning 1924 yilda yozilgan «Vayronalar orasidan» nomli safarnomasida ayni shu xil kayfiyat oʻzining yaqqol ifodasini topadi. Andijondan Oʻsh va Jalolobodga qilingan safar davomida muallif oʻzi guvoh boʻlgan eng xarakterli voqealarni, koʻzi tushgan narsalarni qayd etib boradi. Biroq safarnomani faktlarning oddiygina qaydi deya olmaymiz, zero, unda faktografik va tahliliy qatlamlar yonma-yon boradi. Asar markazida turuvchi sayyoh-muallif obrazi shu ikki qatlamning uygʻun birikuvini taʼminlaydi. Bu yoʻllardan ilgari ham koʻp bor yurgan sayyoh mushohadasi hozirgi mavjud faktlar bilangina qanoatlanmaydi: u oʻzi bilgan oʻtmishga bot-bot qaytadi, chogʻishtirishga intiladi. Yurt qaygʻusida yashayotgan adib tafakkuri vaqt chegaralarini buzib yuboradi. Adib biron faktni keltirar ekan oʻtmishni eslaydi, mulohaza qiladi, uning oʻylari qatida esa doimo kelajak tashvishi botin boʻladi. Choʻlpon keltirayotgan faktlar reallikdan olingani ayon, biroq buni oddiygina naturalistik qaydlar maʼnosida tushunmaslik lozim. Zero, faol ijodkor shaxs sifatida Choʻlponning oʻz qarashlari, orzu-intilishlari, bir soʻz bilan aytganda, ijtimoiy-estetik ideali mavjud edi. Demakki, tanlanayotgan faktlar ham oʻsha idealga mos, birinchi galda adibning qarashlariyu xulosalarini ifodalashga xizmat qiladilar. Yurtining kecha va bugunini qiyoslarkan, adib urush keltirgan vayronaliklarni koʻrib eziladi, urush asoratlari bartaraf etilayotganini, yaratish davri boshlanayotganini koʻrib dili taskin topadi. Biroq yoʻl davomida duch kelgani ayrim faktlar uni chinakam tashvishga soladiki, ularni keltirish bilan oʻquvchini yurtining ertasi haqida jiddiyroq mushohada qilishga undaydi. Choʻlpon Xoʻjaobod paxta punktida «bir Zubov degan xazinachi bor ekan, uning eng shirin gapi koʻcha soʻkishlarining oʻrtacharogʻi ekan» deya alamli istehzo bilan yozadi. Muallif Zubovning mahalliy aholiga haqoratomuz muomalasi haqida xabar berarkan, qiziq bir faktni gazetxon eʼtiboriga havola qiladi. Gap shundaki, mahalliy aholi shikoyatlariga asosan, Oʻsh hukumati (yaʼni, oʻsha paytdagi uyezd hukumati) Zubovni chaqirtirganida, u «ish vaqti borolmayman» deydi-da, bormay qoʻyaqoladi. Qizigʻi shundaki, «paxta maʼrakasi(kompaniya –D.Q.)ga zarar kelmasin, deb Oʻsh hukumati ham oʻzicha bir narsa qilmasdan, muzofot mahkamalariga havola qilibdur». Koʻramizki, bu oʻrinda Choʻlponni oddiy bir kassirning mahalliy hukumatni mensimasligigina emas, oʻsha hukumatning hazinachi «ulugʻ ogʻa»lardan boʻlgani uchun-da hech bir taʼsir qilolmasligi hayratga soladi. Boz ustiga, uyezd hukumati paxta kompaniyasiga zarar yetishidan qoʻrqib masalani yuqoriga oshirar ekan, demak yuqori idoralar avvalo paxtani talab qiladi, uni yetishtiradigan xalq shaʼni esa ikkinchi darajali masala. Shu oʻrinda satr orasida Choʻlponning «bu mustamlakachilik siyosatining ayni oʻzi emasmi?» degan tashvishli savoli koʻzga tashlanadi. Zero, muallifning umidi ham shu aslida: u oʻzi aytmagan, aytolmagan gaplarni ziyrak gazetxon uqib olishiga ishonadi. Yoki boshqa bir oʻrinda Choʻlpon «poyezd ichida gʻalati-gʻalati ajoyibot, qiziq sirlar, tubjoy xalqqa qilinayotgan muomalalarni toza tomosha qildik» deb yozadi. Qarangki, bundan oʻn yil muqaddam, 1914 yilda «Doktor Muhammadiyor» hikoyasida tasvirlagan narsalarni muallif deyarli oʻzgarishsiz koʻradi, faqat endi oldingidek tasvirlash imkonidan mahrum! Choʻlponning 1924 yilda yozilgan maqolalaridan birini «Quturgʻon mustamlakachilar», boshqa birini «Istirohat mustamlakasi» deb atagani bejiz emas, zero, u oʻsha eski siyosatniig davom etayotganiga guvoh edi.
Choʻlpon milliy siyosatning qay tomon borayotganini nozik ilgʻaydiki, buni «Qalamning toyilishi» nomli maqolasida yaqqol kuzatishimiz mumkin. Maqolada masalaning qoʻyilish tartibiyoq oʻquvchini muayyan xulosaga yetaklaydi. Choʻlpon avvalo Moskvadagi Bosh paxta komitetining xabarnomasida «Oʻrta Osiyo va Qofqoziya jumhuriyatlari tuprogʻida unaturgʻon paxtani «oʻrus paxtasi» (russkiy xlopok) deb» atalganiga qarshi chiqadi. Xoʻp, adib buni oddiygina «qalam toyilishi»ga yoʻyishi, sobiqlardan chiqqan bironta mutaxassisning qilmishi deb tushunishi ham mumkin. Biroq «Turkpravda»da eʼlon qilingan bir suhbatda muxbir: «Pamir(Murgʻob)ni nimaga «oʻrus Pamiri» (Russkiy Pamir) deb atadi ekan? Agar «Xitoy Pamiri», «Angliz Pamiri» degan atamalar bor, bu ham bir jugʻrofiy atama demakchilarmi? Unda Turkistonni ham «oʻrus Turkistoni»(Russkiy Turkestan) desunlar, «Xitoy Turkistoni» degan atama ham bor...» – deya hayrat va istehzosini yashirmaydi. Koʻramizki, Choʻlpon bularni aslo tasodifiy hol deb qaramaydi, aksincha, buning zamirida shoʻro hukumatining ikkiyuzlama milliy siyosatini koʻradi. Ayniqsa, maqola nihoyasida bu ikkiyuzlamachilik yanada ravshanroq ochiladi. Choʻlpon gazetxon eʼtiborini Toshkentda nashr etilgan «Statistika solnomasi»dagi: «Turkistonni olgʻon oʻrus podshohlari uni mustamlaka qilmoq uchun muayyan reja bilan, iqtisodiy zarurat orqasida olgʻonlari yoʻq.... Shuning uchundirkim, Turkistonni olgʻondan keyin chor hukumati uni nima qilishini bilmay, hayron qolgʻon edi...» – degan daʼvoga qaratadi. Eʼtibor berilsa, daʼvoning zamirida Turkistonning bosib olinishiga olib kelgan tub sabablarni xaspoʻshlashdan chuqurroq ketuvchi maqsad botinligini sezish mumkin. Avvalo, iqtisodiy maqsad koʻzlanmagan boʻlsa, demak, Turkistonning bosib olinishi xayrlik maqsadlarda, deylik, «madaniyat kiritish» uchungina boʻlgan, degan xulosalarga puxta zamin tayyorlanadi. Ikkinchidan, modomiki Turkiston Rossiya uchun foydasiz ekan, uning Rossiya tarkibida boʻlishi avvalo, oʻzi uchun zarur, yaʼni, na eski va na yangi mustamlakachilik siyosati haqidagi gaplarga oʻrin yoʻq. Esingizda boʻlsa, sobiq ittifoq parchalanishi arafasida ham mazmunan shunga yaqin, «Oʻzbekiston Rossiyaning boqimandasi» qabilidagi daʼvolar koʻtarilgan edi.
Koʻrinadiki, shoʻrolarning milliy siyosati keyincha ogʻishib ketgan emas, boshdanoq muayyan reja asosida olib borilgandir. Choʻlpon bu xil ikkiyuzlamachilikni nozik ilgʻaydi, «qizil» gaplarga tayanib boʻlsa-da, oʻz fikrini ifodalaydi: «Bu toyilgʻon qalam oʻzining shu toyilishi bilan Oktyabr inqilobining birinchi kunidan beri qilinib kelayotqon daʼvolarning ustiga katta bir qora chiziq chizmoqchi shekillik!» Choʻlpon yangi hukumatning dekretu qarorlari bilan amaliyot orasida katta tafovutlar borligiga, soʻz va ish birligining yoʻqligiga koʻp bor amin boʻladi. Jumladan, «Chimkent xatlari» nomli maqolasida u yerdagi tubjoylashtirish ishlariga toʻxtalib: «Uyezd ijroqoʻmida yuqorida aytib oʻtilgan bir musulmon xotun bor, sarkotibning unvoni (familiyasi) ham tub joy xalqnikiga yaqinlashibroq eshitiladi. Shoʻʼba mudirlari orasida tub joyliqlar bor. Qolgʻonlarining hammasi ovrupolik oʻrtoqlarimiz. Bu yerda hatto tub joy xalq tilida yozilgʻon arizalarni qabul qilmaslar emish, degan gapni eshitdim. Lekin shoʻrolar xukumatining 8-yili mundoq latifa(aneqdot)larga ishonadurgan ahmoq yoʻqdur, deb oʻylayman»,– deb yozarkan, istehzoli kulgidan yana oʻzini tiyolmaydi.
Tabiiyki, bu xil latifanamo maynavozchilik asosiga qurilgan siyosat mahsullarini koʻrgan Choʻlpon qalamidan yana mahzun kuylar toʻkiladi. Biroq, unutmaylikki, siyosatda ustasi farang boʻlgan oʻrtoqlar shoirning koʻz yoshlaridan «chechaklar unishi» mumkinligini uning oʻzidan-da yaxshiroq bilardilar. Yoʻq, hurriyat deya maydonga chiqqan oʻrtoqlar shoirning hazin ovozini boʻgʻishni oʻzlariga ep koʻrmadilar, ular bu ishni oʻzlari tarbiyalab yetishtirgan mahalliy kadrlarga ishonib topshirdilar, xolos. Avvaliga Choʻlponni «koʻk shoiri», «ziyolilar shoiri», «oʻtmishga yuz burgan yigʻloqi shoir» deb taʼriflay boshladilarki, bu keyinroq qoʻyiladigan jiddiy ayblovlar uchun asos hozirlashdan boshqa narsa emas edi. Tabiiyki, Choʻlpon qalbidagi tugʻyonlarini yurtdoshlari anglamayotganlaridan, anglashni istamayotganlaridan oʻkindi, «men koʻk shoiri emasman» deya sheʼrlar bitdi. Taassufki, uni hatto koʻngil mulki fuqarolari boʻlmish shoirlar-da tushunmaydilar, tushunishni istamaydilar. Choʻlpon oʻzini yigʻloqiliqda ayblaganlardan biri boʻlmish Botuga javoban yozgan «Tan berdim» nomli sheʼrida:
Bizlar faqat oʻtganlarga bogʻlanib,
Oʻtganlardek asta-asta yoʻq boʻldik,
«Koʻngil» dedik, koʻngillarda «kul» boʻldik...
Oʻtganlarning kafaniga chulgʻonib.
U olovli koʻzlaringga qarasam,
Hamma yondan uchib chiqqan uchqunlarni sanasam,
Isyon oʻqi oʻlik tanga kirmasin,
Otguvchisi tosh –
Vatandosh boʻlmasin!..– degan dardli satrlarni bitadi. El-yurt dardi bilan yashagan shoirni oʻziga tosh otguvchilarning vatandoshlari ekanligi oʻrtaydi. Bu-ku, 1925 yildagi ahvol, oradan ikki yil oʻtgach, Choʻlponni «yoʻqsil xalq shoiri emas» deb eʼlon qilganlarida, ijodini xalq uchun zararli deb topganlarida, madaniyat xodimlariningʻ qurultoyidan shu xalqning «ziyoli» vakillari quvib solganlarida qanday ruhiy iztiroblar girdobida qolgan boʻlsaykin?!.. Boshqa bir buyugimiz A.Qodiriyni bir yil ilgari «odil» sud vositasida maʼnan oʻldirganlar Choʻlponni-da shu koʻyga solish uchun Qurultoyni tanlagan edilar. Hatto, respublikaning oʻsha paytdagi rahbarlaridan biri boʻlmish A.Ikromov ham oʻz nutqi bilan Choʻlponga tosh otuvchilar tegirmoniga suv quydi. Shoir oʻz boshida toʻplanayotgan qora bulutlarning chinakamiga xavf sola boshlaganini his qiladi, chor-nochor taslim boʻlishga chogʻlanadi: Qurultoy rayosat hayʼatiga «Eʼtizor» yozib, «tushunmaslik» orqasida yoʻl qoʻygan xatolariga, yaʼni shu el, shu yurt qaygʻusi bilan yashaganiga tavba qiladi, butun kuch-quvvatini «xatolarini ishchi-dehqon koʻnglidan ketkazish»ga sarflashga vaʼda beradi.
Qurultoy chaqirilgan 1927 yildan keyin Choʻlpon matbuotda juda kam koʻrinadi, biroq uning nomiyu «choʻlponchilik» degan yangi adabiy-siyosiy istiloh gazeta-jurnal sahifalaridan tushmay qoladi. Ayni paytda, Choʻlpon qarshisida «xatolarini ishchi-dehqon koʻnglidan ketkazish», oʻzining «tuzalayotgani»ni koʻrsatishdek kattakon majburiyat ham turardi. Tabiiyki, shoir imkoni tugʻildi deguncha shu majburiyat orqasida yozilgan sheʼrlarini eʼlon qilishga harakat qildi. Qizigʻi shundaki, Qurultoydan keyin yozilgan «Oʻn yil» nomli sheʼrida Choʻlpon hayotida ilk bor yurtini ozod deb ataydi:
Oʻn yil boʻldi, zanjirlarni uzib tashladik,
Ozod elda yorqin turmush qura boshladik...
Bu kun bayram! Ozod oʻlka oʻynab kuladi.
Bu kun bayram! Qizil bayroq soʻylab turadi...
Shoirning bungacha kuzatganimiz asarlaridagi qarashlarga tamoman zid fikrning tomdan tarasha tushgandek yuzaga kelishi ham sheʼrning majburiyat orqasida yozilganidan dalolatdir. Biroq, professor O.Sharafiddinov aytmoqchi, Choʻlpon endi «qanday asar yozmasin, hammasi beistisno «gʻoyaviy zararli, millatchilik ruhidagi asar» sifatida baholana boshladi»14. Respublika kommunistlari yoʻlboshchisining nutqidan ruhlangan, madaniyatchilar qurultoyining fatvosini olgan adabiy tanqidchilikning hurujlari kuchaygandan kuchayib bordi. Bu ham yetmagandek, 30-yillarning boshidagi haybatli sud jarayonlarida goho ishora bilan, goho ochiqchasiga Choʻlponni tilga olib oʻtdilar – navbat senga kelyapti, deya ogohlantirmoqchi boʻldilar uni. Mana shunday ogʻir vaziyatda Choʻlpon F.Xoʻjayev maslahati bilan Moskvaga joʻnadi: shoirning oʻz tevaragidagi gap-soʻzlar biroz bosilguncha yurtidan yiroqda boʻlib turishi maqbul koʻrilgan edi...
Hozirgi oʻquvchi koʻp ham xushlamaydigan «Soz» toʻplamidagi sheʼrlarning aksariyati yuqoridagicha majburiyat orqasida dunyoga kelgan edi. Choʻlpon mazkur toʻplamning «ochqich»i boʻlmish «Yana oldim sozimni» nomli sheʼrida shunga sezilar-sezilmas ishora ham berib qoʻygan:
Bir necha yil qantargach
Yana oldim sozimni,
Endi aytib yigʻlamas
Koʻngildagi rozimni...
Oʻylashimizcha, Choʻlpon sheʼrni «endi aytib yigʻlamas koʻngildagi rozimni» degan satri uchungina yozgandek. Eʼtibor berilsa, ayni shu satr sheʼrning mazmuniy-mantiqiy toʻqimasiga uygʻun singishib ketmagani yaqqol seziladi. Bir qarashda bu satr shoirning muholiflariga qaratilganki, «yigʻlamas» soʻzining oʻzidan turtki olib ham sheʼrning davomini eʼtiborga olgan holda uni quyidagicha tushunish mumkin: «xoʻp, meni yigʻloqilikda ayblagandilaring, endi yigʻlamayman. Chunki sovet voqeligining afzalligini anglashim barobari «koʻnglimdan kudurat koʻtarildi», endi sozimdan faqat «shan kuylar»gina toʻkilajak...» Biroq, sheʼrni faqat shu yoʻsin tushunishimizga «koʻngildagi rozimni» birikmasi xalaqit beradi. Aytmoqchimizki, Choʻlpon oʻzi aytmoqchi boʻlgan fikrni pardalaydi, birgina satr yordamida botiniy maʼnolarga ishora qiladi. Yaʼni, bu satrlar birinchi galda shoirning chin muxlislariga qaratilgan, muallif ulardan uzr soʻraydi guyo: «Sizlarga aytadigan gaplarim, «koʻngil rozim» bor edi-yu, afsus, aytolmayman...»
Oʻzining siqiq muhitdagi holatiga Choʻlpon «Yangi men» sheʼrida juda yaxshi taʼrif beradi:
Millionlarning biri kabi
Men ham quvnoq, men ham shanman,
Kechmishlarning oʻlimiga
Qahqahalar solgan menman.
Sheʼrdagi soxta koʻtarinkilik zamirida erki boʻgʻilgan, «millionlarning biri kabi» yashash, fikrlash va soʻzlashga mahkum etilgan isyonkor qalbning iztiroblari, alamli kinoyasi botindir. Zero, oʻzining «yangi men»i tom maʼnodagi «menlik»dan tamomila yiroqligini chuqur his qilgan shoir oʻz oʻquvchisining sarlavha bilan sheʼr mazmunidagi nomutanosiblikni ilgʻab olishiga umid qiladi, oʻzini tushunishini va kechirimli boʻlishini istaydi.
Toʻplamning boshidan joy olgan ikki sheʼrida oʻzining chin muxlislariga shu yoʻsin uzrini izhor etgachgina Choʻlpon millionlarning biri sifatida yozgan sheʼrlarini joylashtiradi. Keyingi sheʼrlarda har yili kuzak inqolobni sharaflashni oʻziga burch deya biluvchi, «xalqlar otasi»ni Lenin ishining davomchisiyu ichimizda «eng yaxshimiz va eng saramiz» deya madh etuvchi, oʻquvchi ommani sinfiy xushyorlikka chaqiruvchi lirik qahramon boʻy koʻrsatadiki, bu endi shoirning oʻzligidan ayro tushgan «yangi men»idan boshqa narsa emas...
Xolis boʻlishga intilsak, sovet voqeligida Choʻlponni chin dildan quvontirgan ulkan oʻzgarishlar ham boʻlganligini eʼtirof etishimizga toʻgʻri keladi. Biroq bu oʻzgarishlar shoirni nechogʻli quvontirmasin, masalaning tub mohiyatiga qaragani uchun ham u mavjud voqelik bilan toʻla kelisholmas edi. Sababki, shoirning tiyran qalb koʻzlari kundan-kunga mustahkamlanayotgan tuzumning koʻpchilik uchun qorongʻu chizgilarini ilgʻar, bu chizgilar unga elining oʻzi orzulagan saodatidan xayrli fol ochishiga imkon bermas edi. Yuragi dardga toʻlgan Choʻlpon endi borliqning faqat nurli jihatlarinigina kuylay olar, millat qaygʻusida oʻtkazilgan salkam yigirma yil mobaynida iztirobli oʻylashlaridan tugʻilgan gaplari boʻgʻzida qotgan edi. Hayotining ayni shu pallasida Choʻlpon «Kecha va kunduz»ga qoʻl urdi, bosib oʻtilgan yoʻlni qahramonlari bilan yana bir karra, endi har bir qadamini oʻylab bosib oʻtishga jazm qildi. Zero, inqilob arafasidagi Turkiston voqeligining badiiy tahlili adibga yurtining ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot tendensiyalarini kuzatish va shu asosda zamonasini tushunish imkonini beribgina qolmasdan, dilidagini aytishning yagona yoʻli ham edi. Shu maʼnoda «Kecha va kunduz»ning yozilishi Choʻlpon uchun ijtimoiy-shaxsiy zarurat ediki, uni chin maʼnodagi «ehtiyoj farzandi», buyuk sanʼatkorning «oqqush qoʻshigʻi» edi, degimiz keladi...
Biroq shunisi borki, Choʻlponning 30-yillarda yozilgan sheʼrlari ruhidan kelib chiqilsa, «Kecha va kunduz» dilogiyasini ham adib oʻzini «oqlab» olish maqsadida yozishga kirishgan, degan fikr tugʻilishi tabiiy. Zero, romanda shunga dalolat qiluvchi qator jihatlar koʻzga tashlanadi. Jilla qursa, romanning nomlanishini olaylik. Bir qarashdayoq hammasi ravshandek: inqilobdan avvalgi hayot – «Kecha», keyingisi –»Kunduz». Qissadan chiqadigan hissa ham qip-qizil: «Yashasin inqilob! Yashasin inqilob bergan hurlik va saodat!..» Biroq koʻngil bunga koʻnaqolmaydi, u Choʻlpondan boshqa narsani kutadi. Zero, ulkan isteʼdod sohibi boʻlmish Choʻlpon hayotni badiiy tadqiq qilarkan «oq-qora» sxemasidan imkon qadar qochganiga, katta badiiy haqiqatlarni inkishof etishga intilganiga koʻproq ishongimiz keladi. Yoʻq, bu Choʻlponni oqlash yoki ulugʻlashga intilish emas, aslo: u bunga sira muhtoj ham emas. Sirasi, bu ishonch koʻproq oʻzimizga kerak. Usiz tarix taqozosi bilan qoʻymijoz boʻlib qolgan millatimiz ichidan-da sherlar yetishganiga ishonishimiz dushvor, usiz «Choʻlpon» deyilganida koʻksimizning faxru gʻururga toʻlishi ham bekor. Bu ishonch koʻproq bizga – yangi yoʻl boshida ortiga oʻgirilib, chamalab-ikkilanib turgan avlodga – yuqorisiga oʻrlanayotganimiz narvonning hamma poyalari butligiga ishonishimiz, sobitqadam boʻlishimiz uchun zarur. Shu vajhdan ham koʻnglimizda milt etgan ishonchni asrabavaylab, uni imkon qadar mustahkamlashga harakat qilamiz.
Yuqorida amin boʻldikki, haqiqatni ochiq-oshkor aytolmaslik Choʻlponday olovqalb, tanglayi yurt va millat qaygʻusi bilan koʻtarilgan shoirni oʻrtagan. Mustabid tuzum jamiyatni oʻrgimchak toʻriday qoplagan bir davrda yozilgan bir maqolasida adib shunday deydi: «Podshohlar, sultonlar, xonlar va beklarning qamchilaridan qon tomgan zamonlarda, xalq koʻpchiligi oʻz dardini bir yulgʻun bachkisiga ham ayta olmagan davrlarda, xalqning ogʻir ahvolini, mamlakatning qora kunlarini, koʻpchilik fuqaroning dard va hasratlarini bironta saroy yoki xalq qizigʻi chiqib «hazil» yoʻli bilan yedirib yuborar edi (taʼkiddar bizniki,– D.Q.)».
Eʼtiborli jihati shundaki, bu soʻzlarni Choʻlpon «Kecha va kunduz» ustida qizgʻin ishlayotgan bir vaqtida yozgan. Qadim xalq sanʼati namoyondalariga chuqur hurmat va ajib bir havas bilan qaragan adib nahot oʻz dardini «yoʻli bilan yedirib yuborish»ni oʻylamagan boʻlsa? Albatta, oʻtmish bahona zamonasiga topib baho bergan Choʻlpon buning uchun oʻsha qiziqlardek «boshi ketishi» yoki «oq uylik (badargʻa)» qilinishi mumkinligini yaxshi bilgan. Biroq, boshqa bir narsa borki, u adibni ruhlantiradi, jurʼatu jasorat beradi unga: «Faqat ularning (qiziqarning,–D.Q.) ogʻizlaridan chiqqan buyuk haqiqatlar haqiqatgoʻy shoirlarning oʻlmas asarlari kabi xalq koʻngliga yozilib qolardi, muchallardan muchallarga koʻchardi»15. Bu soʻzlarni foniy dunyodagi barcha narsa oʻtkinchiyu, faqat HAQ va HAQIQATgina boqiy ekaniga imon keltirgan odamgina yozishi mumkindek koʻrinadi bizga. Choʻlpon shu eʼtiqod bilan yashaganki, uning koʻz oldimizda Qaqnus qushdek qayta boʻy tiklashi ham shu tufaylidandir...
Romanning nomlanishiga kelsak, S.Husayinning tergovda bergan maʼlumotiga koʻra, Choʻlpon «Oʻtmish toʻgʻrisida yozyapti deb ayblamasliklari uchun romanni shunday (yaʼni, «Kecha va kunduz» – D.Q) ikkiga boʻlishga majbur boʻlgan»ini16 aytgan. Koʻramizki, roman ustida ishlayotgan adib zarur ehtiyot choralarini koʻrishga, dardini oshkora aytmasdan, «yoʻli bilan yedirib yuborish»ga intilgan. «Kecha va kunduz» haqida yozuvchi hayotligida eʼlon qilingan yagona taqrizda unga quyidagicha ayb taqaladi: «Choʻlpon jadidlarni tasvirlaganda niqoblanadi, jadidlarga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz tili bilan xarakteristika bermasdan, bu vazifani asardagi kishilarga yuklaydi. Choʻlponning qahramonlari jadidlarni maqtab, koʻklarga koʻtaradi».17 Taqriz mualliflari haqlar: chindan ham romanda jadid savdogar paydo boʻlishi bilan Choʻlpon hikoyachilikni oʻzidan soqit qiladi. Negaki, taqrizchilar talabicha «toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz tili bilan xarakteristika» berilsa, uning uchun birgina yoʻl – jadidlarni «sovet yozuvchisi» pozitsiyasidan turib qoralashgina qolur edi. Oʻz-oʻzidan ayonki, agar Choʻlponning niyati oʻzini oqlab olishgina boʻlganida, «niqoblanish»ning hech bir zarurati qolmas, aksincha, «niqoblanish» oʻsha niyatga zid kelur edi. Shu oʻrinda romandagi boshqa bir jihatga ham eʼtiborni qaratgimiz keladi: adib Akbarali, Miryoqub kabi «yot unsur»larga namoyishkorona salbiy munosabatda boʻladi (zamona talabi), ayni paytda ularning har birida avvalo insonni koʻrishga, xatti-harakatlarining tub ijtimoiy-ruhiy asoslarini ochishga (realistik sanʼat talabi) intiladi. Shunisi ham borki, «sinfiylik» ogʻusi bilan zaharlangan kitobxon uchun moʻljallangan chizgilar boʻrtib, yuzada qalqib turadi va... tub sabablarni pardalaydi goʻyo.
Romanga buyuk proletar yozuvchisi M.Gorkiy soʻzlarining epigraf qilib olinishi ham, fikrimizcha, ehtiyot choralarining biridir: «Maʼrifat chogʻishtirib koʻrish bilan hosil boʻladi, bizning yoshlar esa oʻz koʻrganlarini hech nima bilan chogʻishtirolmaydilar, ular kechmishni bilmaydilar va shu uchun hozirgi zamonning nimaligini yetarli darajada ochiq anglayolmaydilar (taʼkid bizniki – D.Q.)». Biroq, agar epigrafga faqat ehtiyot chorasi deb qarasak ham yanglishgan boʻlib chiqamiz. Nega? Maʼlumki, roman yozilgan paytda yoshlar ongiga soxtalashtirilgan vatan tarixi singdirila boshlangan edi. Bosh tarixchi Stalindan andoza olib yozilgan bu tarix, masalan, sotsialistik inqilob ijtimoiy-tarixiy zaruriyat mahsuli sifatida yuz berganini, hatto, Turkistonda ham inqilob xalqning xohish irodasiga koʻra amalga oshganini hech bir eʼtirozga oʻrin qolmaydigan qilib uqtirardi. Ha, bolsheviklar firqasi olis istiqbolni koʻra olgan edi: oʻtmishni soxtalashtirishu zamonani ideallashtirish orqali yoshlar ongini mahv etishga astoydil kirishgan bolsheviklar oʻziga har jihatdan sodiq, har qanday siyosatini soʻzsiz qoʻllab-quvvatlaydigan «omma» uchun kurashardi. Tan olish kerakki, 30-yillarga kelib mafkuraviy kurashda bolsheviklar deyarli uzil-kesil gʻalabaga erishgan edilar. Zero, aksincha boʻlganida shu yillardagi dahshatli qatagʻon siyosatini ommaning qoʻllab-quvvatlashi ostida oʻtkazib boʻlarmidi?!.. Bizningcha, shu mulohazalardan kelib chiqilsa, Choʻlpon epigraf vositasida «Kecha va kunduz»da oʻzi koʻzlagan gʻoyaviy-badiiy niyatga ishora qilgani anglashiladi. Epigrafda taʼkidlanishicha, adib oʻtmishni yoshlar hozirgi zamonning qadriga yetsin (u paytlar oʻtmish haqidagi aksar asarlar shu ruhda edi) uchun emas, ular «hozirgi zamonning nimaligini» anglasinlar degan niyatda tasvirlashga jazm etgan. Choʻlpon tasvirlagan inqilob arafasidagi Turkiston ijtimoiy voqeligi bolshevistik mafkura singdirayotgan tarixiy «haqiqatlar»ga tamomila zid ediki, adib yoshlar uni «oʻz koʻrganlari bilan chogʻishtirib koʻrish» orqali koʻp narsalarning mohiyatiga yeta oladilar, deb umid qilgan.
Xoʻsh, Choʻlpon tasvirlagan voqelik rasmiy nuqtai nazardan nimasi bilan farqlanar edi? Avvalo, bolsheviklar inqilob arafasidagi Turkistonda asosiy ijtimoiy konflikt ezuvchi va eziluvchi sinflar orasida edi, deb uqtirganlar. «Kecha»da esa bunga zid oʻlaroq, asosiy ijtimoiy konflikt feodal asoslar va milliy burjuaziya orasida yotadi, mehnatkash xalq esa ijtimoiy faoliyatdan butkul yiroq. Bu esa Turkistonda sotsialistik inqilobning amalga oshishi tarixiy zaruriyat boʻlganligini inkor qilishdek gap edi. Bolsheviklar inqilobdan ilgari Turkiston ijtimoiy hayotida oʻz firqalarining roli katta boʻlganini daʼvo qilsalar, «Kecha»da ular loaqal eslab ham qoʻyilgan emas. Romandagi uygʻona boshlagan, ijtimoiy-maʼnaviy tadrijga yuz burgan yagona qahramon – Miryoqubning izlanishlari uni jadidchilik harakatiga yaqinlashtirishi ham bejiz emas. Zero, inqilob arafasidagi Turkiston voqeligini qaytadan mushohada etganida ham adib unda xalqini istiqlol va taraqqiyga boshlovchi jadidchilikdan oʻzga bironta kuchni koʻrgan emas. Eng muhimi, jadidchilik harakati qoralanayotgan bir paytda Choʻlpon oʻquvchi ommada u haqda birmuncha adolatli tasavvur hosil qilishga intilganki, bu adibning tom maʼnodagi ijodiy va grajdanlik jasorati edi. Miryoqubning kundaliklaridagi qaydlar tarzida berilgan jadid savdogar Sh.Xoʻjayev soʻzlarida jadidchilik harakatining mohiyatiyu koʻzlagan maqsadi muxtasar ifodasini topganki, ularning ayrimlarini keltirib oʻtish maqsadga muvofiq:
«Bizdan necha baravar kichkina millatlar mustaqil bir hukumat qurib, oʻz davlatlari ila Yevropaning, shu madaniy Yevropaning markazida, yaʼni kindigi singari joyda yashaydi...»
« Ular urush muvaffaqiyatsiz bitsa, oʻsha yurtlarning parcha-parcha boʻlib boʻlinib ketishidan qoʻrqadilar, Russiyani, shu quloch yetmas keng oʻlkani, qilich kuchi bilan, qozoq oʻrisning nayzasi bilan qoʻrqitib butun holida qiyomatgacha ushlab qolmoq istaydilar...»
«Siz-biz sogʻin sigirmiz, bizning shirin sutimiz bor, ruslar va boshqa ajnabiylar bizni emib yotadilar...»
Qizigʻi shundaki, «Kecha»ning 1936 yil nashrida mavjud boʻlgan bu gaplar 1988 yilda, roman «Sharq yulduzi»da qayta eʼlon qilinganida olib tashlangan. Negaki, yuzaki qaraganda gap chor imperiyasi haqida ketayotgan boʻlsa-da, oʻz vaqtida Choʻlpon «qizil imperiya»ni ham nazarda tutgan va koʻp jihatdan xaq boʻlib chiqqandi. Oʻsha vaqtda yurtimizda esa boshlagan istiqlol epkinlaridan jiddiy tashvishga tushgan gʻanimlar, tabiiyki, bu gaplarning oʻtib ketishiga imkon bermaganlar. Romanning jurnalda qayta eʼlon qilinishi ancha qiyin kechgani18 uning 80-yillar adogʻidagi ijtimoiy sharoitda ham aktuallik kasb etgani, mustamlakachilik siyosati asoslariga rahna solishga qaratilgani bilan izohlanishi lozim.
Choʻlpon oʻz qarashlarini yoʻli bilan ifodalasa-da, «Kecha» oʻz muallifining sovet voqeligini toʻlaligicha qabul qilolmaganini, oʻziga yoʻrgakda tekkan istiqlol va taraqqiy dardidan xalos boʻlolmaganini oshkor etdi. Tabiiyki, bunday sarkashlikni shoʻro tuzumi kechirmadi: adibni maʼnan magʻlub etolmagach, jisman mahv etdi. Hatto, oradan 20 yil oʻtgach ham, Choʻlponni grajdan sifatida oqlaganlari holda ijodiy merosini egalariga qaytarmadilar: uning koʻz yoshlaridan millionlab qalblarda chechaklar unishi mumkinligidan xavfsiradilar...
Istiqlol dardi bilan yashab, sadpora koʻnglida choʻng armon bilan ketgan Choʻlponning bezovta ruhi, shoyadki, endi orom topgan boʻlsa...
1997 yil
Izohlar
.... рисола устида ишларканман бот-бот
раҳматли бобомни эсладим: у киши «босмачи»
ўтган, сургунларда бўлган... Бобомнинг ўтмиши туфайли мен – совет пионерининг кўнглида не-не изтиробу аламлар кечгани ўзимгагина аён. Бизга «қора» бўлиб кўринган ўтмиш
орамизда тубсиз жар бўлиб ётарди гўё... Раҳматли ўтмишидан мутлақо гап очмас, энди
ўйласам, бизнинг тушунишдан ожизлигимизни
англарди, чамаси... Бугун, Чўлпон руҳиятини
англашга интилиш асноси бобомни-да тушунгандек бўламан, кўнгилда оғриқли бир армон
чўнглашиб боради...
Ушбу рисолани эҳтиром ила бобом Мулла
Ўринбой Азизбек ўғли хотирасига бағишлайман...
Ҳозирда миллий уйғониш даври деб атаётганимиз ўтган аср бошидаги Туркистон ижтимоий ҳаётини йиллар давомида мустаҳкам тўғон-ла тушовланган асов дарёнинг ўша тўғонни қўпориб, шиддат-ла оқувига менгзагимиз келади. Зеро, ботиндаги қудратнинг зоҳирий кўриниши бўлмиш бу шиддат элнинг қалб кўзи тийрак ўғлонлари дилидаги асрий умидларни қувватлантириб, уларни буюк мақсадлар сари илҳомлантирган эди. Миллатнинг тарихий тақдирини белгиловчи даврларнинг ҳар куни асрларга татигуликдирки, виждонли кишиларнинг бундай пайтда шиддатли ҳаёт оқимидан четда туришлари асло мумкин бўлмаган ҳодиса. Бу нарса, айниқса, ижод аҳлига тегишдир. Бундай даврларда яшаган ижодкорлар учун шахсийлик ва ижтимоийлик чегаралари мавжуд эмасдек, уларнинг қалби жамият ҳаётидаги ўзгаришларга ҳамоҳанг ураётгандек. Айтиш мумкинки, ижодкор давр ижтимоий ҳаётининг барометрига айланади: замондошларни эртанги кун ҳавосидан, изғирину қуёшли кунлардан огоҳ этиб туришликни ўзининг вазифаси деб билади. Албатта, бугунги кун юксаклигидан туриб уларнинг ижодига турлича баҳо беришимиз мумкин. Айримларимиз «шу туфайли ҳам уларнинг аксар асарлари вақт синовига дош беролмади», десак-да мумкин. Бироқ, мулоҳаза қилайлик, ўзимизни уларнинг ўрнига қўйиб кўрайлик. Ўша ижодкорлар қаршисида икки турли йўл мавжуд эди: ё мангу мавзуларга қўл уриб боқийликка бўйловчи асарлар яратиш ва ё куннинг долзарб муаммоларига муносабат билдириш орқали миллат, Ватан келажагига таъсир этиш. Шу хил танлов имконияти юзага келганида кўплаб ижодкорларимиз, ҳатто буюк истеъдод соҳиблари-да, бутун кучу иқтидорларини иккинчи мақсадга йўналтирдилар. Ана шундай фидойи ижодкорлардан бири, шубҳасиз, Абдулҳамид Чўлпондир.
Замона зайлини яхши тушунган, илм-маърифатни қадрлаган бўлғуси шоирнинг отаси, анчагина тараққийпарвар инсон, мадраса кўрган шоиртаъб савдогар Сулаймонқул Юнус ўғли фарзандининг «замона иқтизосинча» билим олишига айрича эътибор билан қарайди. Шунинг натижаси ўлароқ, ёш Абдулҳамид оила муҳитидаёқ нафақат Туркистон, балки Ички Русия ва Туркияда чоп этилган жадид нашрларига муштарий бўлиш, уларни мунтазам кузатиб бориш имконига эга бўлади. Ёш Чўлпоннинг дунёқараши ўша газеталар таъсирида, аниқроғи, жадидчилик ғоялари таъсирида шаклланади, у ўзини қуршаган ижтимоий муҳит ҳаётини, ўзи гувоҳ бўлаётган воқеа-ҳодисалар моҳиятини жадидчилик руҳидан келиб чиқиб тушунади ва баҳолайди. Шу боис ҳам отасидаги шеъриятга муҳаббатни юқтирган Чўлпон ижодининг аввалидаёқ ўзининг ижодий кредосини аниқ белгилаб олган, бутун куч-ғайратини «миллатни уйғотиш» мақсадига сарф этиш, бу йўлда бадиий сўзни восита қилишга қарор берганди. Чўлпоннинг матбуотдаги илк чиқишлари қаторида саналувчи «Адабиёт надир?» ва «Муҳтарам ёзғучиларимизга» номли мўъжазгина мақолалари айни шундан далолат беради. Чўлпон «Адабиёт надир?» номли мақоласида бадиий сўз санъатининг хоссаларидан сўз очаркан, асосий эътиборни унинг ижтимоий ҳаётдаги ўрни, вазифаларига қаратади. Ёш адибнинг фикрича, «Адабиёт яшаса миллат яшар. Адабиёти ўлмағон ва адабиётининг тараққийсига чалишмағон ва адиблар етиштирмағон миллат охири бир кун ҳиссиётдан, ўйдан, фикрдан маҳрум қолуб, секин-секин инқироз бўлур».
Кўринадики, Чўлпон тушунчасидаги адабиёт миллатни инқироздан сақлаши, унинг тараққий этишига хизмат қилиши даркор. Муаллиф омманинг адабиётга бефарқлигидан, ҳатто ўтмишда яратилган «таърих умумийларни ўқуб англамоқдин» йироқлигидан ташвиш чекади. Чўлпон Оврўпо халқларидаги адабиётга тамомила ўзгача муносабат ҳақида ҳавас билан ёзади, уларнинг ижтимоий-тарихий тараққиёт масаласида илгарилаб кетиши омилларидан бирини айни шунда кўради. Муаллиф ҳавасли нигоҳини Оврўподан юртига ўгириб кўрадики, бунда уламою эшонлар «тўн киймак», авом «чойхоналарга чиқуб чой ичмак», зиёлилар эса «Оврўпо кийимликларию қийматлик папирўслар»дан завқ олаётирлар. Айни шу маънавий қашшоқланиш туфайли «кундан кунга руҳимиз тушуб, келадирғон истиқболимизга умидсиз қараймиз», деб ҳисоблайди Чўлпон. Мақолада адабиётнинг «ўткур юрак кирларини ювадурғон тоза маърифат суви» сифатида зарурлиги уқтирилади, пировардида «Адабиёт ўқуйлук, адиблар етиштурайлук!» деган чақириқ янграйди. Эьтиборли жиҳати шундаки, Чўлпон айни пайтда «агарда «баёз» ва бемаъни бир-иккита китоблар билан қолсак» инқирозга учраймиз, дея огоҳлантиради. Англаш мумкинки, Чўлпон мақоласида назарда тутилган адабиёт – янгича адабиёт, шу боис ҳам «адиблар етиштурайлук!» чақириғига алоҳида урғу берилади, адиблар етиштириш масаласининг долзарблиги қайта-қайта такрорланади. Хўш, муаллиф бу ўринда қандай адабиётни назарда тутади? Бу саволга қисман «Мухтарам ёзғучиларимизға» номли мақоладан жавоб топишимиз мумкин.
Мазкур мақоласида Чўлпон аҳли қаламга мурожаат қилиб, уларни «миллатнинг энг танқид қилинатурғон ўринларида аралашуб юрмак»ка чақиради. Чунки «аралашуб юрулса, андағи сўзларни, одамларни ўрганмоққа бўладирки, китоб бетларига кўчириб ёзмоққа материёлларнинг энг асллари халқ орасидан олинадур». Бу гапларни, ўзининг эътироф этишича, Чўлпон Оврўпо ёзувчиларининг тажрибаларига таяниб айтади: улар «ўзларининг яхши ёмон одатлари орасида юрубдулар, сўнгра қўллариға қалам олуб, яхшисини яхши, ёмонини ёмон кўрсатуб ёзубдурлар». Англаш мумкинки, адибларни ҳаётга чуқурроқ кириб боришга ундашдан кўзланган мақсад миллий турмушни теран таҳлил этиб, «яхшисини яхши, ёмонини ёмон кўрсатуб» берувчи ҳаққоний адабиётни юзага келтириш экан. Ёзувчининг бу хил адабий-эстетик қарашлари «Доктор Муҳаммадиёр» ҳикоясида ҳам ўз аксини топган. Ҳикоя қаҳрамони Муҳаммадиёр Петроградда эканида «Туркистоннинг мадраса шогирдлари ҳаётидан олуб «Умрлик шогирдлар» номли бир рўмон ёзди. Рўмон ўн икки жузъ бўлуб, Туркистонда хануз шундоғ миллий маишатдан олинғон катта рўмон чиқмағон эди... Бу рўмон шундай моҳирона ёзилғон эдики, мадрасада қирқ-эллик йил турганда ҳам шундоғ яхши ва шогирдларнинг мадрасада ўқумай самоварларда давр сураётганларини ёзмоқ мумкин эмас эди». Муҳаммадиёр Чўлпон хаёлидаги адиб идеали, шу боис ҳам у ижодда ўз «яратувчиси»нинг адабий-эстетик қарашларига мувофиқ ҳаракат қилади. Ёш адиб ўз қарашларини қаҳрамони воситасида ифодалашнинг ўзи билан қаноатланмайди чоғи, сатр остида изоҳ бериб, фикрини очиқроқ англатишга жазм этади: «Ушбу рўмон (яъни, «Умрлик шогирдлар» – Д.Қ) хаёлий ва йўқдир. Фақат 12 жузъ бўлмасун ва 6 жузъ бўлмасун, 3 жузъ қилуб бўлса ҳам шул исмда юқорида таъриф қилинғон руҳда бир рўмон ёзмакларини муҳаррирлардан ўтинаман.
Худо муҳаррирларимизга ғайрат берсун!»
Юқорида юритган мулоҳазаларимиз ёш Чўлпон аср бошидаги Туркистон ижтимоий шароитида адабиётнинг беқиёс катта аҳамият касб этишини таъкидларкан, тамомила янги – реалистик адабиётни назарда тутган, деган тўхтамга етаклайди. Рус ва Европа адабиёти намуналари билан яхшигина танишган ёш адиб реалистик адабиётнинг жозибасини, унинг ижтимоий ҳаёт муаммоларини англаш ва англатиш имкониятларини теран ҳис қилади, айни шундай адабиёт яратиш, унинг воситасида миллатни маърифатли қилиш ниятларини дилига тугади1. Чўлпонни адабиёт майдонига етаклаган айни шу некбин ниятлар унинг бутун ижодий фаолиятини юргизган «мотор», буюк адиб «ижодининг қалби» бўлиб қолди.
Чўлпоннинг матбуотда эълон қилинган илк асарларидаёқ миллатнинг маънавий қашшоқланишию юртининг тутқунлигидан юраги пора бўлган, ўзининг буюк армонларию дардларини оммага юқтириб, уни мавжуд ҳолатдан чиқишга даъват қилаётган безовта қалб эгаси бор бўйини кўрсатиб туради. Унинг матбуот юзини кўрган илк асари «Туркистонли қардошларимизга» деб номланувчи шеърдир. Агар бадиият нуқтаи назаридан қаралса, шеър анчагина заиф, услубий ғализликлару вазндаги сакталиклар яққол кўзга ташланади. Албатта, бошловчи шоир учун бу нав камчиликлар табиий ҳам. Бироқ биз кўпроқ бошқа жиҳатни ўйлаб, мақсадимиз Чўлпон қарашларидаги ўзгаришларни, унинг дилию онгида кечган зиддиятларни кузатиш орқали руҳиятини тушунишга интилиш бўлганлиги важҳидан бадиият масалаларини имкон қадар четлаб ўтишга ҳаракат қиламиз. Алалхусус, мазкур шеърда Чўлпон, ўзи айтмоқчи, «миллатнинг энг танқид қилинатурғон ўринлари»ни кўришга интилади, уларни тасвирлаш орқали омма қаршисига улкан кўзгу қўймоқчи бўлади гўё. Шеърнинг бошидаёқ:
Илму маърифат ҳам хунардан қолди маҳрум бизни халқ,
Маърифатсизлик балосига йўлиққон бизни халқ,– дея ўзининг асосий хулосасини беради-да, энди шу даъвонинг исботи, шарҳига ўтади. Шоирнинг фикрларида ҳали ярқ этиб кўзга ташланувчи оригиналлик кўрилмайди, у аксарият жадидлар каби ўйлайди, мавжуд аҳволни умуман жадидчилик нуқтаи назаридан баҳолайди. Хусусан, аҳилликнинг йўқлигидан, миллатнинг «бошига шунча кулфатлар келса ҳам ибрат олмаслиги»дан, фарзандига илм беришдан кўра кўпроқ тўй-ҳашамга эътибор берувчи оталардан зорланишлар ўша давр жадид нашрларида бот-бот такрор этилувчи гаплар эди. Бироқ, эътибор берилса, шу шеърнинг ўзидаёқ Чўлпон учун ижтимоий дарднинг шахсийланиб улгурганини сезиш мумкин. Унинг «бир киши миллатпараст ўлса деюрлар даҳри деб», «тўғри йўлга бошласанг эгри хоҳлар бизни халқ» деган сатрларида том маънодаги шахсий кечинмалар ботиндай туюлади бизга. Зеро, Чўлпондек ҳиссиёт кишиси жадидчилик ғоялари билан ўзи гуриллаб ёнгани ҳолда ён-веридагиларнинг мудроқ қалбларида ҳам шу оловни ёқмоқни ният қилгани, ўзи учун кутилмаган ҳолда лоқайдлик, бефарқликка тўқнаш келган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Балки шунинг учундир, шеърда бироз хафалик аралаш алам, умидсизланиш кайфияти зуҳур қилади. Бундай ҳолатда ўз фойдасини ўзи англамаган кишилардан зада қалбнинг:
Кес сўзингни, эй қалам, бас мунча фарёдинг етар,
Кўп бақирсанг оғзингга тошларни отгай бизни халқ,– дея ўзига хитоб этиши, аламли фиғонига бироз аразлаганнамоликка ўхшаш оҳангларнинг-да илакишиб келиши табиийдек кўринади. Ўйлашимизча, шеърда кузатилган кайфият бирмунча вақт ёш Чўлпон дилида устувор бўлган. Шу боис ҳам орадан бир ойлар ўтар-ўтмас чоп этилган «Қурбони жаҳолат» ҳикоясида ҳам шу хил кайфият сезилиб туради.
Аввало шуни айтиш керакки, Чўлпоннинг илк ҳикоялари қаҳрамонлари ҳали тўла объективлашиб улгурмаган, яъни улар билан муаллиф орасидаги масофа доим ҳам сақланмайди, адиб кўпинча ўзининг ўй-фикрларини уларнинг тилидан айтишга ҳаракат қилади. Чўлпоннинг ўзи каби, ҳикоя қаҳрамони Эшмуроднинг қарашлари ҳам газеталар таъсирида шаклланган: ўзи яшаётган муҳит шароити билан келишолмаётган, бу тарзда яшаб бўлмаслигини чуқур ҳис этган йигитни на отаси, на тенгдоши Мўминжон ва на бошқалар тушунади, у ўзини яккаланган, шу боис ҳам муҳит қаршисида жуда ожиз сезади. Айни шу ожизлик ҳисси Эшмуроднинг умидларини сўлдиради, руҳига тушкунлик солади: «Ғазитанинг қай ерига қараса туркистонли бечораларнинг илмсиз ва ҳунарсиз ҳолда маишат қилганларига таассуф қилиб ёзадур. Яна диққат... Яна ҳафалик... Бу бизнинг Туркистонимиз ғафлатдан уйғонурму? Йўқми? Биз бундай ҳолда бўлсак битамиз... инқироз топамиз... Ўқуғанларимизни кофирга ҳукм қиламиз. Аммо ўз болаларимизнинг одати ваҳшиёналарига деяр сўзимиз йўқдир. Биз бу ҳолда бўлсак киши қаторига санамайлар. Оврўполилардан одати қабихаларини касб қилурмиз. Аммо маданият, фунун ва саноиъларига кўз юмуб турурмиз. Биз одам бўлмаймиз... битамиз... инқироз бўламиз... Оҳ, жаҳолат!!! Битдук, битдук... Ўлдук, тирилмаймиз». Эътибор беринг-а, Эшмуроднинг ўйларидаги кўп ўринлар «Туркистонли қардошларимизга» шеъридаги қарашлар билан муштарак. Бироқ шеърнинг лирик қаҳрамони билан ҳикоя қаҳрамони кайфияти руҳиясида яқинлик бўлгани ҳолда, уларнинг мутлоқ мослиги ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас. Нега? Эшмуроднинг руҳий изтироблари ёлғизланиб қолгани, ўзига ҳаммаслаклар тополмаганию фаолиятсизлиги туфайли чуқурлашади. Қаҳрамонидан фарқ қилароқ, Чўлпон фаол ижтимоий ҳаракатга киришган, ўзи билан ҳаммаслак кишилар-ла яқин алоқада эди2. Бундан англашиладики, тушкунлик кайфияти Чўлпон руҳияти учун, гарчи бот-бот такрорланиб турса-да, эпизодик ҳодиса бўлгани ҳолда, Эшмурод руҳиятининг турғун сифатига айланиб қолган.
Кўринадики, Чўлпон Эшмурод образига қисман «ўзини» сингдиради: вақти-вақти билан дилини чулғовчи тушкунлик кайфиятини қаҳрамон руҳиятига ўтказиб, бу ҳолатни ижодий ривожлантиради – фаолиятсизлик, ҳам ундан ўсиб чиқувчи ёлғизлик фожиасини кўрсатишга интилади. Бу эса, бир томондан, муаллифнинг қаҳрамонларидан узилишга интилаётганини, иккинчи томондан, унда катта ижодий қувват мавжудлигини кўришга имкон беради.
Чўлпоннинг иккинчи ҳикояси «Доктор Муҳаммадиёр»нинг бошланишида «Туркистоннинг қоронғу гўшасида, ... номлик уездни шаҳарда» деган сўзларга дуч келамиз. Айни пайтда, сарлавҳа остидаёқ муаллиф ҳикояга «хаёлий» деб таъриф беради. Асарнинг бошланишидаёқ кўзга ташланувчи бу хил зиддият унинг табиатини очиб беради: Чўлпон ўзи билган реал муҳит фонида идеал қаҳрамонни – ўқувчи омма ибрат олиши лозим бўлган фаол шахсни ҳаракатлантиради. Яъни, ҳикоя воқеалари кечаётган ижтимоий муҳит «Қурбони жаҳолат»даги муҳитга монанд, қаҳрамони эса Эшмуроднинг тамом акси. Умуман, Чўлпон ўзи тасвирлаётган муҳитга муносабатини ифодалаш учун қаршилантириш усулидан унумли фойдаланади. Бироқ, шуниси борки, қаршилантирилаётган томонларнинг ҳар иккиси доим ҳам матнда зуҳур қилмайди: улардан бири «текст»да кўрилса, иккинчиси «контекст» (давр муҳити, адибнинг шу даврда ёзган бошқа асарлари)дан англашилади. Дейлик, ўғлини илмли қилишга астойдил бел боғлаган Хожи Аҳмад аввалги ҳикояда кўрганимиз Эшмуроднинг «нодон ва жоҳил» отасига қарши қўйилади. Ёки Муҳаммадиёрнинг биринчи устозини олиб кўрайлик. Ҳикоядаги кўп ўринлар муаллимнинг жадидчилардан эканига ишора қилади: Уфа мадрасаи Олиясини битиргани, кийинишию ташқи қиёфаси («баъзи бойлар муаллимнинг қиёфасини кўрган ҳамон эшигидан кирғузмасдан ҳайдамакда»), зиё тарқатиш йўлидаги фидоийлиги. Фидоийлиги шунчаларки, илмга чанқоқ шогирдининг ўқишини давом эттиришига ёрдам беришларини сўраб «шаҳар мўьтабарони ҳузурларига» бош уриб боради. Жадид зиёлисининг бу фазилатларини Чўлпон ҳаётда ўзи гувоҳ бўлган ва матбуотда танқид қилгани мударрисларнинг манфаатпарастлиги («Баҳор авваллари»), ахлоқий тубанлиги («Мадрасаларимиз аҳволи»)га қарши қўяди. Айни пайтда, адиб ўқитишнинг самарасидан сўз юритиб, муаллимнинг бир йилдаёқ шогирдини «бутун аҳкоми ислом, тарих ва жўғрофиёларни мукаммал билади»ган даражага етказганини ёзадики, бу билан усули жадиданинг усули қадим қаршисида афзаллигини таъкидлаб ўтади.
Чўлпон эл ичида Муҳаммадиёрдек иқтидорли ёшларнинг кўплигига ишонади, уларнинг рўёбга чиқишига моддий қийинчиликлару жамиятдаги маданий-маърифий савиянинг пастлиги – жоҳиллик имкон бермаётир, деб ҳисоблайди. Кенг юртда Муҳаммадиёрнинг ўқишини давом эттиришига ёрдам берувчи бирор киши топилмаётган бир пайтда «шаҳарда катта тўйлар бўлмакда, қиморбозлар, мастлар бир-бирларини пичоқлашуб, инсон қонлари «жаҳолат!!! жаҳолат!!!» деб оқмақда эди!... Бирдан-бир бўлғон шогирдларга ёрдам жамияти ақчасизликдан тўхтаған эди!» Ёш адиб ўз юртида кўраётгани бу аҳволни Бокудаги аҳвол билан чоғиштириб кўришга ундайди ўқувчисини. Муҳаммадиёр Бокуга келиб, «Жамияти хайрия»га мурожаат қилгач, «бироз аъзолар маслаҳат қилғонларидан кейин Муҳаммадиёрни олий таҳсилигача жамият ўз ҳисобидан ўқутмоққа қарор берди». Чўлпон шу ўринда «ўз ватанидан ва ўз ватандошларидан ёрдам кўрмаган Муҳаммадиёр Боку ёшларининг ҳимматлари ила умидига етушди» деб ёзаркан, гапларида ҳавас ва ўкинч оҳанглари зуҳур қилади. Бироқ бу кайфият аламзадаликка етакламайди, чунки Чўлпон ҳам, қаҳрамони Муҳаммадиёр ҳам аввало «ватан менга нима берди?» деб ўйлайдиган худбинлардан эмаслар. Шу боис ҳам Чўлпон ўқишини давом эттира бошлаган Муҳаммадиёр ҳақида «энг муқаддас амалига етди. Энди оз бўлса ҳам ўзини хор қилган ватан ва ватандошларига хизмат қилажак эди» деб ёзади. Ватан равнақи учун хизмат қилишликни муқаддас бурч санаган адиб қаҳрамонини ҳам шунга мувофиқ талқин қилади. Муҳаммадиёр қаерда бўлмасин, мана шу муқаддас бурчни унутмайди, шу боис ҳам ўзи катта обрў-эътибор топган Бокуни-да қўйиб, ватанига «қўлдан келган қадар хизмат қилмоқ» учун Туркистонга қайтади. Узоқ йиллик айрилиқдан сўнг юртига қайтаётган Муҳаммадиёр ўзи кўрган мутараққий мамлакатлар – Италия, Франция, Швейцариядаги ҳаёт тарзи билан Туркистон ҳаётини қиёслаб изтироб чекади. Энди у кўникиб қолган манзаралар ўрнида «пастгина ҳашак ва лойдан ясалган бинолар ва онларда сафил бир ҳолда яшаган мусулмонлар! Топганин бачча, улоқ, ичкиликка ҳам домла-эшон ва бойларга шалдиратуб тўн ва зарбоблар берган, бойлар қўлида бир қул ҳукмида бўлиб юрган ўзбеклар, қозоқлар, туркманлар» намоён бўладилар. Чоғиштириш унинг дилида умидсизлик ҳосил қилади, чунки «кўбни билган, кўбни кўрган» Муҳаммадиёрга «разолат ва сафолат» қўйнида яшаётган халқининг «тараққий ва тамаддунларини кўрмак» нечоғли оғир масала эканлиги аён эди. Муҳаммадиёр яхши биладики, она юртининг «буюк-буюк, яшиляшил тоғлари Исвейчарадан кам эмас эди. Наҳр-наҳр оқиб турғон сувлари ва нима экса шуни олса бўладурғон маҳсулдор тупроқлари ила Амриқодан ҳеч камлиги йўқ эди». Бироқ айни пайтда бу юрт «илмсиз бойлари, жоҳил «олим»лари, ёлғон эшонлари ва исрофнинг кони бўлув ила ҳеч нарсага ўхшамас эди». Кўрамизки, Муҳаммадиёрнинг фикрича, Туркистоннинг тараққий этиши учун барча табиий имкониятлар муҳайё, бироқ шу имкониятларни рўёбга чиқариши мумкин ва лозим бўлган омма жаҳолат қўйнида, шу боис ҳам ўз фойдасини ўзи англаганича йўқ. Агар «халқ ўз фойдасини англаса», яъни, маорифга жиддий эътибор берса, Европа дорилфунунларида болаларини ўқитиб зарур мутахассислар етиштирсаю уларнинг «ҳар бири ўз вазифаларинда туриб ишларин тартиби ила юргузсалар ва халқимизнинг фойдасини кузатсалар, нақадар олий ва нақадар гўзал бўлур эди!» Муҳаммадиёрнинг мазкур нурли хаёлларига-да умидсизлик соя солади, чунки «бунларнинг бўлишига кўзи етмайди» унинг. Кўриб турганимиздек, муаллиф қаҳрамони онгидаги умид ва умидсизлик курашини бир томонга ҳал қилмайди – масалани очиқ қолдиради. Бунинг сабаби, фикримизча, ҳикоя устида ишлаётган Чўлпоннинг ўзида шу хил зиддиятнинг мавжуд бўлганлигидадир. Даъвомизни асослаш учун Чўлпоннинг «Доктор Муҳаммадиёр»дан салгина илгари ёзилган «Ватанимиз Туркистонда зироат ва деҳқончилик» номли мақоласига мурожаат этамиз. Мақоланинг илк жумлаларидаёқ юқорида кўрганимиз Муҳаммадиёрнинг ўйларига ҳамоҳанг ўринлар кўзга ташланади: «Бутун Русияда манбатлик (ҳосилдорлик Д.Қ.) жиҳатидан ватанимиз Туркистоннинг илғорда эканлиги ҳаммага маълумдир. Ва ҳатто бутун дунёда манбатликнинг биринчиси Амриқо бўлса, бизнинг Туркистон ҳам иккинчи саналадур». Мақолани ёзиш пайтида Чўлпонни шунчалар унумдор ерларни макон тутган халқнинг нечун бунчалар ҳароб яшаши ўйга толдирган эдики, кейинча худди шу нарса Муҳаммадиёрнинг ўйларига кўчади. Туркистон деҳқонларининг аянчли аҳволи, муаллифнинг фикрича, «экин машиналари»нинг ишлатилмаслиги ва шу боис меҳнат самарадорлигининг камлиги билан изоҳланади. Жамиятдаги жамики иллатлар илдизини жоҳилликда деб тушунган Чўлпон деҳқонларнинг «экин машиналари» ишлатмаслигининг сабабини ҳам шунда деб билади. Шу боис ҳам муаммонинг ечими осон кўринади унга: газета-журналлар, ёшлар деҳқонларга «шундоғ фойдалик нарсаларни билдирсалар ва тушунтирсалар, халқ турмушини енгиллик тарафиға неча одум отлатқон бўлур эдилар». Чамаси, Чўлпон аввалига мақолани давом эттиришни мақсад қилмаган кўринади, зеро, унинг давомлилигидан далолат берувчи бирон бир ишора ҳам йўқ. Бироқ орадан бирмунча вақт ўтгач, адиб шу номда яна бир чиқиш қиладики, унга алоҳида эътибор бериш мақсадга мувофиқдир: «Ўтган мақоламда, – деб ёзади Чўлпон, – деҳқон қардошларимиздан ҳеч бирларининг зирорат машиналари ишлатмаганликларини ёзган эдим. Мақолани ёзгандан сўнгра қишлоқларда юруб, ўзум деҳқонлар билан кўрушуб фикр олишдим. Энди аларнинг фикрларини ўйлағон миллатпарвар киши кўзларидан қонлик ёшларини оқузмай мумкин эмас». Мақоланинг бошланишиёқ муаллиф қарашларида жиддий ўзгаришлар юз берганидан далолат беради. Деҳқонлар билан учрашиб, уларнинг дардлари билан яқиндан танишган адиб масалага кенгроқ ёндашиш зарурлигини чуқур ҳис қилади. Бу учрашувлар илгари техникадан фойдаланмасликни жоҳилликдангина деб билган Чўлпонга бунинг бошқа, тубда ётувчи анчагина жиддий сабабларини очиб беради: «дуруст, зироат машиналари фойдалик экан, аммо пул керак, бизнинг қўлимизда бўлса нақд тайёр пул йўқдур», дея эътироз билдирадилар унга. Чўлпон қишлоқларда юриб кўрган, билган муаммоларни, деҳқонларнинг дардларини газета саҳифаларига олиб чиқади: «Пахта эксак ғўза-поясигача, буғдой эксак сомонигача қарзимиз бадалига хўжайинларимиз бойларга олуб боруб берамиз. Яна иккинчи экинга берадурғон бўлуб бойлардан пул олуб, қиш ичи бола-чақаларимиз ила авқот ўткарамиз... Чигитга пул деб борсак, хўжайинлар сўкуб, ҳар турли ҳақоратлар ила йиғим-терим вақтида 100 сўм қилуб беришга ўртача 40 – 50 сўм пул берадурлар...» Қишлоқда юриб кўрганлари, деҳқонлардан эшитганлари Чўлпонни ўзини анчадан бери қийнаб келаётган муаммоларнинг ҳал этилиши осон бўлмаслигига амин қилади. Яъни ҳаёт билан чуқурроқ танишиши баробари адиб ўзининг кўпроқ газета-журналлар таъсирида шаклланган қарашларини конкретлаштириш, аниқлаштириш эҳтиёжини сеза бошлайди. Айни шу нарсага уриниш мақоланинг учинчи қисми (яъни, шу ном остидаги учинчи чиқиш)да ҳам яққол кўзга ташланади. Чўлпон мазкур чиқишида «Туркистонга тараққий даври киргандан бери» газеталарда «Илм керак! Ўқимоқ керак!» дея қичқириб келингани, шу қичқириш натижаси ўлароқ «Ўқумоқ ва ўқутмоқ ишлари секин бўлса ҳам олдинга босгани», газета-журналлар чоп этилиб турганию «ҳамма шаҳарларда «янги усул» мактаблар очилганини» таъкидлайди.
Бироқ, адибнинг фикрича, бошқа бир муҳим масала ҳам борки, у ҳақда «ёзғучи ҳам, ўқуғучи ҳам йўқ». Чўлпон ўқувчилар эътиборини, хусусан, маслакдошлари эътиборини мана шу муҳим масалага қаратмоқчи бўлади: «ҳайхот, зироат ишларимиз тамом ҳароб! ҳароб! ҳароб!.. Олдинга бир одум отулгани ҳеч кўрулгани йўқ. Бир таноб ер қишлоқда минг сўмга чиқди. Аммо ер деҳқонда эмас, миллатга, халқға иона бермай тек сақлаб ётадурғон бойларда. Оҳ, шул бизни тамом куйдурадур». Чўлпон ўз фикрларини асослаш учун ўн-ўн беш йил илгариги маориф ва зироат ишларидаги аҳволни қиёслайди: бирида оз бўлса-да олдинга силжиш, иккинчисида орқага кетиш бўлганини кўрсатишга ҳаракат қилади. Чўлпон ўз мулоҳазаларини одатдагидек мурожаат билан якунлайди: «Ёзайлук, қариндошлар, зироатдан! Ёзайлук, қариндошлар, иқтисоддан! Алар бўлса, мактаб ҳам бўлур, илм ҳам бўлур. Деҳқонлар бойлар қўлидан, қуллик, асирликдан қутулса, ҳаммаси бўлур. Ёзайлук, қариндошлар!..» Кўринадики, Чўлпон жадид маърифатчилиги мавқеида тургани ҳолда миллатни тараққий эттириш учун илму ирфоннинг ўзи кифоя эмаслигини, бунинг учун жиддий иқтисодий ва ижтимоий ислоҳотларни амалга ошириш зарурлигини англай бошлаган. Айни пайтда, Чўлпон маърифат ва иқтисод муносабатини ўзгачароқ («алар бўлса мактаб ҳам бўлур, илм ҳам бўлур») тушуна бошлайди. Иқтисодиётни ривожлантириш учун эса ижтимоий муносабатлар («деҳқонларни қуллик, асирлиқдан қутқариш»)ни ўзгартириш, ислоҳ қилиш даркор.
Энг муҳим нуқта – ислоҳни қай йўсин амалга ошириш масаласида Чўлпон ҳали тугал бир фикрга эга эмаски, бу нарса унинг онгида зиддиятли ўйлар кураши, изланиш жараёни кечаётганидан далолатдир. Юқорида айтганимиздек, айни шу жараён Муҳаммадиёрнинг ўйларида ўз аксини топган. Шу боис ҳам Муҳаммадиёр «халқ ўз фойдасини англаса» дея сурган хаёлларининг-да амалга ошишга ишонолмайди. Чўлпон қаҳрамони руҳиятидаги умидсизликни изоҳлаб ёзади: «Чунки борган сари орқага кетмакдамиз... тараққий асари кўрулмасдан, бир тараққийга ўн таданний тайёр турадир». Чўлпон қаҳрамонининг нима учун «кўзи етмаслиги»ни изоҳламоқчи бўлгани ҳолда нима учун ўзининг кўзи етмаётганини изҳор қилади. Шу ўринда адиб қаҳрамони руҳий ҳолатини изоҳлаётганини, баски, жумлалар шунга мувофиқ бўлиши лозимлигини унутиб қўяди гўё. Айтмоқчимизки, юқоридаги гап мазмун жиҳатидан узоқ вақт юртидан айро яшаган одамга эмас, кўпроқ шу юрт қозонида қайнаётган кишига – Чўлпоннинг ўзига тааллуқлидир.
Вужудини кемириб ётган умидсизлигу онгидаги кескин зиддиятларга қарамай, Муҳаммадиёр юртига қайтиб маърифатчилик ҳаракатига астойдил киришади, ўзининг кичкинагина шаҳарчасида улкан ишларни амалга оширади. Кўрамизки, Чўлпон ибрат учун яратаётган қаҳрамонини ўзгача талқин қилолмайди, чунки унинг ўзида кечаётган зиддиятли изланишлар ҳали ечимини топгани, қарашлари яхлит тизим ҳолига келганича йўқ. Яъни, қарашлари бирмунча «сўл»лашгани ҳолда Чўлпон жадид маърифатчилиги мавқеида қолади.
Жадидчилик ҳаракати миллатни маърифатли қилиш, тараққий эттириш орқали эришишни кўзлаган бош мақсад юрт озодлиги, ИСТИҚЛОЛ бўлганлиги аён. Бироқ ўша давр шароитида бу мақсадни ошкор этиш, хусусан, чор цензураси кўригидан ўтувчи нашрларда истиқлол ғояларини очиқ-ошкор ифодалаш мумкин бўлмаган ҳодиса эди. Шунга қарамай, газета-журнал саҳифаларидан бот-бот шу ғоянинг учқунлари сачраб турардики, бу учқунлар омма юрагида шу буюк ғоя оловини ёқишга қаратилганди. Бу ўринда биз, аввало, кейинча миллатчилик деб қораланган миллатпарварлик руҳини назарда тутмоқдамиз.
Чўлпоннинг илк асарларидаёқ ўз миллатининг қуллик асоратида қолганидан, забун ва абгор аҳволидан эзилиб, изтироблари чидаб бўлмас оғриқ даражасига етаёзган безовта қалб кўзга ташланади. Адибни ўртаган дард унинг миллат ҳақидаги мулоҳазаларида, қаҳрамонларнинг ўйларию воқеа-ҳодисалар тасвирида жигар қонидек силқиб туради. Қаҳрамони Муҳаммадиёр «илм ва маърифат ила дунёга ном чиқарғон Туркистоннинг» аянч аҳволини кўриб «хафачиликдан сил касалига йўлуқ»қани каби, Чўлпон ҳам ёш чоғидаёқ миллат дарди билан оғригандики, давоси топилмаган бу дард уни умрбод азоблаб, айни кучга тўлган пайтида маҳв этилишига сабаб бўлганди.
Маърифат нуридан қалб кўзи очилган, кўп нарсани англаган Чўлпон учун ҳар қадамда миллатдошларининг камситилишини, таҳқирланишини кўриб туришлик, уларни ҳимоя қилишга ожизлигини туюб яшашлик бағоят оғир эди. «Доктор Муҳаммадиёр»нинг қатор ўринларида айни шу нарсанинг акс эттирилиши ҳам фикримизни далиллайди: «қўрқинч манзаралар бунда андин ҳам зиёда ҳукм сурмоқда эди: бир мусулмон бириси билан урушуб бурни қонағон, бир мусулмонни пўезд маъмурлари тутиб олуб урадирлар... Муҳаммадиёр чидаёлмади. Пўезднинг ташқарисига чиқуб» кетди. Ўйлашимизча, Чўлпоннинг бир-бири билан муштлашаётган ва айни пайтда ўзгалар тарафидан калтакланаётган мусулмонлар ҳақида бир жойнинг ўзида ёзиши бежиз эмас кўринади. Кейинроқ адиб Муҳаммадиёр яратган рўмонда «илмсиз бойларнинг пойтахт нўмирларинда тил билмай, илм билмай ва ажнабийлар тарафиндан ўзларига қилинғон ҳақоратлар ғоят моҳирона суратда кўрсатилғон»лигини ёзади. Эътибор беринг-а, Чўлпон оддий кишиларнинг калтакланишидан қанчалик изтироб чекса, бойларнинг ҳақоратланишидан ҳам шунчалик изтиробга тушади. Нега шундай? Ахир «миллатга иона бермай босиб ётадиган», кони исроф тўйлар қилгани ҳолда маърифатга қайишай демайдиган, деҳқонларни хонавайрон қилаётган бойларни нафратла танқид қилган ҳам Чўлпон эди-ку? Ҳа, шундай. Лекин гап миллат масаласига бориб тақалганида, Чўлпон бою камбағал, яхшию ёмонга ажратиб ўтирмайди, бундай қилишликка дил тубида ардоқлагани – миллий истиқлол ғояси имкон бермайди. Боз устига, унинг бирмунча «сўл»лашгани ҳам аслида миллий истиқлол ва тараққий йўлларини излаш натижаси, уларга етишни тезлатиш орзусининг маҳсули сифатида юзага келганди. Миллатдошларига етган зиён-заҳмат адибнинг юрагига наштардай ботади: «шаҳарда катта бир ўт чиқуб, мусулмон маҳаллаларидан 6-7 маҳалла куюб, мусулмонлар соҳиблари кўчаларида оч-яланғоч қолдилар. Ўртада бир армани магазини куйган бўлса ҳам, армани магазинини истрахавайт қилдирганидан зарар оз эди. Оҳ, бизнинг мусулмонлар-чи? Бизнинг мусулмонлар истрахавайтнинг нималигини билмайдурлар эди. Билганлари ҳаром, деб қилдурмаган эдилар... Бу ҳолларни кўрганда одам қандоғ чидаб туролсун? Қайси виждон бунга тахмил этсун?..» Муҳаммадиёр кўзи билан кўрилган бу ҳол ҳам, аслида, Чўлпоннинг армонлари, изтиробларини қаршимизда намоён қилади. Адиб бошпанасиз қолган мусулмонлар қисматига дилдан ачингани ҳолда, уларнинг ислом аҳкомларини мутаассибларча тушунишларига куяди. Аксарият юртдошларининг янгича иқтисодий муносабатлар шароитига кўникиб кетолмаётганлари, бундан ўзгалар усталик билан фойдаланаётганларини кўриб ўртанади. Ахир, «бир армани, Қофқознинг қоронғу гўшаларидан келуб, истансада дўкон очуб, бой бўлуб, икки ўғлини ҳукумат мактабларида» ўқитса-ю, шу юрт эгалари мавжуд имкониятлардан фойдалана олмасалар! Янгича иқтисодий муносабатлар шароитида ақл ва тадбир билан иш юритиш лозимлигини яхши билган Чўлпон мақолаларидан бирида: «Ҳар куни газеталарда «фалоний синди», «фалонийни вексели протест бўлди, дўкони печатланди» деганга ўхшаш қўрқинчли хабарларни ўқиб эшитмоқда ва кўриб билмоқда бўлсак ҳам, аммо ибратланмаймиз. Сабабини ҳеч текширмаймиз. Ёлғуз «бозор касод» деб ўтаберамиз. Аммо бозорни касодлиғига нима сабаб эканлигини текширмаймиз», – деб ёзади. Чўлпон миллатдошларининг иқтисодий билимларни эгаллашларини, ажнабий корчалонлар билан ростмана рақобат қила оладиган тадбиркору тужжорлар етишишини орзулайди.
Бироқ ҳаётда бунинг аксини кўраётгани, янгича шароитда ҳамон эскича иш юритаётган, билимларини ошириш тугул элементар иқтисодий билимларга ҳам эга бўлмаган юртдошларининг тез-тез синишлари, ажнабий корчалонларга, катта фирмаларга «ем» бўлиб кетаётганлари уни чинакам ташвишга солади. Шу боис ҳам адиб мазкур масалага айрича эътибор беради, юқорида кўчирма келтирганимиз «Ватанимиз Туркистонда зироат ва деҳқончилик», «Ватанимиз Туркистонда темир йўллар» номли мақолалари билан омманинг эътиборини унга жалб этмоқчи бўлади. Янги темир йўллар қурилиши муносабати билан ёзилган кейинги мақоласида Чўлпон дастлаб ер масаласига тўхталади. У ўқувчиларни «темир йўлнинг бормоғи ила таноби 100 сўмлик ерлар албатта 1000 сўмга чиқиши»дан огоҳ этади, пулга қизиқиб ер сотиш ножоизлигини таъкидлайди. Чунки «замонамиз шундоғ замондурки, тирикчилик билан рақобат қилмоқға, маишат зулмидан қутулмоқға қўлда ер бўлмоқ керакдур». Ерсиз қолган деҳқонлар фожиаси билан яхши таниш бўлган Чўлпон уларнинг сафи кенгаймаслигини истайди. Содда деҳқонлар масаланинг иқтисодий жиҳатларини тушунишларига кўзи етмаганми, ҳар тугул, адиб ўзгачароқ йўл билан-да фикрини сингдиришга интилади: «Ўзимиз дунёга яланғоч кўйинча келиб, онамиз – ватанимиз, тупроғимиз бизни боқар, ризқ берар, катта қилар, дунёда яшатар. Ул онани сотганлар, албатта, неъматнинг қадрини билмаган, куфрони неъмат қилғон бўлурларки, кўб ёмон гуноҳга ботарлар».
Темир йўлларнинг ўтказилиши юртни обод қилиши, чекка жойлардаги ҳаётни жонлантириши, «қишлоқларга ҳам маданият» олиб киришини ўйлаб қувонгани ҳолда Чўлпон қишлоқлилардан «Оврупо мўдаси»га учмасликни ўтинади: «Оврупонинг мўдаси ва бузуқ ахлоқи сизларни хонавайрон, беватан, асир-қул қиладур. Бундан сақланингиз!» Айни пайтда адиб: «Оврупонинг мактаб, мадраса, илм-фан, санъат, ҳунарга ўхшаш маданиятлари сизларни озод, маъмур, олим қилуб, жоҳилликдан, асорат-қуллиқдан қутултурадур», – дея таъкидлайди. Иқтисодиётни ривожлантириш масалаларига айрича эътибор бера бошлаган Чўлпон ўзлаштирилиши лозим бўлган маданиятлар сирасига «ҳунар»-ни киритаркан, бу сўзга кўп маъно юклаётгандек, уни кенг маънода тушунаётгандек кўринади бизга. Фикримизча, адиб бу ўринда Европанинг тараққиётда илгарилаб кетишига имкон берган қатор омиллар: ишлаб чиқаришу иш юритиш маданияти, хўжаликни бошқариш усуллари, қишлоқ хўжалигию саноат техникаси ва технологияси кабиларни назарда тутади.
«Фарғона темир йўлида бир суюнадурғон иш» борки, у ҳақдаги гапни Чўлпон атайин мақоланинг охирги қисмига қолдиради. Адибни қувонтирган нарса Андижон станцияси қурилишини пудратчи сифатида маҳаллий ишбилармонларимиздан Абдулла Ҳамидуллаевнинг олганидир. Чўлпон билан суҳбат чоғида пудратчининг укаси «шундоғ катта муассасаларнинг фойдасини овруполилар кўруб, уларнинг қўлига ўтиб кетаётганига ичлари ачишган»идан қурилишни олишга жазм қилганларини айтади. Ёш адиб ўзи орзулагандек ажнабий корчалонлар билан рақобатлаша оладиган, муҳими, миллат ҳақида қайғурадиган ўзига маслакдош одамни топади. Уларнинг суҳбатида яна бир муҳим масала кўтарилади: «истансаларга армани ва руслар келуб ўтурмоқдадур. Бечора мусулмонлар бўлса ерларини ойлик қилуб бермоқдалар. Ҳозирда ижарага берсалар, бора-бора оз пул билан сотуб ҳам қўярлар. Вагзалга яқин ерларда, истанса атрофида энди ғайримиллат кўрунмоққа бошлади». Суҳбатдошларни миллатдошларининг энг обод ва гавжум, демакки, тижорат ишларини юргизишга, тадбиркорлик билан шуғулланишга кенг имкониятлар берувчи жойлардан четлашиб қолаётганлари, турли йўллар билан четлаштирилаётгани ташвишга солади. Эътибор беринг: на жадид маърифатчиси бўлмиш Чўлпонда ва на каттагина сармоядор бўлмиш суҳбатдошида масалага тор «синфий манфаат» нуқтаи назаридан ёндашиш кузатилмайди. Чунки уларнинг ҳар иккиси ҳам асоратда қолган миллат вакиллари сифатида бир мақсадни – миллий истиқлолни кўзлайдилар.
Албатта, миллий истиқлол эндигина шаклланаётган миллий буржуазия учун кенг имкониятлар очиши тайин эди. Бироқ буни коммунистик мафкура тарафдорлари каби «тор синфий манфаат» сифатида талқин қилишлик ҳақиқатга хиёнат қилишликдан бошқа нарса эмас эди. Сабабки, шаклланаётган миллий буржуазия манфаатлари Туркистон шароитида умумхалқ манфаатларига кўп жиҳатдан муштарак эди. Чўлпон Абдулла афандидек ақл ва тадбир билан иш юритадиган, ўз фойдаси билан бирга миллат манфаатини ҳам кўзлайдиган ишбилармонларнинг кўпайиши юртини обод, озод ва маъмур қилишига ишонади. Шу боис ҳам мақола охирида ўша ишонч руҳи билан йўғрилган даъват янграйди: «Абдулла афандидек намуна кўрсатғучи фидокор савдогарларимиздан ибрат олуб, ватанимизнинг бойлигини, тижоратимизнинг фойдаларини четлар чўнтагига солмасдан ва бермасдан, ўз чўнтагимизда олуб юрмакимиз керакдур.
Бизга шундоғ ишларга киришмоқға вақт!.. Биз ҳам инсонмиз, инсондек яшайлук!..» Чўлпоннинг даъватида изҳор этилган ният – «ватан бойлигини четларга бермаслик» мустамлака шароитида тўла амалга ошиши асло мумкин эмас. Акс ҳолда мустамлака қилишдан не наф? Албатта, буни Чўлпон ҳам яхши билади, лекин чор цензураси имкон берган даражада бўлса-да дилидаги ардоқли орзусини ифодалаш пайидан бўлади. Шу маънода, «биз ҳам инсонмиз, инсондек яшайлук!» дея янграган адиб нидосини «биз ҳам миллатмиз, миллатдек яшайлук!» тарзида тушуниш тўғрироқ бўлади назаримизда. Кўрамизки, Чўлпон йўли билан озодлик, ҳурлик, миллий истиқлол ғоясини илгари суради, зеро, «инсондек яшаш» унинг учун аввало озод ва ҳур яшашликдир.
Юритган мулоҳазаларимиз Чўлпоннинг адабий-ижтимоий фаолияти аввалидаги қарашлари ҳақида муайян тасаввур ҳосил қилиш имконини берадики, тасаввуримизни лўндароқ ифодалашга ҳаракат қиламиз. Танглайи Истиқлол ва Тараққий дея кўтарилган Чўлпоннинг манглайига шу икки сўз юрак қони билан битилгандики, булар унинг бутун ҳаёти давомидаги изланишларию алданишлари, қувончларию армонлари, жозибасию фожиасини, қўйинг-чи, ҳаётининг мазмунини белгилайди. Шунга кўра, кейинги мулоҳазаларимиз, кузатишларимиз асосида ҳам адибнинг армонига айланган шу икки тушунча ётади, зеро, уларсиз Чўлпон руҳиятини тушуниш ҳам душвордир.
Маълумки, 1915 йил ўрталарига келиб Чўлпон фаол қатнашиб турган жадид нашрлари, хусусан, «Садои Туркистон» ва «Садои Фарғона» газеталари тўхтаб қолган эди. Шу боис ҳам, таасуфки, адибнинг то 1917 йил ўрталаригача ёзган нарсалари қўлимизда йўқки, орада ўтган икки йил мобайнидаги қарашлар тадрижини изчил кузатиш имкониятидан маҳруммиз. Чўлпоннинг мазкур танаффусдан кейин матбуотдаги илк чиқишларидан бири сифатида 1917 йил 10 августда «Ҳуррият» газетасида эълон қилинган «Қофқозияга кетган Фарғона ҳайъатидан» номли очиқ хатни кўрсатиш мумкин. Хат остига уч киши имзо чеккан бўлса-да, чамаси, унинг асосий муаллифи Чўлпон: услуб шунга ишора қилади. Хатнинг мазмунидан адибнинг февраль инқилобидан сўнг қайноқ ижтимоий-сиёсий фаолиятга шўнғигани сезилади. Февраль инқилобидан кейинги ижтимоий-сиёсий вазият жадидлар кўзлаган мақсадларни амалга ошириш учун бирмунча қулай имкониятларни вужудга келтирган эди. Буни теран англаган жадидларнинг ижтимоий фаоллиги ортган, хусусан, Фарғона водийсида Туркистон мухториятини таъсис этиш йўлидаги ҳаракатлар авж олган эди. Чўлпоннинг Кавказ турклари билан алоқа боғлаш учун жўнаган делегация таркибида бўлиши унинг мазкур ҳаракат фаолларидан бўлганлигини кўрсатади. Муаллифнинг айтишича, «поезднинг лип-лип қимиллаши, тақ-тақ тақиллаши орасинда» ёзилган хатнинг бошланишида: «Эл қурултойи ила шаҳар идоралари сайлови яқин, балки шаҳар идоралари сайлови бўлуб турадир.
Бахтимиз, тақдиримиз, ёзиш-ёзмишимиз қартага қўйиладир. Ё ютуб, дунёда тинч ва ҳур яшаш учун асослар қурурмиз, ё ютқазуб, дунёда яна илгаригидай сиқилуб-эзилишга маҳкум бўлурмиз» дейилади. Кўринадики, Чўлпон маслакдошлари каби бўлажак қурултой ва сайловларга катта умид боғлайди. Демократик сайлов йўли билан мустақилликка эришиш имкониятининг юзага келгани адибни бениҳоя руҳлантирганидан бўлса керак, хатнинг ҳар сатрида ҳаяжон барқ уриб тургандек. Чўлпон сайловчилар диққатини бўлажак қурултой ва сайловларга жалб этаркан3, уларнинг юрт, миллат тақдирида нечоғли муҳимлигини алоҳида туртиб кўрсатади. Чўлпоннинг инқилобгача ёзган асарларида туркчилик ғояси очиқ-ошкор ифодаланмаган бўлса, энди бу ғоя мақсадга етишнинг бирламчи шартларидан бири сифатида талқин этилади: «Бундай бир замонда сўнгисидан (яъни, мустамлакадан – Д.Қ.) қутулиш учун ҳар тарафда тарқалғон туркларнинг, Турон болаларининг бирлашмаклари лозим». Албатта, туркчилик ғояларининг бу қадар актуаллашуви замон талаби билан юзага келади: жадидчилар Русия империяси таркибидаги туркий халқларнинг бирликда мустақиллик учун ҳаракат бошлаши қарши томон шаштини сусайтиришини яхши билганлар. Яъни, мазкур ғоянинг актуаллиги икки-уч йил илгариги ҳолатга нисбатан беқиёс ортган эди. Эътиборли жиҳати шуки, Чўлпон қарашларида муайян шароитдан келиб чиққан ҳолда етакчи масаланинг ўзгариб туриши кузатилади: маърифат ёйиш – иқтисодни ривожлантириш – туркчилик ғояси. Гарчи хатда «мақсад – бирлашишлик, турклик!» деган шиор олдинга ташланса-да, аслида гап кўпроқ ҳамкорлик ҳақида боради: «Қофқозда биздан, Туркистонда Қофқоздан, Волга бўйидан бизда, биздан Волга бўйидан ҳайъатлар, вакиллар бўлушга керак. Бошқа тарафдан келурға ҳозир вақт номуносибдур». Сўнгги жумла диққатни тортади: уни қандай тушунмоқ лозим? Муаллифлар Россия билан уруш ҳолатида турган Туркияни назарда тутадиларми? Эҳтимол. Бироқ бу ўринда бошқа масала назарда тутилган бўлиши ҳам мумкин. Маълумки, 1917 йилдаги ҳар икки инқилобдан кейин ҳам Туркистоннинг бошқарув органларида ғайри миллат кишиларининг салмоғи ортиқ бўлиб қолаверган эди. Ўйлашимизча, бу ўринда кўпроқ шу масала қўйилади: ўз юртимизни ўзимиз бошқаришимиз лозим, бошқаларнинг келиши номуносибдир.
Ниҳоят, юқоридаги хат муаллифлари катта умид боғлаган эл қурултойи – IV Туркистон умуммусулмон съезди 1917 йилнинг 26-29 ноябрида Қўқонда тўпланиб, Туркистон мухториятини эълон қилди. Чўлпон мухториятни қувонч билан қаршилади, зеро, бу унинг ўзига-да бот-бот ушалиши душвор туюлганидан дилига армон кукунларини сепиб келаётган орзунинг рўёбга чиқиши эди. Мухторият гимни дейишга арзигулик «Озод турк байрами» шеърида муаллифнинг ўша кунлардаги кўтаринки руҳи, ғурурию ифтихор туйғулари барқ уриб туради:
Кўз очинг, боқинг ҳар ён!
Қардошлар қандай замон!
Шодликка тўлди жаҳон!
Фидо бу кунларга жон!
Чўлпон энди эзилган, хўрланган халқ ҳақида эмас, озодликка эришган, ўзлигини таний бошлаган миллат ҳақида куйлайди. Шу боис ҳам баралла «Номусли, виждонлимиз!» дея олади, зеро, унинг тасаввурида эрк дея чиқолган, ўз ҳақ-ҳуқуқлари ҳимоясига яраган миллатгина номусли ва виждонли саналиши мумкин, холос. Чўлпонни қувонтирган нарса мухторият эълон қилинганининг ўзигина эмас, кўпроқ у очаётган истиқбол: эндиликда «Тараққийга йўл очуқ! Жаҳолатга йўл ёпуқ!» бўлиши, «юракдан доғларнинг, ватан боғидан зоғларнинг кетиши», бу юртда «ҳурриятнинг байроғу адолатнинг ўртоқ» бўлиши. Демак, Чўлпон юртининг буюк келажагини, адолат тамойиллари асосга қурилган жамиятда озод ва ҳур яшаётган мутараққий халқни тасаввур қилади, мухторият эълон қилинишини эса ўша келажак томон қўйилган илк қадам деб билади.
Шеърнинг номланишидаёқ кўзга ташланувчи туркчилик ғояси нақорат воситасида қайта-қайта таъкидлаб ифода этилади:
Туркистонли шонимиз, туронли унвонимиз,
Ватан бизим жонимиз, фидо ўлсун қонимиз!
Чўлпон талқинида Туркистон мухториятининг эълон қилиниши нафақат шу заминда яшаётган, балки бутун дунёга тарқаб кетган «Турон болалари»нинг умумий байрами. Зеро, «Турк бешиги Туркистон»да вужудга келган мухторият туркий оламни, умуман, мазлум Шарқни уйғотувчи бонг, барча эзилган миллатларни истиқлол учун курашга чорловчи маёқ, деб тушунади муаллиф.
Аҳмад Закий Валидийнинг маьлумот беришича, Чўлпон 1917-18 йилларда бир гуруҳ туркистонликлар билан Оренбургга бориб, у ерда Бошқирдистон ҳукумати раисининг котиби вазифасида ишлаган4. Албатта, Чўлпон ва бир гуруҳ маслакдошларининг Бошқирдистонда ишлаши туркчилик ғояларининг, хусусан, юқоридаги хатда кузатганимиз қарашларнинг амалдаги тадбиқи эди. Таассуфки, адиб фаолиятининг айни шу босқичи ҳали яхши ўрганилган эмас, бу даврда ёзилган асарлари ҳам топилганича йўқ. Чамаси, Чўлпон Бошқирдистонга 1917 йилнинг охирларида, мухторият эълон килинганидан кейинроқ жўнагану, у ерда бир йилдан мўлроқ турган кўринади. Ҳар ҳолда, унинг Туркистон матбуотида фаоллашуви 1919 йилнинг ўрталарига тўғри келади. Чўлпон фаолиятининг Бошқирдистон даврига мансуб асарлардан бири сифатида «Қизил байроқ» шеърини кўрсатишимиз мумкин. Мазкур шеър Октябрь инқилобининг бир йиллиги арафасида «Иштирокиюн» газетасида эълон қилинган эди. Тўғри, бу шеър 1917 йилнинг апрелида ёзилган, деган маълумотлар ҳам бор5. Бироқ, ўйлашимизча, шеърнинг мазмун-моҳияти февраль инқилобидан кейинги дастлабки ойлар руҳига, хусусан, шу пайтдаги Чўлпон руҳиятига мос эмасдек кўринади бизга. Чунки шеърда буржуа-демократик инқилоби табиатидан кўра кўпроқ октябрь тўнтариши руҳига мос сатрлар битилгандир:
Сиз, буржуйлар, кибор синфлар, яқин келманг байроққа,
Сиз эмасми илгаридан унинг қонхўр душмани?!..
Қизил байроқ қип-қизил қон, у қон ишчилар қони,
Кибор синфлар у қонларни тўккан золим жаллодлар...
Айтмоқчимизки, гарчи инқилобдан илгариёқ Чўлпон қарашларида бирмунча «сўллашув» кузатилган бўлса-да, 1917 йилнинг апрел ойларида адиб ҳали бу қадар «қизиллашмаган» эди. Нега? Маълумки, февраль инқилобидан сўнг беқиёс даражада жонланиб кетган Туркистон ижтимоий-сиёсий ҳаётида қарашлар ранг-баранглигию кескин ғоявий кураш ҳукм сурганди. Ҳатто, умумий мақсадлари битта – Истиқлол ва Тараққий бўлган жадидлар орасида ҳам шу мақсадга қай йўсин эришиш керак, қайси сиёсий кучлар билан иттифоқда ҳаракат қилиш мумкин, ҳозирги шароитда қай типдаги давлатчилик қурилиши мақсадга мувофиқ... каби қатор тактик ва стратегик масалаларда турличалик яққол кўзга ташланади6. Чўлпон бу даврда мухториятни ёқлаб чиққан Мунаввар қори, Беҳбудий, Обиджон Маҳмудов, Убайдулла Хўжаев каби жадидлар билан ҳамфикр бўлган. Аҳмад Закий Валидий хотираларида маълумот берилишича, «бир қанча шаҳарларга бориб» тарғибот ишлари олиб борган фаол мухториятчилар орасида «ёш ўзбек шоири Чўлпон» ҳам бўлган7, у «сайлов қонуни масалалари бўйича курашимизни жуда чиройли бир достон қилиб ёз»ган. Кўрамизки, хотиранависнинг бу гаплари юқоридаги хатда ифода этилган фикрларга ҳамоҳанг келади.
Бу мулоҳазаларимиз Чўлпон октябрь инқилоби юз берган пайтда бутунлай бошқа ғояларга ошуфта бўлиб яшаганини кўрсатади. Шунга кўра, бизнингча, «Қизил байроқ»нинг кейинроқ 1918 йилда ёзилгани ҳақиқатга яқинроқ келади. Агар шеърни Оренбург даври маҳсули деб қарасак, у ҳолда айни шу даврда Чўлпон қарашларида жиддий ўзгаришлар юз берганини сезишимиз мумкин бўлади. Айтмоқчимизки, Бошқирдистонда эканида Чўлпоннинг октябрь инқилобига муносабати ўзгарган. Хўш, бундай дейишимизга асос борми? Албатта, буни ҳужжат билан далиллашдан кўпинча ожиз қоламиз, бироқ тасаввуримизни ишга солишимиз мумкин. Аввало, Чўлпон Оренбургда эканида катта умид боғлагани Туркистон мухторияти маҳв этилди. Машъум 1918 йил февралидаги Қўқон воқеаларининг бевосита шоҳиди бўлмаган Чўлпон мухториятнинг мағлубиятга учраши сабабларини ҳиссиётга берилмасдан, холис мушоҳада қилиш имконига эга эди. Эҳтимол, мухторият ғоясига қўшилмаган, уни амалга ошириш мумкин бўлмаган ҳодиса деб ҳисоблаганларнинг даъволарини идрок тарозусига солиб кўргандир? Эҳтимол, мухториятнинг кучга киролмаганию мағлубиятида ўзи яхши билган ички зиддиятлару ўзаро келишмовчиликлар оқибатини мулоҳаза қилгандир?.. Хуллас, нима бўлганда ҳам Чўлпон – ҳаётини муайян мақсадга бағишлаган одам, шу мақсад сари интилишлик унинг учун ҳаёт мазмунига айланган. Шундай экан, у тариху тақдирнинг оғир зарбасидан тезроқ ўнгланиши, ўша мақсадга етишишнинг бошқа йўлларини қидириши лозим, бу унинг учун ички зарурият. Чўлпоннинг шу даврда яратилган «Шарқ нури» номли шеъри унинг изланишлари қай томон бошлаганини тасаввур қилиш имконини беради.
Шеър машҳур татар инқилобчиларидан бири, исломни коммунизм ғоялари билан келиштиришга интилган Мулланур Воҳидовнинг ўлими муносабати билан ёзилган. Шеърнинг қуйидаги сатрларига диққат қилайлик:
Инсонликка саодатнинг бирдан-бир
Тўғри йўлин кўрсатувчи Марксди.
Бироқ Шарққа қутулишнинг йўлини
Кўрсатувчи улуғ доҳий сен эдинг,
Сендек киши Шарқ элига тансиқди...
Аввало шуни ёдда тутиш лозимки, Чўлпон бу шеърни қандайдир мажбурият орқасида ёзган эмас: нимаики деяётган бўлса чин дилдан айтади. Дастлабки сатрларданоқ муаллифнинг марксизмга муносабати яққол кўзга ташланиб турибди: Чўлпон башариятни «саодатга етакловчи бирдан-бир тўғри йўл» дея уқдирилаётган марксизмга тайёр рецепт, қотиб қолган догма деб қарамайди, унга ижодий ёндашиш зарурлигини чуқур ҳис қилади. Шоирнинг тушунишича, марксизм Шарқда кўр-кўрона қўлланмаслиги керак, аксинча, бунда Шарқнинг ўзига хос хусусиятлари, шарқ мамлакатларининг ижтимоий тараққиёт даражаси албатта эътиборда тутилиши лозимдирки, бунинг учун таълимотнинг ўзи шунга мосланиши даркор. Чўлпоннинг мусулмон социалистлари раҳнамоси Мулланур Воҳидовни «Шарққа қутулишнинг йўлини кўрсатувчи улуғ доҳий» деб аташи ҳам шундан далолат беради. Кўринадики, қарашларида илгаридан бирмунча «сўл»лик мавжуд бўлгани, иккинчи томондан, юртини озод кўриш истаги Чўлпоннинг Оренбургда эканида социалистик ғояларни ўзига хос тарзда қабул қилишига асос бўлади. Ўзига йўргакда теккан Истиқлол ва Тараққий дардига давони шоир энди шу таълимотдан топмоқчи бўлади, табиийки, шу ғоя учун амалга оширилган Октябрь инқилобига муносабати ҳам ўзгаради.
«Шарқ нури»да Чўлпоннинг 20-йиллар шеърияти, публицистик чиқишларида марказий ўрин тутган Шарқ мавзуси илк бор қаламга олинган эди. Шоир билган «Шарқнинг тарихи бир бет бўлсин оқ сатрни кўрмаган»; унинг қай бурчига қаралса «йўқлик, ўлим, зулм, қарғиш» тўлиб тошгани кўрилади. Чўлпон «четлар панжасида кўзи ёшли» Шарқ ҳақида куйларкан, табиийки, ватани Туркистонни ундан истисно қилмайди. Шеърдан олинган айрим сатрларнинг мазмунига эътибор қилсак: «Шарқнинг қайси бурчагини (яъни, истисносиз – Д.Қ.) қарасанг», «Шарқни бошдан-оёққача юрардинг», «У душманлар бутун Шарқнинг душмани»... фикримизнинг тўғрилигига қаноат ҳосил қилиш мумкин бўлади. Эътиборли жиҳати шундаки, Чўлпон қайғураётган замин ҳудуди тобора кенгайиб боради: Туркистон – Турон болалари – мазлум Шарқ. Албатта, бу аввало шоирнинг ҳаётий тажрибаси ортгани, дунёда юз бераётган ҳодисалар моҳиятини чуқурроқ англай бошлагани билан боғлиқдир. Бироқ, бу ўринда масаланинг иккинчи муҳим жиҳатини асло назардан қочириб бўлмайди. Гап шундаки, Чўлпон Шарқ дардини ёниб куйлаган инқилобдан кейинги дастлабки йиллардаёқ туркчилик ғояларининг истибдодга қарши кураш руҳидан яралганини инкор қилиб, уни миллатчиликнинг бир кўриниши сифатида баҳолашлар, «пантуркизм» аталмиш сохта, ҳодиса моҳиятига мутлақо номувофиқ истилоҳларни ўйлаб топишлар бошланиб бўлган эди. Кўрамизки, Шарқ мавзуси, бир томондан, масаланинг кенгроқ қўйилаётганидан далолат бўлса, иккинчи томондан, ватан озодлиги ғоясини ифодалашнинг мумкин бўлган ягона воситаси ҳам эди. Фикримизни далиллаш мақсадида Ҳ.Олимжонга мурожаат қиламиз: «Ҳинд ихтилолчилари» ва «Чин севиш»нинг ёзилиш вақти 1920 йилларга, Туркистонда Советларнинг маҳкамлана бошлаган вақтига тўғри келади. Бу вақтда Фитрат ўзининг қарашларини инқилобнинг биринчи-иккинчи йилларида ёзилган «Темур сағанаси»да ифода қилганидай очиқ ва яланғоч ифода қила олмайди, чунки ортиқ миллатчилик аксил инқилобининг қанотлари қирқила бошлаган ва миллатчилар Советларга қарши очиқдан-очиқ курашдан ниқобланишларга ўтган ва ўта бошлаган эдилар».8 Аввало, Ҳ. Олимжоннинг фикрларига кичкинагина аниқлик киритиш лозим: Фитратнинг тилга олинган асарлари аслида «инқилобнинг биринчи-иккинчи йилларида» ёзилган эди. Буни «Чин севиш»нинг 1920 йилда саҳналаштирилганию «Ҳинд ихтилолчилари»нинг худди шу йил Берлинда нашр этилганидан ҳам билса бўлади. Кўринадики, ўша вақтдаёқ «мавзуда Ҳиндистон ҳаётига кетса ҳам, мазмунда тамом Туркистонда қолади»ган асарни ёзган Фитрат фикрларини ифодалаш учун, Ҳ.Олимжон айтмоқчи, ниқобланишга мажбур эди. Мазкур мулоҳазаларимиз, бизнингча, Чўлпоннинг Шарқ мавзусида ёзилган шеърларию публицистик чиқишларини матндан кенгроқ тушуниш ва талқин қилиш лозимлигини кўрсатади.
Февраль инқилобидан кейинги қарийб икки йил вақт давомида ижтимоий-сиёсий фаолият қозонида обдон қайнаб, ҳаётий тажрибаси ортган, қарашларида юқоридагича ўзгаришлар юз берган Чўлпон 1919 йил бошларида Туркистонга қайтиб келади. Адибнинг маслакдошлари – жадидларнинг шу йиллардаги фаолияти ҳақида яна Ҳ.Олимжондан ўқиймиз: «Сиёсат бобидан сурилиб чиққан, февраль инқилоби давридаги жонсарак уринишлари хаёлга айланган ўзбек буржуа зиёлилари бутун кучни маданий адабий майдонга ташлади. Улар, тахминан, бутун газета ва журналларга ўринлашиб олдилар.
Мактаб-маорифнинг асосий шаҳобчалари уларнинг қўлида қолди. Адабий майдон ва адабий ташкилотларга ўз чангалларини солиб, уларни миллатчилик мафкурасига хизмат қилдирдилар»9. Муаллиф муносабатини эътибордан соқит қилсак, бу ўринда биз учун муҳим маълумотлар борлиги аён бўлади. Кўрамизки, жадидларнинг сўл қаноти юзага келган ижтимоий-сиёсий шароитда кураш тактикасини ўзгартирган: улар социалистик ғоялару социалистик инқилоб юзага келтирган жамики имкониятларни «хаёлга айланган уринишлари»ни рўёбга чиқариш – Истиқлол ва Тараққий мақсадига хизмат қилдириш пайида бўлганлар.
Ўзининг терговга берган маълумотига кўра, Чўлпон 1919 йил бошларида Тошкентда Фитрат билан учрашади. Бу пайтда Фитрат бошчилик қилган «Чиғатой гурунги» фаолияти бошланган бўлиб, Чўлпон ҳам унда иштирок қилади. Кейинроқ, 1927 йилда Фитрат «Чиғатой гурунги» бевосита сиёсат билан машғул бўлмоқни истамади, ёлғиз тил, имло, адабиёт билан шуғулланди»10 деб ёзса-да, ҳақиқатда маслакдошларни бирлаштирган бу гурунг бошқа муҳим масалаларга кўз юмиб турмаганлиги ақлга тайин, албатта.
Айтмоқчимизки, ўнгу сўллигидан қатьи назар, барча жадидлар учун умумий бўлган миллий истиқлол ва тараққий масалаларини гурунг иштирокчилари ҳеч йўқ тор доирада муҳокама қилганлар, фикр алмашишганлар. Юқорида айтганимизча, кураш тактикаси айни шу уюшма бағрида етилган бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас. Ҳар ҳолда, Чўлпоннинг «Чиғатой гурунги»да иштирок этишию беш йилга яқин умрини – ижоди гуркирай бошлаган, «Гўзал»га ўхшаган шеърлар яратилган даврни муттасил журналистлик ишига бағишлаши орасида алоқа бордек кўринади бизга.
«Иштирокиюн» газетасининг 1919 йил 6 март сонида «Қизил байналминал» номли шеър эълон қилиндики, буни ватанига қайтган Чўлпоннинг матбуотдаги илк чиқиши сифатида кўрсатиш мумкин. Аслида илгарироқ, 1918 йил охирларида ёзилган шеър руҳи Чўлпоннинг уни эълон қилган вақтдаги руҳияти ва қарашларига мос эди, албатта. Бир қарашда номланишининг ўзиёқ шеърнинг «қизил»лигидан дарак бериб, у ҳақда муайян хулоса чиқариш имконини бераётгандек. Бироқ хулосага шошилмасдан, шеър мазмунига дурустроқ эътибор қилинса, ўзгачароқ манзарага дуч келамиз. Худди «Шарқ нури»да кўрганимиздек, бунда ҳам Шарқ мавзуси ишланади, бироқ, аввалги шеърдан фарқ қилароқ, «Қизил байналмилал»да Шарқу Ғарб зиддияти очиқчасига ифода этилади: «Кўмир каби булутлари ёт эллар, Ул элларнинг қуллигида эзилган Шарқ эллари...». Эътибор беринг-а, шоир социалистик таълимотга мувофиқ «Шарқни Ғарб буржуазияси эзмоқда» деяётгани йўқ, унинг талқинида эзилган Шарқ ва эзувчи Ғарб бор, холос. Бир қарашда бу фикримизни қуйидаги сатрлар инкор қилаётгандек туюлиши ҳам мумкин:
Шарқ эллари асир каби ишлайлар
Бир ҳовуч ҳам келмайдиган халқ учун...
Шарқли киши қатиқ еса нон топмас
Бир ҳовучлар емагига ном топмас...
Кўринадики, «бир ҳовучлар» дейилганда айнан эксплуататор синфлар назарда тутилади, дея эттироз қилиниши мумкин. Хўш, унда нима сабабдан шоир «шарқ эллари бир ҳовуч ҳам келмайдиган халқ учун» эзилиб ишлайди, деб ёзади? Бу жўнгина услубий ғализликмикан? Ўйлашимизча, йўқ. Чўлпон, аввал ҳам айтганимиздек, социализм ғояларига хайрихоҳ бўлгани ҳолда унинг қарашлари большевизмдан жиддий фарқланади. Табиийки, большевикларнинг нашр афкори бўлмиш «Иштирокиюн»да эълон қилинадиган асарда асл ниятнинг бирмунча пардаланиши, Ҳ.Олимжон айтмоқчи, ниқобланиш зарур эди. Кўринадики, шоир, бир томондан, большевикларда урф бўлган иборалар (эзилган, эзилувчи, «бир ҳовучлар»)ни ишлатишга мажбур, иккинчи томондан, уларга янгича маъно юклагани ҳолда Шарқ озодлиги, миллий озодлик ғояларига хизмат қилдиришга интилади.
Чўлпон Шарқнинг аянч аҳволидан сўзларкан, «наҳот унинг қутулишига йўл йўқ бўлса?» деган савол қўяди-да, ўзи жавоб беради унга:
Илгарида бўлмаса ҳам энди бор,
Ғарб устида бош кўтарган улуғ куч.
Ул кучдир ким, мазлумларга йўл очар,
Золимларга наъра тортар:
- Ўч, ўч, ўч!.
Табиийки, шоир «улуғ куч» деганида октябрь инқилобини назарда тутади. Бироқ, шеърнинг умумий руҳидан келиб чиқилса, «мазлумлар» ва «золимлар»нинг контекстуал маъноси кенгаяди. Яъни, бу ўринда «меҳнаткашлар» ва «эксплуататорлар»гина эмас, кўпроқ Шарқ ва Ғарб назарда тутилгани англашилади. Айниқса, шеърнинг якунловчи банди Чўлпоннинг октябрь инқилобига муносабатини, қарашларидаги ўзига хосликни ёрқинроқ тасаввур қилишимизга имкон беради:
Бир йилдирким, кўк юзида туғилди,
Қизил қонлар орасидан «қизил ой»,
Бир тарафдан қаҳр, зулмат қувилди,
Шарқни яна ул қизил ой қутқаргай!..
Ортиқ етар эзилганинг, эй Шарқ!
Қанот қоқиб ойга қараб юксал,
Асирликдан қутулмоққа зўр шарт:
Қўлда яроғ, тилда «Байналмилал»!
Чўлпон октябрь инқилоби ўз юртидаги «қаҳр, зулмат»-ни қувиши, Шарқни асоратдан қутултиришига ишонади. Лекин бу ўринда муаллиф «инқилобни экспорт қилиш» ёхуд ўша пайтда большевикларнинг бутун хаёлини эгаллаган «жаҳон революцияси»ни назарда тутмайди, йўқ. Октябрь инқилоби шоир назарида мудроқ Шарқни уйғотиши, уни курашга чорлаши лозим, холос. Чин маънодаги озодликка эса Шарқ, жумладан Туркистон халқлари «қанот қоқиб ойга қараб юксал»салар, «қўлда яроғу тилда «байналмилал» билан курашга кирсаларгина эришишлари мумкин. Бир қарашда бу фикримизда ички зиддият мавжуддек: ахир, Туркистон халқларининг «ой»га қараб интилишларига на ҳожат? Ахир шоирнинг ўзи Туркистон кўкида «ой» порлаганига бир йил бўлди, деб турибди-ку? Бу хил эътирозларда жон бўлиши мумкинлигини инкор қилмаган ҳолда шеърни юқоридагича талқин қилишга мойилмиз. Албатта, бунинг учун шеърнинг ўзидан асос топишимиз лозим, акс ҳолда талқинда субъективизмга юз тутган бўламиз. Ҳўш, шеърни бизчасига талқин қилишга имкон берувчи унсурлар, ишоралар борми? Бизнингча, бор. Аввало, шоир «Ғарб устида бош кўтарган улуғ куч» ҳақида ёзадики, буни Туркистон кўкида порлаган ой сифатида тушунишга шошилмай турайлик. Иккинчидан, қаршимизга бир савол қўяйлик: нима учун «қизил ой»? Хўш, ойга қизил деб сифат берилгани фақат унинг «қизил қонлар орасидан» балқиб чиққани учунми? Унда нега шоир «Шарқни яна ул қизил ой қутқаргай» дея таъкидлаб қайтаради? Шу ўринда шеърнинг бошига қайтишимиз мақсадга мувофиқ кўринади. Шоир ҳавонинг бузуқлигидан, кўк юзидаги «кўмир каби қоп-қора. булутлар»дан бошлайди гапни. Кейин эса:
Ҳаво бузуқ... Тўғри, Шарқнинг ҳавоси
Неча йилдир жуда ёмон бузулган...
Кўк юзида қатор-қатор чизилган
Кўмир каби булутлари ёт эллар...– деб ёзади. Бизнингча, Чўлпоннинг шеър бошланишидаёқ рамзни қандай тушуниш лозимлигига ишора қилиши бежиз эмас: у ўқувчисини сергак торттиришга, кейин ҳам рамзий тимсоллар келишидан огоҳ этишга ҳаракат қилади гўё. Агар «Қизил ой»ни ҳам рамзий тимсол деб қарасак, унинг маьно диапазони, шубҳасиз, анча кенгаяди. Аввало, шоир инқилобни қуёшга (бу нарса кўпроқ расм эди) эмас, ойга менгзамоқда. Ой эса, маълумки, мусулмон дунёси рамзларидан биридир. Ойнинг сифатловчиси бўлмиш «қизил» эса, ўз навбатида, социалистик ғоялар рамзи бўлиб чиқади. Демак, айтиш мумкинки, Чўлпоннинг юқорида кўрганимизча қарашлари – социалистик ғояларни Шарқда ўзига хос тарзда татбиқ этишу уларни исломий қадриятларга мувофиқлаштириш мана шу рамз воситасида ифодаланади. Чўлпоннинг 1919 йил санаси қўйилган яна бир асари «Темирчи» деб номланади. Шеърий йўлда ёзилган мўъжазгина драматик кўринишда муаллиф оддий меҳнат кишиси – темирчи ҳаётидан фоже бир лавҳани жонлантиради. Темирчининг яратганга илтижосидаёқ:
Қабул қилгин тилагимни, тангрим,
Бақувват қил билагимни, раббим!
Шу билакнинг кучи билан ўн жон
Топиб ейдур кечунгундай ош-нон...–
Чўлпон билак кучию пешана тери билан машаққатли кун кечираётган минг-минглаб юртдошлари тақдирини умумлаштиради. Чўлпон ўқувчи кўз олдида оғир меҳнатдан толиққан, оч қолган болакайнинг зорланишларию дилбандининг қийналганини кўриб юраги ачишгани ҳолда кеч бўлганига-да қарамай ишга ундашга мажбур отанинг изтиробларини жонли гавдалантиради. Шу ҳолатда боланинг қўли куйиб, ёрдамчисиз қолган ғамбода ота қўлини майиб қилиб олади. Шоир темирчи тилидан ўзини доим ўйлатиб келган саволни ўртага ташлайди:
Нега мунча эзадурсан қулингни?..
Шундай бойлар бўларким,...
бир неча йил ишламас, оч қолмас.
Мен бечора ишламасам, топмасам,
Уй ичимда ўн жон бордур...
Бир бурда нон топилмас...
Муаллиф конкрет ҳаётий лавҳада ижтимоий турмушдаги адолатсизликни тасвирлаш орқали уни адолат асосига қайта қуриш заруратини таъкидлаб кўрсатади. Чўлпон халқнинг яшаш шароитини яхшиламасдан, уни «маишат қуллиги»дан қутқармасдан туриб чин маънодаги тараққийга эришиб бўлмаслигини жуда яхши билади, зеро, ижодининг аввалидаёқ деҳқонлар ҳаёти билан танишиб бу заруратни теран англаганди ҳам. Асарнинг «меҳнаткаш инқилобининг икки сана даври муносабати-ла» деган бағишлов билан чоп этилиши ҳам муаллифнинг инқилобга хайрихоҳ муносабатидан далолатдир, албатта. Бироқ, унутмаслик лозимки, таҳлилга тортганимиз иккала шеър Чўлпоннинг октябрь инқилобига муносабати ғоят зиддиятли бўлганидан дарак беради. Бир томондан, инқилобнинг меҳнаткашларни озод қилиш шиори билан чиққани унинг қарашларига, тараққий мақсадига мувофиқдай, иккинчи томондан, янги советлар ҳукумати Туркистонга чин маънодаги мустақиллик бериш ниятидан йироқлигини мухториятни қонга ботирганидаёқ ошкор қилиб қўйган эди. Чўлпон Бошқирдистонда ҳукумат раисига котиблик қилганида ҳам, юртига қайтиб Туркистон ҳукумати бошқаруви ҳамон мустамлакачилар қўлида қолаётганини кўрганида ҳам, кундалик турмушда ҳам, қўйинг-чи, ҳар қадамда кейинги фикрни қувватловчи далилларга дуч келади. Қарашлари нечоғли зиддиятли бўлмасин, бу даврда адиб учун истиқлол мақсади бирламчи бўлиб қолаверди. Айни пайтда, Чўлпон юртининг тақдири ҳал бўлаётган вақтда бир четга чиқиб туришликни ўзига эп билмади. У ўзининг миллатга энг кўп фойдаси тегиши мумкин бўлган журналистика соҳасида ишлаб, мавжуд имкониятлар доирасида эзгу мақсадларининг амалга ошишини яқинлаштириш йўлида хизмат қилди. Чўлпоннинг янги ҳукумат маориф, маданият соҳаларида олиб бораётган ишларни қувватлаб, гоҳо уларни ривожлантириш умиди билан танқид қилиб ёзган «Қизил Шарқ поезди келди», «Шўролар ҳукумати ва саное нафиса», «Гимназисткалар», «Фарёд» каби мақолалари фикримиз далилидир. Адиб халқнинг маърифатли бўлиши келгусидаги истиқлол учун курашда, ижтимоий ҳаётни ислоҳ қилишда нечоғли муҳимлигини билгани сабабли ҳам «қизил» шиорлару гаплардан, «қизил» мушоҳадалардан чўчиб ёхуд ҳазар қилиб ўтирмади, ишга фойдаси тегса бас, деган ақидадан келиб чиқди. Таьбир жоиз бўлса, Чўлпонни узоқ манзилни кўзлаб йўлга чиққан йўловчига менгзаш мумкиндек: йўловчи ўзига озроқ бўлса-да йўлдош бўлган аравага чиқди, «аравасига чиққандан кейин ашуласини ҳам айтди»-ю, лекин йўлини яқинлаштиргани фойдага қолди. Ўйлашимизча, Чўлпоннинг 1920 йилларда ёзилган айрим мақолаларию шеърларини шу йўсин тушунилсагина қарашлар тадрижидаги мантиқий изчиллик кузатилиши мумкин бўлади.
Чўлпоннинг вақтли матбуотда эълон қилинган шеърларининг аксарият қисми унинг шеърий тўпламларига киритилган эмас. Эътибор берилса, шоир 1926 йилгача учта шеърий тўплам чоп эттиргани ҳолда, улардан «қизил» руҳдаги шеърлар камдан-кам ўрин олганлигини кўриш мумкин бўлади. Нега? Биз буни икки асосий сабаб билан изоҳламоқчи бўламиз: биринчидан, Чўлпон шеър ва шеърий йўлда ёзилган публицистикани фарқлаган, шеъриятга анча юксак талаблар қўйган; иккинчидан, вақтли матбуотда эълон қилинган шеърларининг аксариятида «аравакаш» ашуласига «хиргойи»си қўшилиб турган холос. Бунга амин бўлиш учун шоирнинг 20-йиллар аввалида ёзилиб тўпламларига киритилган шеърлари билан тўпламлардан жой олмаган айрим шеърларини қиёслаб қўйиш кифоя.
Чўлпоннинг бу даврда яратган шеърларида фикру туйғуларни рамзлар воситасида ифодалашга мойиллик кучайдики, бунинг илдизларини юқорида кўрсатиб ўтдик. Айтиш мумкинки, «ниқобланиш» зарурати Чўлпон шеъриятининг ўзига хос ифода йўсини, бетакрор услубию поэтик тафаккур тарзининг шаклланишига туртки берган кўринади. Ифода йўсинининг рамзийлиги «Тортишув тонги» (1920) номли шеърда ҳам яққол кўзга ташланади:
Енгган қўшин бошлиғидек гердайиб
Ботган қуёш булутларнинг остидан
Бош кўтариб чиқмоқ учун тириша:
Шунинг учун бери ёқда иржайиб
кулишурлар,
Унга қарши қаршидан
Йиғлов, сиқтов, товуш, ғавғо, хархаша.
Табиийки, шеър руҳидан келиб чиқилса, «қуёш» бу ўринда истиқлол, миллий озодлик рамзи эканлиги англашилади. Шоир «ботган қуёш» деганида истиқлол учун курашдаги мағлубиятни, хусусан, мухториятнинг маҳв этилишини назарда тутади. Муаллиф ишонадики, қуёш мангуга ботмаганидек, истиқлол учун кураш ҳам тўхтамайди: эндиликда ўша «ботган қуёш» қайтадан бош кўтариб чиқмоқ учун тиришаётир – «тортишув тонги» бошланаётир. Кейинги сатрларда Чўлпон кўтарила бошлаган «қуёш»га турлича муносабатни тасвирлайди: «бери ёқда иржайиб кулишурлар». Кимлар улар? Муаллиф гапнинг эгасини атайин тушириб (эллипсис) қолдирса-да, мустамлакачиларни, истиқлол душманларини назарда тутаётгани аён, зеро, танланган сўзларнинг услубий бўёқлари («иржайиб») ҳам шунга ишора қилади. Шоир «кўпдан бери зиндонда қуёш кўрмай захлаб ётган кўнгиллар»ни ўзи билан қувонишга ундайди. Айни пайтда, «кишанларни ясовчи усталар», «бошқаларни «тубанлар» деб атовчи хўжалар» қайғурсинлар, чунки уларнинг «ёз бошининг қоридек» эрийдиган, йўқ бўлиб кетадиган кунлари яқинлигига ишонади, ишонтиради. Шоирнинг бу ишончи:
Чиқадирган қуёшни сиз беҳуда
Этак билан тўсмоқ учун тиришманг,– деган хитобида яна бир парда юқорироқ жаранг топади. Истиқлолнинг муқаррар ғалабасига қатьий ишонч руҳи нимадан озиқланади? Ўйлашимизча, уни озиқлантирувчи бир неча илдиз бўлган. Аввало, Чўлпон шу йилларда, айниқса, Фарғона водийсида жонлана бошлаган миллий озодлик ҳаракати – босмачиликнинг илк босқичига катта умид боғлаган кўринади. Ҳартугул, кейинроқ шоирни босмачиларга хайрихоҳликда, миллатчиларнинг йиғинларида «Фарғона водийсида гуллар очилмай, булбуллар сайрамай қўйган»лиги ҳақида ғамбода шеърлар ўқиганликда айблаганлари11 буткул асоссиз дейишимиз ҳам унчалик тўғри бўлмаса керак. Зеро, бу даврда Чўлпон ҳам бошқа маслакдошлари каби халқни мана шу ҳаракат теварагида жипслаштириш, кучларни жамлаган ҳолда бош мақсадга сафарбар этиш пайида бўлганлиги эҳтимолдан холи эмас. Шу боис ҳам Чўлпон «Улуғ йўлда» (1920) номли шеърида:
Йўлимизда чўллар, сувлар, денгизлар,
Босгувчисин таниб бўлмаслик излар.
Шул изларни босиб, денгизлар кечиб,
Буюк амал билан борамиз бизлар, – деб ёзадики, бу сатрларда юқоридаги фикрнинг тўғрилигига далолат бордек кўринади бизга. Чўлпон эркка элтувчи «улуғ йўл»га кирганлар дилига жо қилиб бораётган «буюк амал» – истиқлол мақсади «йўллардаги денгизлардан улуғроқ» эканини, баски, бу йўлдан қайтиш бўлмаслигини таъкидлайди. Шоир ишонадики, энди «Эзилганлар тилак тилар бу йўли (бу сафар, –Д.Қ.) бурунгидан тўлуғроқ», яъни «эзилган (халқлар – Д.Қ.)лар» ниятида анча қатъийлашганлар. Шу боис ҳам:
Маҳкам қилиб боғланилган камарлар!..
Тезроқ!
Қанот!
Қушлар янглиғ учайлик,
Кенг чўллардан, денгизлардан кечайлик
Шарқнинг эски чигалини ечайлик!.– дея даъват қилади шоир. Чўлпон Шарқнинг «эски чигали»ни ечиш учун улуғ йўлга чиққан, бу «буюк амал» йўлида белни маҳкам боғлаганлар орасида ўзининг ҳам борлигидан, «биз» дея олганидан ҳақли равишда фахр этади. Албатта, «биз» деганида у аввало ўзига эскидан ҳаммаслак бўлган жадид миллатпарварларини назарда тутади, зеро, бу пайтларда шоир ўзини улардан айри тасаввур ҳам этмаган. Чўлпон айни шу 1920 йилда ёзилган «Маҳмудхўжа Беҳбудий хотирасига» номли шеърида маънавий ота руҳига мурожаат этиб «чизган йўлингдан йироқ кетмай, қимирламай юраман» дейдики, бу ҳам юқоридаги фикрнинг далилидир. Истиқлол йўлида курашнинг турли йўлларидан фойдаланаётган жадидлар эса бу вақтда босмачилик ҳаракатини марказлаштириш, шарқ халқлари, хусусан, туркий халқларнинг миллий озодлик ҳаракатларини мувофиқлаштириш учун интилаётган эдилар. Жадидлар совет ҳукумати томонидан ташкил этилиб, 1920 йилнинг 1-5 сентябрь кунларида Бокуда ўтказилган Шарқ халқлари конгрессидан ҳам ўз мақсадлари йўлида фойдаланишни ният қилганлар, албатта. Қизиғи шундаки, Чўлпоннинг тўпламларидан жой олган 1920 йилга мансуб шеърларининг айримлари Бокуда ёзилганлиги қайд этиб қўйилган. Чўлпоннинг Бокуда бўлиши конгресс ишига қай даражада алоқадорлиги (ҳар ҳолда, шоирнинг битта шеъри остига 1920 йил августида Бокуда ёзилгани қайд этилган) ҳақида маълумотга эга эмасмиз, бироқ ундан кўп нарса кутгани равшан. Ҳазар эсдалиги тарзида ёзилган «Ёруғ юлдузга» шеърининг лирик қаҳрамони юртнинг тутқунликда эканидан эзилган, бунинг сабабларини англашга интилаётган одам. Чўлпон шеъриятида «юлдуз» қўпинча мақсад рамзи сифатида келишини эътиборга олсак, шоирнинг «ёруғ юлдуз» билан сирлашиши бежиз эмаслиги сезилади. Яъни, «сирлашиш» аслида шоирнинг ўз қалбига мурожаати, изтиробли изланишларининг бир парчаси сифатида намоён бўлади. Шоир турли «Фалокатлар кўрган боболарнинг истиқлолнинг қимматини билмаган»идан, сўнг замондаги хонлар «эл ва юртни сақлаш учун тузуккина чора-тадбир кўрмаган»идан ўкинади, натижада ҳозирги авлод асоратда яшайди, деб ҳисоблайди:
Биз йўқсиллар бошқаларга қул бўлиб,
Чет оёқлар товонида эзилдик.
Ҳар ярамас, ҳар бузуқнинг тагида
Алам тортган, жабр тортган биз эдик.
Лирик қаҳрамон кайфиятида кўтаринкилик, даъваткорлик сезилмаса-да, эътиборга молик бир жиҳат яққол кўзга ташланади. У юлдуздан қанча «аччиқ бўлса ҳам тўғри сўзни яширмасдан» айтишини ўтинади. Зеро, у ўзига юпанч излаётган одам эмас, аксинча, ўтмишдаги хатоларни англашга интилаётган одам. Хатоларни англашлик унга ўтмишни қоралаш ёхуд боболарни яниш учун эмас, балки уларнинг эндиликда такрорланмаслиги учун зарур. Бу эса қаҳрамоннинг келажак олдидаги жавобгарликни теран идрок этишидан, кўнглидаги алдамчи сокинлик остида қудратли пўртана яширинганидан далолатдир. Дарвоқе, «Пўртана»(1920) шеъри ҳам Боку туркумининг мантиқий давоми деб қаралиши мумкин. Зеро, гарчи шеър Тошкентда ёзилган бўлса-да, унда Баҳри Ҳазар таассуротлари акс этади. Чўлпон бу шеърда ҳам рамзий ифода йўсинига содиқ қолади:
Пўртана қўзғолди, пўртана юрди,
Пўртана ўзини қирғоққа урди.
Пўртана олдида бир кема кўрди
Ичида зич одам... ўйнатди, сурди.
Аввалига денгиз манзараси тасвирланаётгандек туюлса-да, шеърни ўқиган сари зоҳирий манзара замиридаги рамзий маъно очилиб бораверади. Дунёни остин-устин қилаёзган инқилоб, эрк дея қўзғалган омма қудратини шоир пўртана тимсолида тажассум топтираётгандек. Шу асно шеърда яна бир муҳим тимсол – «кўзлари кийикни кўр қилган», «юзлари ойларни ботирган» гўзал майдонга чиқади. Пўртананинг ўзида суюб «оқ кўпик ичида оқаётган» гўзални:
Дам кўкка ирғитиб, дам тортар кўксига
Шу йўлда ўйнатур қизни,
Кулдириб ул нурлик юзни,
Суйдириб ул оху кўзни,
Қул қилиб сизни ҳам бизни...
Барчани, аввало шоирнинг ўзини мафтун этаётган, шу боис ҳам бир-биридан латиф сифатларла алқанаётган гўзал эрк, озодлик рамзидир. Мафтункор гўзалнинг пайдо бўлиши денгиз пўртанаси тасвирининг рамзий маъносини ўзгартиради: энди у «ошиқ» қалбининг ифодасига айланади. Эрксевар қалб қудрати шунчаларки, «Кўтарса бошини кўкларга тегадир. Булутлар, чақмоқлар даҳшатда». Бироқ шунчалар қудрати-ла пўртана жимжит, ўйида «қўзғалиш деган сўз» бўлмагани ҳолда «қиёмат ухлайдир». Нега? Чунки:
Бу маҳшар, қиёмат, пўртана, тўлқинлар –
Ҳаммаси йўқсилнинг кўнглида.
Бир дамда дунёни куйдирур вулқонлар
Ожизнинг у ўтлик дилида...
Чўлпон «йўқсил» деганида, юқорида ҳам айтилганидек, камбағал бечораларнигина эмас, барча мустамлака зулми остида эзилган элларни назарда тутади. Пўртананинг қўзғалиш деган ўй хаёлида бўлмагани ҳолда уйқуда (агар «қизил» маънода тушунилса, мантиққа ҳам ҳақиқатга зид ҳол юзага келади, чунки «қизил пўртана» шеър ёзилган пайтда асло уйқуда эмас эди) эканлиги ҳам шундан далолат беради. Шеър ниҳоясига яқин шоир ўз ниятини ошкор этади, пўртана «менинг кўнглим, ғалвани, жанжални, тўполон, қўзғалиш, чувалаш, исённи суядир» дея тан олади. Кўрамизки, Чўлпон ўқувчисига, аввало, эрксевар қалблар қўзғалиши – пўртананинг нечоғли буюк қудратга эгалигини кўрсатади, сўнгра ўзидаги курашга ташналикни унга юқтирмоқчи бўлади, шундан кейингина хитоб қилади:
Ўйна, эй пўртана, тўхтама, қувват ол,
Чоғ келгач, эриниб ётма, ухлама,
бўлмасин йўқлама.
Кўп эзган душмандан,
паст жондан
Ўчни ол, ўчни ол, ўч ол!
Хитобдан яққол сезиладики, Чўлпон шеър ёзилган 1920 йилда истиқлол учун курашга фурсат етган, бунинг учун зарур шароит етилган деб ҳисоблайди. У бугунми-эрта Туркистондаги мазлум халқларнинг пўртанадек бош кўтаришига, эзувчиларини улоқтириб ташлашига ишонч билан яшайди. Табиийки, бу ишонч шоирнинг жадидчилар бу йўлда олиб бораётган саъй-ҳаракатлардан яхши хабардор бўлгани, кучга кира бошлаган миллий озодлик ҳаракатига катта умид боғлаганидан туғилгандир. Чўлпоннинг кўпчиликка таниш бўлган «Кураш» шеъри ўзининг мазмунию руҳи жиҳатидан «Пўртана»га яқин туради. Шеърнинг остига унинг 1921 йилда Тошкентда ёзилгани қайд этилган. Агар Чўлпоннинг 1921 йил май ойининг охирида Бухорога жўнагани ҳамда у ерда бир йил зиёдроқ ишлагани эътиборга олинса, «Кураш»нинг тахминан шу йилнинг бошларида ёзилгани англашилади. «Пўртана»да кузатилган ишонч руҳи «Кураш»нинг илк сатрларидаёқ бўртиб туради:
Чақиргувчи, ўкиргувчи бир товуш
Ботирларнинг жон сўраган товшидир.
Йиқитгувчи, ағдаргувчи қўзғалиш
Яқиндаги зўр курашнинг бошидир.
Чўлпон бу курашдан четда турганни душман атайди, «йўқсилдаги имон тошиб кетган»и учун ҳам унинг бағоят кескин кечишига, муроса бўлиши мумкин эмаслигига ишонади. Шу боис ҳам шоир масалани ўта кескин, ҳамлетчасига қўяди:
Улуғ, қаттиқ ағдаргувчи бу кураш.
Ё бор бўлиш, ё йўқ бўлиш:
– Йўқ яраш!..
Чўлпоннинг масалани бунчалар кескин қўйиши юртига етказилаётган заҳматнинг озурда дилида чидаб бўлмас оғриққа айланганидандир. Шоир она шаҳри Андижон томонларга борганида гуллаган водийнинг хароб этилгани, юртдошлари меҳнати-ла обод қилинган қишлоқларни бойқушлар макон тутганини ўз кўзи билан кўради; тул қолган жувонлар, етим-есир болалар, фарзанд доғида юраги пора бўлган ота-оналарнинг фарёдларини ўз қулоғи билан эшитади; босмачиликка қарши кураш баҳонасида қатли ом қилинган қишлоқлар, қизил қўшин содир этган хунрезликлар ҳақида эшитиб билади... Буларнинг бари шоир қалбини ларзага солади, юрак қони билан ёзгани «Бузилган ўлкага» шеъри дунёга келади.
Чўлпон талқинидаги юрт маконий тушунчагина эмас, йўқ, у – ҳис қила биладиган мавжудлик, азоб, қувонч, нафрат ҳислари унга асло ёт эмас. Бу юртнинг ёвлардан безганлиги шунчаларки, тоғлардан тушаётган сувлари «йиғлар каби инглайлар», «Ёв... борми? деб тўрт тарафни тинглайлар». Бу юртнинг ёвларига нафрати шунчаларки, зилол булоқлари шифобахш сувларини чақирилмаган «қўноқлар»дан қизғонарлар. Чўлпон яратган юрт тимсолида мушфиқ оналар – борлиғини фарзандларига беғараз бағишлай оладиган, яхшию ёмон кунларни фарзанд орқасидан кўрадиган, азобию қувончи фарзандлари туфайлидан келадиган... – тажассум этилгандек. Шу маънода шоирнинг беададдек туюлувчи «нега, нима учун»лари юрт – онанинг «ярали танларини кўрмаётган», «кўзининг ёшларини сўриб олиш»га ярамаётган фарзандларга қаратилгандир. Эътибор қилинса, шоирнинг ўтли нафрату аламларида бирозгина тушкунлик асарлари ҳам зуҳур қилаётгандек кўринади:
Нима учун ағдарилган, йиқилган,
Оғир тожнииг заҳар ўқи кўксингда?
Нима учун ёвларингни бир замон
Йўқ қилгудек темирли ўч йўқ сенда?
Мустамлака сиёсати давом этгани ҳолда унга қарши чинакам кучнинг йўқлиги шоир дилини ўртайди. Бунда энди «Пўртана» ёхуд «Кураш» даги руҳ сезиларли даражада сусайган. Нега? Чунки илгари Чўлпон «ёруғ юлдуз» билан сирлашган бўлса, энди она юрт билан дардлашади: унинг хаёлидаги ва ҳаётдаги мавжуд ҳол орасида улкан фарқлар кўзга ташланади. Шоир ўзи «Пўртана»да орзу қилган қудратни, омманинг эрк дея бир ёқадан бош чиқаришини, «йўқсилдаги имоннинг тошиб кетиши»ни аксарият юртдошларида кўрмайди. Орзу умидларининг саробга айланаёзгани Чўлпонни изтиробга солади, бунинг натижаси ўлароқ 1921 йил ўрталарига қадар ёзган шеърларида маҳзун оҳанглар, тушкунлик кайфияти устунлик қилади. Шоирнинг шу вақтда ёзилган «Ёнғин» номли шеърида «кўнглим каби йиқиқ уйлар, қишлоқлар» дейиши ҳам фикримизни далиллайди. «Ёнғин» шеърига газета хабаридан «Таланмаган, йиқилмаган ер йўқ. Гўдаклар найза бошида...» деган парчанинг эпиграф қилиб олиниши юртдаги вайроналигу хунрезликлар шоир руҳиятига нечоғли қаттиқ таъсир этганини кўрсатади:
Шундай катта бир ўлкада ёнмаган,
Йиқилмаган, таланмаган уй йўқми?
Бир кўз йўқми қонли ёшин тўкмаган,
Бутун кўнгил умидсизми, сўндими?
Шоир алам билан қайд этаётган ҳақиқатлар замирида энди аввалгидек курашга, қўзғалишга ундаш эмас, ўзининг ҳам юртининг ожизлигидан ўкиниш оҳанглари кучлироқ келади. Ўзи орзулаган оммавий қўзғалишни кўрмаган Чўлпон «Мўминларнинг оқ виждони, имони, шам сўнгандай тинсизгина сўндими?» дея ўкинч-ла ўйга толади. Зеро, унинг эътиқодида имон тушунчаси ватанга муҳаббат тушунчаси билан эш келади, «ҳифзул ватан минал имон» – ватанни ҳимоя қилмоқ иймондандур, деб билади. Чўлпон «Пўртана», «Кураш» шеърларида кўрганимиздек қўзғалиш шиддатига нечоғли мафтун, эрк учун курашга нечоғли ташна бўлмасин, аввало, шоир, ҳассос қалб соҳиби эди. Бегуноҳ тўкилган қонлар эса, ҳар вақт бўлганидек, энг аввал шоир қалбини сўроққа тутади:
Қиличларнинг тилларида қизил қон
Булоқларинг суви янглиғ тошдими?
Яланг бола, яланг гўдак, маъсум жон
Найзаларнинг бошларидан ошдими?
Айни шу даврда Чўлпон «бегуноҳ тўкилаётган қонлардан бирор натижа бўлармикан? Кўзлаган мақсадимиз тўкилган қонларга арзирмикан?» деган андишаларга борган кўринади. Ҳар ҳолда, худди шу вақтларда ёзилган «Ёрқиной» пьесасининг қаҳрамони исёнкор Пўлатнинг кураш ниҳоялангач ҳам кўп нарса ўзгаришсиз қолаёгганини кўриб, «Мунча қон тўкишнинг нима кераги бор эди?» дея ўйга толиши ҳам бежиз эмас эди. Айтмоқчимизки, бу пайт Чўлпоннинг ҳаёт йўлини ёритиб турган «ёруғ юлдуз» анчагина хира тортганди. Шоир кўнгли миллий озодлик ҳаракатининг кенг қулоч ёйишига, оммавий тус ола билишига ишонолмай қолганди. Чўлпон дилидаги умидсизлик авж пардасига кўтарилган давр маҳсули сифатида «Амалнинг ўлими» шеърини кўрсата оламиз. Шеърнинг:
Кенглик хаёллари учдими кўкка?
Бутун умидларни ёвларми кўмди?
Мангу тутқунликка кирдими ўлка?
Хаёлда порлаган шамларми сўнди?– деган сатрлари юқоридагича ўйлашимизга асос беради. Шоирнинг изтироблари юрт қайғусида чеккан оҳлари «ўтидан чиққан шуълалар» юртдошлари «кўкрагидан бир жой топмаган»и, аксариятининг қалблари ҳамон ухлаётганлиги сабабли ҳам кучаяди. У ўзи ардоқлаган «эрклик юлдузи»нинг нуридан ҳар бир мазлум дилида бир «из» қолишига ишонарди, бироқ ҳақиқатда бундай бўлиб чиқмади. Шу боис ҳам шоир:
У бир из, кўзимнинг нурларидан ҳам
Юксакдир, мен уни ўпмак истайман,
Агар топилмаса бу юртлардан ҳам
Кўчиб йироқларга кетмак истайман,– деб ёзади. Айтиш керакки, бу шунчаки иддао эмас эди. Чўлпоннинг «Йўл эсдалиги» сафарномаси шундай дейишимизга асос берадики, уни адибнинг бунгача кўриб ўтганимиз асарлари, унинг ҳаёт йўли ҳақида айтилган фикрлар контекстида талқин этсак, бунга амин бўлишимиз мумкин кўринади...
Аввалдан айтиш жоизки, «Йўл эсдалигини» фақат шартли равишдагина сафарнома деб аташимиз мумкин. Зеро, унинг одатдаги сафарномалардан жиддий бир фарқи бор: бунда эрксевар руҳнинг кўнгил тор кўчалари бўйлаб машаққатли сафари қаламга олинади – реал йўл ва реал манзил бадиий ният ижросида муҳим бўлмагани учун ҳам адиб уларни конкретлаштирмайди. Асарни шартли равишда бўлса-да сафарнома жанрига мансуб дейишга асос берувчи жиҳатлари ҳам йўқ эмас: конкретлаштирилмаган бўлса-да, «йўл» образининг мавжудлиги, унинг марказида сайёҳ-муаллиф образининг туриши. Хўш, нима учун адиб сафарнома жанрини танлади? Мазкур саволга жавоб бериш учун Чўлпон ижодий меросига яна бир қургина назар солишимизга тўғри келади.
Айтиш мумкинки, ҳеч ким маконий ва даврий ўзгаришларни йўлга чиққан кишичалик ўткир ҳис қилмаса керак. Табиийки, маконий ва даврий ўзгаришлар йўлчи руҳиятига-да муайян таъсир ўтказади, дунёқарашида муайян ўзгаришлар ясайди. Доно халқимизнинг «юрган дарё, ўтирган бўйро» деган пурҳикмат мақоли ҳам бежиз тўқилмаган. Эҳтимол шундандир, оғзаки ва ёзма адабиётда ўсиш-ўзгаришда кўрсатилаётган қаҳрамонлар кўпинча йўлга чиқадилар. Чўлпон ижодиётида ҳам йўл образи кўпинча шу хил ботиний параллеллар ўтказишга хизмат қилади. Адибнинг илк ижодидаёқ «йўлсизлик»дан қийналаётган ва «йўлга чиққан» қаҳрамонлар тақдири қаламга олинган эди. «Қурбони жаҳолат»даги сиқиқ муҳитда бўғилган Эшмурод ижтимоий-маънавий эҳтиёжларини қондириш йўлини тополмаганидек, сафарга ҳам отланмаган эди. Унинг зидди ўлароқ, изланаётган Муҳаммадиёр сафарга чиқади ва шунинг муқобилида ўзгаради. Шунга ўхшаш ҳолни «Кеча» романида ҳам кузатамиз: ўз оиласининг биқиқ муҳитида эзилган Зеби ҳам сафарга чиқади. Бироқ Зебининг сафари «бир ёзилиб келиш» мақсадидагина бўлганидан, сафар чоғида руҳиятида бошланган ўзгаришлар мантиқий ниҳоясига етмайди. Зебидан фарқ қилароқ, Мирёқуб чиққан йўл олдинга қараб юради – у ҳаётини ўзгартиришни ният қилган. Эҳтимол шунинг учундир, «Кеча»да у ортига, яъни, ўз муҳитга қайтмайди, Чўлпон унинг йўли муайян манзилга етишига ишора қилади гўё. Ўйлаймизки, шу мулоҳазаларимизнинг ўзиёқ Чўлпон насрий ижодида «йўл» образи қаҳрамонлардаги маънавий-руҳий ўсиш-ўзгаришнинг ботиний муқобили(параллели) экани ҳақидаги даъвомизни далиллайди. Шуниси ҳам борки, Чўлпоннинг «Юрт йўли», «Ишқ йўли», «Меним йўлларимда», «Уч-тўртта юлдуз», «Созим» каби қатор шеърларида ҳам йўл мотиви ҳозир. Уларнинг барини умумлаштирувчи жиҳат шуки, йўлга чиққан йўлчи – лирик қаҳрамоннинг кўзлаган аниқ манзили бор: у ё ёрни истаб, ё ёруғ бир юлдузни кўзлаб йўлга чиққан; ёрга етиш умиди кесилганида ёки юлдуз хира тортганида йўлчи ўртанади ва аксинча. Айтиш мумкинки, Чўлпон шеъриятида «йўл» образи мақсад – миллий озодлик ва тараққий йўлидаги кураш рамзи сифатида талқин этилади. Бундан англашиладики, Чўлпон ўз руҳиятидаги зиддиятли кураш, ўзгариш жараёнини ифодалаш учун сафарнома жанрини танлагани бежиз эмас: у хос ўқувчисининг «йўл» образидаги юқоридагича маънолар билан яхши танишлигини, баски, бу нарса унинг асардаги ботиний маъноларни англашига асос бўлишини яхши билади.
Чўлпон мазкур сафарномасини «Билим ўчоғи» журналида эълон қиларкан, сарлавҳа остида «1921 йил 27 май» санасини қайд этадики, бундан айни шу куни йўлга чиққани англашилади. Сафарноманинг биринчи қисми «Кўнгилсиз чиқиш» деб номланган бўлиб, унинг бошланишидаёқ «бу кезувимнинг қандай тотли умидлар орқасида бўлғонини билганим ҳолда...» деган сўзларга дуч келамиз. Хўш, гап қандай «тотли умидлар» ҳақида бораётир? Бу саволга жавоб бериш учун адиб биографиясига мурожаат қилишимиз даркор. Маълумки, 1921 йилнинг июнидан Чўлпон «Бухоро ахбори» газетаси муҳаррири вазифасида ишлай бошлаган эди. Сафарномада йўл конкретлаштирилмаган бўлса-да, унинг Зарафшондан ўтганлиги англашилади. Шунга кўра асарда адибнинг Бухоро сафари акс эттирилган, деган фикрга келиш мумкин. Айтиш керакки, амирлик тугатилгандан кейин жадидлар Туркистон мустақиллиги учун курашда янги ташкил топган Бухоро Халқ Республикаси катта имкониятлар туғдириши мумкин, деб ҳисоблаганлар. Шу боис ҳам кўп ўтмай Бухорога жадидчилик ҳаракатининг кўзга кўринган вакиллари тўплана бошлайдилар ва бир томондан, янги жумҳуриятни мустаҳкамлаш, иккинчи томондан, Туркистон мустақиллигига эришиш йўлида астойдил ҳаракат бошлайдилар. Жумладан, Бухоро ҳукуматининг раҳбарларидан бири бўлмиш Фитрат томонидан «Бухоро ахбори» газетасига муҳаррирлик қилиш учун таклиф қилинган Чўлпон ҳам қалами билан шу йўлда хизмат қилиши лозим эди. Чамаси, адиб маслакдошларининг узоқни кўзлаган мақсадларидан ҳали йўлга чиқмасиданоқ воқиф бўлгану, кўнглидаги сўнишга келган умид яна пориллаб ёнган кўринади. Шу боис ҳам адиб «тотли умидлар»ни дилига жо айлаб Бухоро сафарига отланади. «Йўл эсдалиги»да адиб руҳиятидаги тушкунликнинг умидворликка айланиши рамзлар воситасида ифода этилади. Йўлга чиққанидан сўнг сайёҳ-Чўлпон хаёл ҳақида ўй суриб, у ҳақда илгарироқ ёзган шеърини эслайди:
Хаёл...хаёл... ёлгиз хаёл гўзалдир,
Ҳақиқатнинг кўзларидан қўрқаман...
Адиб ўзининг «Йўл эсдалиги»ни ёзиш арафасидаги руҳий ҳолатини шу сатрларда ёрқин ифодалайдики, буни тасаввур этиш учун яна контекстга мурожаат этиш зарур.
Юқорида айтганимиздек, Чўлпон руҳиягидаги тушкунлик хаёл ва ҳақиқат орасидаги улкан тафовутдан юзага келганди, шу боис ҳам у «ҳақиқатнинг кўзларидан қўрқади»: кўраётганларини «ҳақиқат» дея тан олишга кўнгли чопмайди, кўнглида «эрклик юлдузи» қолдирган «из» орзуларидан воз кечишга йўл қўймайди.
Кўнгли умид ва умидсизлик орасида талош бўлиб турган дамларда уни хаёл қутқаради: «Ул меним энг умидсиз, энг қийналғон, энг эзилғон чоқларимда келиб бошимдан силар, сийпар, юпатар, эркалатар эди». Кўрамизки, яқин ўтмишида хаёлот олами Чўлпонни «ҳақиқатнинг кўзлари»дан яширадиган, унинг ўксик кўнглини овутадиган ягона бир гўша эди. Энди эса Чўлпон-сайёҳ учун хаёлнинг аҳамияти ўзгаргандек: «Қоронғилик меним умид билан порлағон кўнглимни ўзининг қўрқинч қучоғлари орасига олиб ўчурмакчи бўладир, кўнглум эса хаёлнинг кўкидан тушкуси келмайдир». Айтиш керакки, бу ўринда «қоронғилик» ҳам рамзий маънога эга. Чўлпон маслакдошларининг Бухоро билан боғлиқ бўлган ниятларию бу йўлдаги саъй-ҳаракатларидан воқиф бўлгач, «кўнгли умид билан порлаган»и аён. Бироқ бир бора алданган кўнгил энди эҳтиёткор бўлиб қолган – унга шубҳаю гумонлар-да ёт эмас. Адиб кўнглидаги умид билан шубҳаю гумонлар курашини рамзлар (дарахтлар «бир тўп хаёл-ваҳм», «ёғдусиз хира чироғлар», «қоронғидан қўрқуб, ғужум бўлуб, беркиниб ётқон дарахтлар») воситасида ифодалайди. Шубҳаю гумонлар кучайиб боргани сари кўнгил «қоронғилиққа саноқсиз қарғишлар юборади», бироқ улар «қоронғилиқнинг «ваҳм»ларини тағин-да кучайтириб, унинг азаматини тағин-да орттирар эди». Қоронғилик қуюқлашиб боргани сари сайёҳ дилидаги умидни бор кучи билан қувватлантиришга интилади. Бироқ у қанча зўр бермасин, қоронғилик қуюқлашаверади, борлиқдаги табиий жараённи ўзгартиришга қодир бўлмаганидек, кўнглига ҳам буйруқ беришга ожиз қолади. Шу аснода сафарномада яна бир муҳим образ пайдо бўлади: «Мўъминлар ётар чоқларида, ўзларини уйқуга берар чоқларида Аллоҳ номини айтиб ёталар, ўзларини уйқунинг кучли қўллари орасига кўмар эдилар.
Мен-да бутун истагим, бутун тилакларим билан севганимнинг исмини айтдим ва қоронғиликнинг чуқур қаърига отилдим...»
Кўрамизки, Чўлпон учун Бухорога боғлаган умидлари ҳамон «қоронғилик» – уларнинг амалга ошиш-ошмаслигини билмайди, шундай бўлса-да, маъшуқаси – юрт озодлиги орзусини дилига туккан ҳолда дадил қоронғилик қучоғига кириб боради. Бунгача юритган мулоҳазаларимиз сафарнома контекстида «маъшуқа» – юрт озодлиги рамзи сифатида келаётганига ишонтира олади, деб ўйлаймиз. Боз устига, Чўлпоннинг бир қатор шеърларида ҳам «маъшуқа» – айни шу маънода талқин этилгани яққол кўзга ташланади.
Биз Чўлпонни хақли равишда новатор ижодкор деб атаймиз. Сираси, шоирнинг «ўзбек адабиётига янги тўн кийгизган»и12 ўз замондошлари томонидан-да эътироф этилган. Айни пайтда, ҳеч бир ижодкор, ҳатто энг буюк истеъдод соҳиблари-да, ўзини вояга етказган халқ маданияти таъсиридан буткул узилиб кетолмайди. Табиийки, Чўлпон ижодиёти ҳам қуруқ жойда юзага келгани йўқ, минг йиллар билан ўлчанувчи мумтоз адабиётимизнинг энг яхши анъаналари унга асос бўлиб хизмат қилди. Буни, хусусан, Чўлпон шеъриятида «ошиқ» ва «ёр» образлари талқинида ҳам кузатилади. Мумтоз шеъриятимизда фаол қўлланилган мазкур рамзларга Чўлпон янги маъно юклади: унинг талқинида «ёр» – юрт озодлигию «ошиқ» – эркка ташна кўнгил. Яъни, мутасаввуф шоирлар интилган маънавий-эстетик идеал ҲАҚ бўлса, Чўлпон интилиб яшаган ижтимоий-эстетик идеал ЮРТ ОЗОДЛИГИ бўлиб қолди. Бундан англашиладики, Чўлпон ижодиётидаги рамзлар, асарлари қатидаги ботиний мазмун мумтоз шеъриятимиздан туртки олган ҳолда тушунилиши лозим. Зеро, Чўлпон тасаввуф шеъриятидан нафақат қуруқ шаклни, руҳни-да ўзлаштиргандек. Шу боис ҳам шоир талқинидаги ёрга муҳаббат «илоҳий бир муҳаббат, ишқ»(«Алданиш») дирки, вужудига сут билан киргану юрак қонига айланган:
Илк аввал кўзимни ишқ билан очдим,
Ишқнинг майдонина қоними сочдим... («Ишқ»)
Албатта, бу сатрларда «анодин қай куни туғдим, сенинг ишқинг билан ёндим» дея хитоб этган Машраб руҳини туймаслик мумкин эмас. Айни пайтда, бу эсини танибоқ маъшуқасига кўнгил берган, «зуннори ишқ»(«Ишқ»)ни боғлаган онидан маъшуқасига элтадиган йўлнигина «ҳақ йўл» («Созим») деб билган Чўлпоннинг ўз изҳоридир. Маъшуқаси ҳажрида яшаётган Чўлпон-ошиқ учун унинг васлига интилмак ҳаёт мазмунидирки, ўзини шу йўлдаги бир дарвеш, қаландар («Ишқ йўли», «Қаландар ишқи») ҳис қилади. Чўлпон ёр васлини «пок истакли куч» («Юрт йўли») билангина исташ мумкин, бу йўлга кирган киши «нажотни ўзлигини унутишу ёрга сингиб кетиш»(«Ишқ йўли»)да кўрмоғи керак, деб ҳисоблайди. Шу боис ҳам ўзининг айрим йўлдошларида «дил бузуқ»(«Ётоқдан»)лигини кўриб ўртанади. Эътиборли жиҳати шундаки, қалбида шу буюк ишқ билан яшаган шоир унинг зарраларини сатрлар қатига жойларкан:
Сўйларкан тилларим на ёмон сўзлар,
Ёзаркан қаламим на ҳазин оғлар,
Соддадил бунлардан не маъни онглар,
Билмаз-ку ўлдуғин изҳор ишқи,– деб ёзган эди. Кўринадики, Чўлпон ўзининг «ишқ изҳори»ни ҳар ким ҳам англай олмаслигини билади, ҳаммага дардини тўккани ҳолда чинакам ҳамдард бўла биладиганларнинг озлигини теран идрок қилади. Шу мулоҳазаларга таянган ҳолда биз Чўлпоннинг аксар шеърларида хос ўқувчига мўлжалланган рамзий қатлам мавжуд ва унда юрт озодлиги мавзуси поэтик талқин этилади, деб ҳисоблаймиз.
Демак, Чўлпон ижодиёти контекстидан келиб чиққан ҳолда «Йўл эсдалиги»да пайдо бўлган маъшуқа образи юрт озодлиги рамзи эканлигига яна бир карра ишонч ҳосил қилишимиз мумкин. Маъшуқа образининг пайдо бўлиши билан «қоронғилиқ» чекинади: илгари маъшуқасига етиш умиди тамом кесилган, унга ҳатто хаёлот оламида-да жой топилмай қолган дамларда чўкиб қолган руҳ эрк эпкинидан ҳаволаниб тирилади гўё. Маъшуқасига етиш учун курашдан тўхтамаслик зарурлигини қайтадан идрок этиб, бутун борлиғини севгисига бахшида этишга чоғлангач, «қоронғилиқнинг қучоғидаги эсириклик, хушсизлигимдан энди ўзимга келдим» дея эътироф этади. Эндигина ўзига келган сайёҳ кўзи тушган манзара ҳам, табиийки, унинг айни пайтдаги кайфиятига мос: «Қиздирғучи қуёш йўқ, қора-заҳар булутлар ҳам йўқ. Кўк аллақандай чучмал бир тусда турар эди». Аввало, бир руҳий ҳолатдан иккинчисига ўтаётган сайёҳ руҳиятида шу хил оралиқ, бироз чучмал вазиятнинг бўлиши табиий кўринади. Иккинчи томондан, ўйлашимизча, парчага юкланган рамзий маъно ҳам сайёҳ руҳиятини тушунишда муҳим аҳамият касб этади. Маълумки, Чўлпон ижодиётида «қора булут» кўпроқ мустамлакачилар, юртининг эркини бўғиб ётганлар рамзи сифатида талқин қилинади. Юқоридаги парчада «қора булут»га «заҳар» сифатловчиси қўшилганки, бу, бизнингча, ифоданинг маъно доирасини анча кенгайтиради. Зеро, муаллиф муносабатини яққол ифодалаб турган бу сифатлаш фақат «қора булут»лардан зада кишигагина тааллуқли бўлиши мумкин. Шундай тасаввур туғиладики, гўё сайёҳ «қора булут»ларнинг йўқлигидан хурсанд, шу туфайлигина эркин нафас олаётгандек. Ҳолбуки, гап фақат баҳорнинг ўзгарувчан ҳавоси ҳақида борганида, бу хил муносабат ортиқчадек туюлиши мумкин эди. Шу ўринда давр контекстига мурожаат қилиб, Бухоро Халқ Жумҳурияти мустақил давлат тузилмаси сифатида дунёга келганини, ҳартугул, ўзининг илк босқичида мустақил бўлганини эслаш жоиз. Чўлпон бу ўринда «қора булут»лардан фориғ юрт томон бораётганини, шу боис ҳам умидлари тобора юксалаётганини айтмоқчи эмасмикан?.. Фикримизча, парчадаги «қиздиргучи қуёш» бирикмаси ҳам шу хил андишани бирмунча қувватлайди. Маълумки, инқилобдан кейинги дастлабки йиллардаёқ октябрни қуёшга менгзашлик адабиётда русум бўлиб улгурганди. Эътиборли жиҳати шундаки, Чўлпон шеъриятида октябрга нисбатан шу хил ташбеҳ қўлланилмаган. Фақат биттагина шеърида, машҳур «Қаландар ишқи» ғазалининг мақтаъсида шоир шу рамзга мурожаат қилади:
Муҳаббат осмонида гўзал Чўлпон эдим, дўстлар,
Қуёшнинг нурига тоқат қилолмай ерга ботдим-ку.
Чўлпоннинг қатор шеърлари («Юрт йўли», «Мен қочмадим», «Уч-тўртта юлдуз» ва бошқ.)да эрк, озодлик, миллий истиқлол рамзи сифатида ЮЛДУЗ олинган. Яъни, мақтаънинг рамзий мазмуни шоир тахаллусининг асл маъноси – «юлдуз» билан боғлиқ. Ғазалнинг рамзий маъносини англаш учун шоирнинг у ёзилган пайтдаги руҳий ҳолатини тасаввуримизда тиклашга (юқорида бу пайтни бир қур тасаввур қилганмиз) уриниб кўриш даркор. Биламизки, февраль инқилобидан сўнг Чўлпоннинг ижтимоий фаоллиги бениҳоя ортганди. Сабабки, шоир юзага келган шароитда юртининг демократик йўл билан озод бўлиш имконияти мавжудлигига чин дилдан ишонди, мухториятчилик ҳаракатига катта умид боғлади. Чўлпон фаол мухториятчилар билан бирга Туркистоннинг турли шаҳарларига бориб ташвиқот ишларини олиб борди ёниб ва ёндириб яшади. Мавжуд шароитда Русия империяси таркибидаги туркий халқларнинг мустақиллик йўлида бақамти ҳаракатигина дурустроқ натижа бериши мумкин, деб ҳисоблагани туфайли шоир туркчилик ғояларини ҳаракат дастури деб билди. Чўлпоннинг Кавказ турклари билан алоқа боғлаш учун жўнаган Фарғона ҳайъати таркибида бўлиши, Қўқонда мухторият эълон қилиниши биланоқ Оренбургга жўнашию Бошқирдистон жумҳуриятини мустаҳкамлаш орқали ўз юрти озодлигига кўшиш қилишни ният этгани ҳам шундан далолатдир.
Бироқ, таассуфки, шоирнинг осмон қадар умидлари ерпарчин бўлди: большевиклар ҳукумати Қўқон мухториятини қонга ботирдилар. Бошқирдистондаги саъй-ҳаракатларидан ҳам натижа чиқмагач, шоир 1919 йил бошларида юртига қайтдики, «Қаландардек юриб дунёни кездим топмайин ёрни, Яна кулбамга қайғулар, аламлар бирла қайтдим-ку», дея нола чекиши шундандир. «Қаландар ишқи» ғазалини шоир айни шу хил руҳий ҳолатда ёзган эдики, мақтаънинг маъноси шу контекстда конкретлашади. Яъни, бу ўринда шоирнинг «муҳаббат осмони» – юрт озодлиги учун кураш йўлини ёритиб турган юлдузни ерга ботирган «қуёш» – октябрь инқилобига муносабати ўз ифодасини топган. Фикримизни қувватлантириш учун Чўлпоннинг «Мен қочмадим» номли шеърига тўхталиб ўтиш жоиз. Муҳими шундаки, мазкур шеър «Йўл эсдалиги» билан деярли бир вақтда ёзилгандир. Иккинчи томондан, «Мен қочмадим» шеъри нома (послание) жанрига мансуб бўлиб, унда шоир ўзининг Бухорога жўнашини қайноқ ижтимоий ҳаётдан қочиш деб баҳолаган «Тошкентдаги ўртоқларига» мурожаат қилади. Табиийки, бу ўринда эскидан алоқада бўлган кишилар орасида «мулоқот контексти» мавжудлигини назарда тутмоқ лозим бўлади. Яъни, бу ўринда шоирнинг фикрини ишора билангина ифодалаш имконияти кенгаяди. Шу жиҳатдан қуйидаги сатрларга эътиборни тортамиз:
Мен янгилар ўлкасидан синмаган
Бир қанотни тақиб олиб қўзғалдим:
Шу йўлимда япроқлари сўлмаган
«Ёш ёғоч»нинг соясида тўхталдим.
Албатта, Чўлпон «янгилар ўлкаси» деганида қизил Туркистонни назарда тутгани яққол англашиладики, у ерда шоирнинг бир қаноти синган. Шу боис ҳам «тилакни излаётган» шоир яна «йўл»га чиқиб, «ёш ёғоч» Бухоро жумҳурияти соясида тўхталган. Эътиборли жиҳати шуки, Чўлпон «ёш ёғоч»нинг япроқлари сўлмаганлигини айрича таъкидлайди. Яъни, «ёш ёғоч» билан «янгилар ўлкаси» қарши қўйилаёттани эътиборга олинса, кейингисининг япроқлари сўлган, уни «қиздирғучи қуёш» сўлдирган деган маъно келиб чиқади. Баски, шоир у дарахт соясида қиздиргучи қуёш тафтидан омон тополмайди, ундан қутулиш учун «ёш ёғоч»нинг соясига келган. Демак, «Йўл эсдалиги»да кўрганимиз «қиздиргучи қуёш» рамзини ҳам шу йўсин тушунилгани тўғрироқ бўлади. Зеро, ҳукумат газетаси муҳаррири вазифасида ишлаган Чўлпоннинг Бухоро ҳукумати большевикларга яқинлашиб, кейингиларнинг мавқеи кучая бошлаганида муҳаррирликни тарк этгани ҳам шу фикрни қувватлайди. «Қиздиргучи қуёш» ва «қора булут»ларнинг йўқлиги сайёҳ умидини кучайтиради, сафарноманинг ҳиссий тоналлиги ўзгаради. Энди унинг марказида сайёҳ-ошиқ турадики, унинг хаёлини маъшуқа васлигина банд этган. Теварак-атрофига ошиқона боққани учун ҳам у ҳар неда «ёр» аксини кўради, ҳар не унга «ёр»-ни эслатади. Айтиш керакки, бу ўринда ҳам тасаввуф шеъриятининг муайян таъсири сезилади. Сайёҳ руҳиятида умидворлик кучайиши сабабли ҳам «отсиз ароба»лари учиб бораётгандек туюлади унга, кўз олдида «учмоҳ манзараси» намоён бўлади:
«Қизил лолалардан бириккан тенгиз кенг эди.
Бутун борлиғимни ўзига ўраб, чулғаб тортар эди.
Қизил тенгиз – севги.
Унинг меним севги йўлимда учраши севгимнинг
умидли, соф, оппоқ эканлигини кўрсатар эди».
Кўрамизки, бу ўринда Чўлпон рамзнинг маъносига ўзиёқ ишора қилади: унинг учун «қизил тенгиз – севги». Айтиш керакки, Чўлпон ижодиётида денгиз гоҳ ўзида беадад қудратни жам этган исёнкор қалб, гоҳ эса эрк учун кураш («Пўртана», «Ўтли сув») рамзи сифатида талқин қилинади. Адибнинг денгизни севги деб аташи бежиз эмас: унинг тушунишича, ёрга етиш учун курашнинг ўзи севги, адиб ўтли оҳлардан нари ўтмайдиган севгини тан олмайди, унинг тасаввуридаги севги фаолликни тақозо қилади. Кураш – севгининг жозиб бир ўти борки, у яна сайёҳнинг бутун борлиғини чулғамоқчи бўлади. Яна дейишимизнинг боиси шуки, бундан ярим йиллар илгари у «Карашма денгизин кўрдим, на нозлик тўлқуни бордир, Ҳалокат бўлғусин билмай, қулочни катта отдим-ку», дея нола чекканди. Яъни, курашда ҳалокат топиб «йўлни йўқотган» чоғлари курашчанлик руҳидан айрилган бўлса, энди яна ўша руҳ унга қайтаётир. Сайёҳ дилида севги ўти кучая бошлаганидан «бир булбул бўлса эди-да, гул тенгизининг қизил тўлқунларига қўнуб, ишқимнинг оғир бир нағмасини сайраса эди» деб орзулайди. Илгари, «Қаландар ишқи»да шоир «унинг гулзорида булбул ўқиб қон айлади бағрим» дея кўзидан ёшлар тўккан бўлса, энди булбул нағмаси кураш руҳини ишққа тўйинтириш, уни қувватлантириш учун зарур. Кўрамизки, Чўлпон ижодиёти контекстида «Йўл эсдалиги»нинг бу қисми «Қаландар ишқи» билан контрастли муносабатга киришади.
Қалби ишқ билан тўлган Чўлпон-сайёҳнинг кўзи тушганки нарса унинг юрти, маъшуқаси ҳақидаги ўйларини чуқурлаштиради. Зеро, кўраётганларининг моҳияти виждонли кишини шунга ундамаслиги ҳам мумкин эмасдек. Сайёҳ «вафо кўрмаган ошиқнинг кўнглидай бузғунликка учраган Жиззах шаҳри»дан чиқиб, тоғ томон йўл солганларини айтади. Шу қисқагина жумла билан Чўлпон хос ўқувчисини яқин ўтмишга, 1916 йил воқеаларига қайтаради. Эрк учун курашнинг аввалги сафида турган Жиззахнинг чор қўшинлари томонидан вайрон этилганию эркнинг ҳануз орзулигича қолаётгани адибга юқоридагича рамзий ташбеҳ қўллаш имконини беради. Чўлпон талқинидаги юрт маконий тушунчагина эмас, балки ҳис қила биладиган мавжудлик эканлигини («Бузилган ўлкага») юқорида таъкидладик. Шу боис ҳам адиб Жиззах тимсолида вафосиз севгидан юраги садпора ошиқни кўради, унга ўзини ҳамдард, дардига малҳам излашликни бурчи деб билади, ўқувчисининг-да шу хил ўйлашини истайди. Юқоридаги рамзий ташбеҳнинг яна бир муҳим функцияси шуки, у сайёҳ руҳиятидаги яна бир бурилишни асослашга хизмат қилади. Вайрона шаҳар манзаралари қалбида оғриқ уйғотган сайёҳ Жиззахдан чиққач-да ундан фориғ бўлолмайди: у юртининг ўтмиши, тарихий қисмати ҳақида ўйлайди: «Бир шарқ шоири «Тоғлар, гўзал юртимни сақлағучи деворлар каби», деган эди, мен эсам:
Юксак тоғлар меним баъзан алдағон
Хаёлимдай юксакларга ўсмишлар.
Хаёлимни ҳақиқатлар тўсмишди,
Бироқ тоғнинг юксалишини қандай
кучлар тўсмишлар? – дедим...»
Кўрамизки, Чўлпонни тоғларнинг нега юксала олмаганию юртини асоратдан сақлаб қололмагани ўйлатади. Сираси, адиб ҳануз на кўнглидан ва на табиатдан жавоб ололмаётган бу саволларни илк ижодидаёқ ўртага ташлаганди. Юртидан чиқиб кетаётган Муҳаммадиёрнинг «Эй, Чингиз ва Темур аскарларини кўрган қоп-қора тоғлар! Эй, ватаним Туркистоннинг эски даврини кўрган тоғ боболар!» дея хитоб қилиши, кейинроқ шеърларидан бирида лирик қаҳрамоннинг «ёвларнинг эл кўксида ишрат суриши»га олиб келган «оталарнинг тарихдаги хатосин» суриштириб суҳбатдоши ёруғ юлдузни саволларга кўмиб ташлаши («Ёруғ юлдузга») ҳам юқоридагича саволлар Чўлпонни анчадан бери ўйлатишидан далолатдир. Мазкур бобнинг «Тоғлар ва уларнинг гўзаллик ва ҳунукликлари» деб номланишида ҳам чуқур маъно ботиндир. Сайёҳ эътироф этадики, «йироқдан чиройлик бўлиб кўринган ва кичкинагина деб ўйланган тоғлар яқин етгач дев гавдасидай кенгайган, ваҳмимдай ўсган эди». Чўлпон юртининг ўтмишига мардона назар ташлагани учун ҳам уни бутун гўзаллигию буюклиги, даҳшату хунукликлари билан кўра олади. Яъни, адиб ҳар вақт тарих ҳақида ўйларкан, юртининг буюк ўтмиши билан фахрлангани ҳолда («Шарқ нури»), унинг «сўнг даври» шон-шавкатдан нечоғли мосуво(«Ёруғ юлдузга») эканлигини ҳам теран идрок эта оладиган даражада холис тура билади. Шу туфайли ҳам у кўрган буюк чўққилар тепасида «олбости»лар ўтиргандек туюлади; ҳар лаҳза қурбон истаб учиб юрган «қора лочин, узиқара сор ва йиртқич чўзахот»ларни кўриб юраги сесканади унинг, даҳшатга тушади. Бироқ шуниси маълумки, ўтмишга бу хил муносабат келажак олдидаги улкан масъулият ҳиссини туғдиради: сайёҳ-ошиқнинг муҳаббати ҳавас ёхуд мутаассибларча берилиш эмас – англанган ижтимоий-шахсий заруратдир. Масъулликни теран ҳис қилгани учун ҳам сайёҳ-ошиқ алданишдан келган изтиробларни, оғир ўйлару лаҳзалик қўрқувни енгиб, яна маъшуқа хаёлига берилаверади. Чўлпон-сайёҳ руҳиятидаги шу хил бурилиш капалак образи воситасида ифодаланади. Эрк ошиғи сайёҳ билан гул ошиғи капалакни бир хил дард бирлаштиради, иккиси ошиқлар тилида сўзлашадиларки, бунда қалблар туташади. Капалак сўйлаган ишқ эртаги сайёҳ дилида васл иштиёқини янада кучайтирадики, у ҳам ўзининг «қизил лола»сини ўйлайди. Албатта, сайёҳ учун капалак висол бахтининг мужассам ифодаси. Бироқ, ўйлашимизча, капалак образининг мазмун-моҳияти шу билангина чекланмайдики, бунга қуйироқда яна қайтамиз.
Вужуди ишққа тўлган сайёҳ Зарафшонни қуёшга ошиқ тоғ кўз ёшларидан яралган, деб таърифлайди. Айни пайтда, кўз ёшларининг ўзлари ҳам зўр денгизга ошиқлар, бироқ фақат «улардан бахтли бўлғонлари тенгизнинг қучоғига тушалар, бахтсизлари далаларда ерга сингиб йўқ бўлуб кетарлар». Зарафшон ҳақидаги бу нав ўйлар Чўлпон-сайёҳ мушоҳадаларини яна бир муҳим масалага тақайдилар:
«Мен-да қочқон маъшуқамни қувиб бораман, етайинми, қучоғига кирайинми ё ерга, йўқлиқға сингиб битайинми?
Кўкдаги булут, оқ булут парчалари устида қизил лолалар очилғон эди.
Қизил лолаларнинг қизил туслари кун ботиш ёқда кўк юзига сочилғонлар эди».
Бир қарашдаёқ сайёҳ қаршисида танлов имконияти пайдо булгани англашиладики, аввало, унинг қандай шароитда юзага келганига диққат қилиш лозим. Илгарироқ юритган мулоҳазаларимиздан келиб чиқилса, сафарнома контекстида «қизил лола» маъшуқа, «қизиллик» кураш рамзи сифатида келаётгани равшан. Сайёҳ қизил лолаларнинг «қизил туслари» кун ботиш томонда ёйилганини айтади. Агар сафар йўналишини, сайёҳнинг айни патда Зарафшондан эндигина ўтганини эътиборга олсак, кун ботиш томонда Бухоро жойлашгани ҳам аниқ бўлади. Демак, танлов имконияти сайёҳ Бухорога яқинлашганида пайдо бўладики, бу бевосита уни Бухорога чорлаган мақсад билан боғлиқдир. Эътибор берилса, шу ўринда сайёҳ дилига яна озми-кўпми умидсизлик соя солганини сезиш қийин эмас. Бироқ, ўйлашимизча, бу умидсизлик аввалгиларидан бирмунча фарқ қилади, чунки у сайёҳ дилида инсонга хос ожизликнинг вақтинча устунлиги маҳсулидир. Зеро, бутун борлиғини курашга бағишлаган сайёҳни айни дамда «курашнинг натижасини МЕН кўра оламанми, йўқми? Ўзим учун ҳам яшашим керак-ку!» қабидаги андишалар чулғайди. Яъни, «ўзлик»дан кўпдан бери узилиб, «кўплик» ичра ботиб кетган»(«Мен қочмадим») Чўлпон руҳиятида бу лаҳзаларда «ўзлик» бош кўтаради. Инсон боласининг, айниқса, Чўлпондек бир неча йиллик орзу-интилишларида «ёлғиз алданишни кўрган бир банда» («Юпанмоқ истаги»)нинг яна қайноқ фаолиятга шўнғиш арафасида шу хил ўйларга берилиши табиий кўринади бизга. Иккинчи томондан, айни шу хил ўз қалбини тафтиш этиш, медитатив мушоҳадага берилишлик лирик турнинг хос хусусиятлариданки, бу нарса «Йўл эсдалиги»нинг жанр хусусиятлари ҳақида илгари айтган фикрларимизни тасдиқлайди.
Чўлпон-сайёҳ дилидаги чигалликлар ечимини яна табиатдан излайди, унинг руҳида кечган зиддиятли олишувда умиднинг узил-кесил ғалаба қилгани ботаётган қуёшга боқиб сурган ўйларида ўз ифодасини топади:
«Меним умидим ҳам шу қуёш кабими ботар?
Мени севгим ҳам шу қуёш кабими битар?
Қўрқамен...
Йўқ, бу қуёш бугун ботар, яна эртага бош кўтариб чиқар.
Бироқ дунё шу дунё, табиат шу табиат,
борлиқ шу борлиқдир.
Меним умидим ҳам шу чоғда қуёш билан биргами ботар?
Йўқ, ул баъзан ботар, унинг ҳам шундай кечи бор,
яна тонги келгач бош кўтариб чиқар.
Бироқ севги ўшал севги, ишқ шул ишқ,
муҳаббат шул муҳаббат, ул мангуга ботмас!»
Ўзининг ҳаётий тажрибасига таяниб, қалб туғёнларига қулоқ тутган ҳолда лирик-фалсафий мушоҳадага берилган Чўлпон дил тубида ботин бешак ҳақиқатни инкишоф этади: умид машъаладек пориллаб ёниши ёхуд сўниши мумкин, лекин «севги» – юрт озодлиги, эркинлик истаги боқийдир. Шу боис ҳам у юртининг қачондир бир кун озод бўлишига ишонади, ўзгаларни-да шунга ишонтиришга интилади. Айни шу ишонч туфайли ҳам сайёҳ: «Меним севгим ҳам қалбимда қизғалдоқ лола бўлуб очилмиш, танамга қизғиш тусларини тарқата бошламиш эди», – дея эътироф этади. Шу ўринда сайёҳ яна «капалак билан лоланинг бирлашгани»ни эсга соладики, мазкур образнинг мазмун-моҳияти ойдинлашади. Капалак қисқагина умри ҳали замон тугашини билгани ҳолда гул ишқи билан яшайди, унинг учун ошиқликнинг ўзи бахт, зеро, севги унинг учун ҳаёт мазмуни, унинг учун гул ишқида ёниб яшашгина ҳаётдир. Сайёҳ дилидаги чигалликларни ёзишда шу жажжи махлуқдан ибрат олганидек, уни ўзгалар учун-да ибрат қилиб кўрсатмоқчи бўлади.
Эътиборли жиҳати шундаки, сафарноманинг сўнгги боби «Чин бирлик» деб номланади: маъшуқа васлини излаб йўлга чиққан ошиқ унга етишади, иккиси чин маънодаги бирликни ҳис этадилар. Курамизки, «Йўл эсдалиги»ни яратишда Чўлпоннинг тасаввуф адабиётидан таъсирланиши нафақат унда ишлатилаётган рамзлар, балки асарнинг композицион қурилишида ҳам яққол кўзга ташланади. Бироқ, юқорида айтдикки, Чўлпон-сайёҳ учун реал йўл эмас, эрксевар руҳнинг руҳият манзилларида турли синовларга дош бериб, ҳар не ўзга ташвишлардан фориғ бўлиши, тозариши муҳимроқдир. Яъни, сайёҳ ошиқнинг «чин бирлик»ка эришуви, «севги»сига тамом сингиб кетгани адибнинг руҳиятини кемирган тушкунликни енгиб Бухорога келишию бутун куч-қувватини маъшуқаси – юрт озодлиги учун курашга сафарбар этишнинг рамзидир.
Чўлпоннинг Бухородаги ҳаракатларга катта умид боғлагани «Мен қочмадим» номли шеърида, унинг «тилак юлдузи»дан кўз узмайман деган эътирофида янада яққол кўзга ташланади. Тўғри, бу юлдузни гоҳ-гоҳ «қора булут» қоплайди, шундай бўлса-да «яна унинг юзи кўриниб, кўзларимни қамаштириб қўядир» деб ёзади шоир. Кўринадики, Бухорога келганидан кейинги дастлабки вақтларда Чўлпондаги умидворлик ҳисси анча юксалган. Шеърнинг якунидаги «Мен тилакни излайман, Қанот кучлик, борган сари тезлайман!» деган сўзлар ҳам шундан дарак беради.
Табиийки, Чўлпон ўзи шунчалар катта умид боғлаган Бухоро жумҳуриятининг асосларини мустаҳкамлаш йўлида ҳам муҳаррир, ҳам публицист сифатида астойдил ҳаракат қилди. Унинг мақолалари кўпроқ оддий халқнинг сиёсий онгини ўстириш, жумҳуриятнинг моҳиятию афзалликларини унга англатиш, давлатни бошқаришда халқнинг роли ва таъсирини ошириш мақсадларига қаратилди. Жумладан, «Ҳукумат қурултойи» номли мақолани олиб кўрайлик. Чўлпон ёзади: «Ёш жумҳуриятимизнинг исми «Халқ Шўролар Жумҳурияти»дир. Бу исм уч муҳим ва улуғ сўздан мураккабдир: «халқ», «шўро», «жумҳурият»! Мана шу уч улуғ сўзни бизга тафсир этгувчи нарса олдимиздаги қурултойдир. Бу қурултойда «халқ»(масса)нинг «жумҳур»и, яъни аксарияти тарафидан юборилғон вакиллар «шўро», яъни машварат қилиб мамлакатимизнинг асосий қонунларини, шакл идорасини музокара ва ҳал қилурлар».
Келтирилган парчанинг ўзиёқ Чўлпон содда тилда ёзишга, ҳар бир масалани икир-чикиригача муфассал тушунтиришга интилганини кўрсатадики, бу нарса юқоридагича мақсадлар билан изоҳланиши мумкин. Муаллиф халқни қурултой вакилларини сайлашга жиддий аҳамият билан қарашга чақиради, чунки: «Халқнинг тинчлиги билан тинчсизлиги, Ватаннинг саодати билан фалокати, ҳукуматнинг интизоми билан бузуқлиги шул қурултой натижасида муқаррар бўлур». Айтиш керакки, Чўлпон бу гапларни мавҳум «жумҳурият» тушунчасининг мазмун-моҳиятидан келиб чиқибгина айтмади, йўқ. У халқнинг фаоллашуви, ёш жумҳурият атрофида жипслашиши нечоғли муҳимлигини ўзининг ҳаётий тажрибасида кўриб англаган эди. Туркистондаги миллий озодлик ҳаракати оммавий тус олмагани учун ҳам авж ололмаётганини билган, Бухоро жумҳуриятини кенг омма астойдил қўлламаса, зарур бўлса уни қўлда қурол билан ҳимоя қилишга шай турмаса, узоққа боролмаслигига кўзи етган Чўлпон ўзининг энг машҳур асарларидан саналмиш «Халқ» шеърини шу ерда ёзгани ҳам бежиз эмас. Шеърнинг сўнгги бандида муаллиф ҳукуматдаги вакилларга, ўзининг маслакдошларига хитобан:
Бутун кучни халқ ичидан олайлик,
Қучоқ очиб халқ ичига борайлик!– деб ёзади. Шеърнинг қурилиши – аввалига халқнинг беқиёс қудрати таъриф этилишию охирида юқоридагича чақириқнинг янграши Чўлпоннинг мақсади халқ шаънига мадҳия айтиш бўлмаганини кўрсатади. Шоир таърифлаган куч-қудратга эга бўлиши учун халқнинг қўзғалиши («Халқ қўзғалса куч йўқдурким, тўхтатсун...») тақозо қилинади. Шу боис ҳам муаллиф халқ ичига боришга, унинг қудратини ўзига англатиб, унга таянишга чақиради. Чўлпон ҳиссиёт кишиси, шу боис ҳам осмон қадар орзу-умидлар қўйнида яшайди, уларга етиш учун мавжуд имкониятларни қўпинча ҳиссий мушоҳада этади, уларга жуда катта умид боғлайди. Бироқ қатор-қатор алданишлар натижасида у мақсадга етишиш осон эмаслигини, бу йўлда ҳали кўп машаққатли довонлар борлигини тобора теран идрок этиб боради.
Шоирнинг 1921 йил охирларида ёзилган «Юрт йўли» шеърида шунга далолат қилувчи сатрлар бор:
Узоқ... оғир йўлга чиққан йўлчимен,
Бу йўлларда қилоғузим юлдуздир.
Мен юртимнинг пок истакли кучимен,
У юлдузнинг тугалиши кундуздир.
Кўрамизки, «узоқ» сўзидан кейин ишлатилаётган кўп нуқта сифатнинг даражасини оширишга хизмат қилади. Айни пайтда, лирик қаҳрамон йўлнинг узоқ ва оғирлигини англагани ҳолда ундан қайтиш фикридан йироқ, чунки йўл ниҳоясида ёруғ кунлар келишига имони комил. Ўзини «юртнинг пок истакли кучи» деб ҳисоблаган шоир томирларида кечмишларнинг қони гупураётганию билакларига куч тўлиб бораётганини ҳис қилади, айни пайтда, «оёқлари толгани»-ни ҳам йўлакай эътироф этади. Қизиқ, нега энди шеър ниҳоясида ҳам йўлдан қайтмаслигини яна қайта таъкидлаётган Чўлпон «оёқлари толгани»ни айтади? Ўйлашимизча, мазкур саволга шу даврда ёзилган шеърлар қатидан жавоб топишимиз мумкин. Бутун вужуди билан ишга шўнғиган Чўлпон 1921 йил охирларида хасталаниб, янги йилнинг бошларини касалхонада ўтказган. Тўпламлардан жой олган тўртта шеърнинг касалхонада ёзилгани қайд этилганки, уларнинг саналарига диққат қилинса, шоирнинг 1922 йил январь ойи бошларидан февралнинг ўрталаригача даволангани англашилади. Айтиш керакки, хасталик даврида ёзилган шеърларда бироз тушкунлик асарлари зуҳур қилади. Албатта, бунда касалликнинг ҳам маълум таъсири бор, бироқ тушкунликни шунинг ўзи билангина изоҳлаш камлик қиладигандек кўринади. Тушкунлик кайфияти, айниқса:
Оғриқ олди, қайғи олди, зор олди,
Сўник кўзли, бағри эзик ёр қолди,– сатрлари билан бошланувчи «Ётоқдан» номли шеърда бўртиброқ кўзга ташланади. Шеърдаги «Оқ деб, пок деб юрганларда дил бузуқ» деган сатр, фикримизча, айрича эътиборга молиқдир. Юрт озодлигини «ёр», унга интилувчини «ошиқ» деб билган шоир ёрга етишмоқ учун ошиқ дилининг бошқа ҳар нарсадан фориғ бўлишини, ошиқ керак бўлса ўзлигидан-да кечиши лозимлигини шарт қилиб қўяди. Эҳтимол шунинг учундирки, шоир «мен юртимнинг пок истакли кучимен» дея фахр этади. Шу хил эътиқод билан яшаган Чўлпон, бахтга қарши, Бухоро ҳукуматидаги шахсларда, ўзининг жадид биродарларининг барида ҳам ҳамма вақт пок ниятни кўролмай қолади. Ўша пайтда Бухорода бўлган А.З.Валидий ҳукуматдаги етакчи шахслар ҳақида тўхталиб: «Ораларида қарама-қаршиликлар бўлди. Аввало Файзулла билан Абдулқодир орасидаги зиддият миллионерлар орасидаги эски ўзаро келишмовчилик асорати бўлса керак. Кейинроқ бу келишмовчилик кучайиб, кенгайиб кетди. Бундан қизиллар фойдаланди»13, – деб ёзган эди. Табиийки, ҳукумат газетаси муҳаррири бўлиб турган Чўлпон бу келишмовчиликлардан бевосита ёки билвосита хабардор бўлиб турган. Шоир улуғ мақсад йулида шахсий манфаатнинг, шахсиятпарастлигу эски гина-кудуратларнинг нечоғли катта ғов бўлиши мумкинлигини чуқур ҳис қилиб ўртанган, «дили бузуқ» биродарларидан нолиган. Бу келишмовчиликларнинг шоир руҳиятига қаттиқ таъсир қилгани шеърнинг сўнгги сатрларида очиқроқ кўзга ташланади:
Алам олди, фироқ олди, қон олди,
Амал қолди... Кўзи ёшли жон қолди.
Эътибор қилинса, «амал қолди...» дея кўп нуқта қўяётган шоир дили бузуқлар туфайли эски мақсаднинг аро йўлда қолаётганини изтироб билан таъкидлаётганини, шу боис ҳам кўзи ёшли эканини англаш қийин эмас.
Чўлпоннинг «Бухоро ахбори»да атиги олти ойгина муҳаррирлик қилгани ҳам, аввало, унинг ёш жумҳуриятга боғлаган умидлари юқоридагича сабабларга кўра сусайгани билан изоҳланиши мумкин. Бироқ, фикримизча, бунинг бирмунча жиддийроқ сабаблари ҳам бўлган. Чўлпон газетанинг 1921 йил 3 ноябрь сонида «Тарихдан» номли шеърини эълон қилганки, бу шеър шундай ўйлашимизга асос беради. Шеърнинг илк сатрлариёқ Чўлпоннинг юз бераётган воқеаларга муносабатини ошкор этади:
Қоронғи кеч... Кўк юзида юлдузларми отилғон?
Йўқса элнинг бахтимидир «кўланка»га сотилғон?
Чўлпон Бухоро жумхуриятининг советларга яқинлашувини, коммунистлар фирқаси олиб бораётган сиёсатни «эл бахтини сотмоқ» дея баҳолайдики, шу туфайли ҳам бу ерга келганидан бери хаёл кўкида порлаган юлдузи сўнган, бунда ҳам «қоронғи кеч» ҳукмронлиги бошланган. Руҳияти яқинлигидан бўлса керак, мазкур шеър кўп жиҳатдан «Бузилган ўлкага»ни ёдга солади:
Узоқ йўлнинг озғин, кучсиз йўловчиси дараксиз,
Нима учун бу йўлларда ой ёғдуси кераксиз?
Нима учун тўфонларни қонатғучи олов йўқ?
Нима учун эл сопқони топа олмас кучли ўқ?
Нима учун шунча жонлар ҳур ўлкада «озод» қул?
Нима учун йўлчиларга кўрсатилмас тўғри йўл?...
Қизиғи шундаки, Чўлпон «Халқ» шеърини ёзганига тўрт ой тўлмай туриб «ҳур ўлкада «озод» қул» бўлиб яшаётган, сопқонига «кучли ўқ» топишдан ожиз эл ҳақида ёзади. Ўз қарашларига мувофиқ ҳолда, шоир буни халқ бошида турганларнинг тўғри йўл кўрсатишга ожизлиги билан изоҳлайди. Бухоро жумҳурияти мустақиллигининг номигагина бўлиб қолгани, «узоқ йўл» – Туркистон мустақиллиги йўловчиларининг дараксиз кетгани Чўлпонни ҳаммасидан ортиқ ачинтиради. Худди шу ижтимоий-сиёсий шароитда, бир ой мўлроқ ўтгач, Чўлпон касалхонага ётади ва шу кўйи газетадаги фаолиятини ҳам тўхтатадики, бунинг туб сабаблари шеърнинг сўнгги мисраларида ўз ифодасини топган:
Бу ярамас!– дея оғзим очилмасдан бир буйруқ:
«Мундоғ аччиқ фиғонларга бу ўлкада лузум йўқ!»
Қоронги кеч... Кўк юзида юлдузларми отилғон?
Йўқса меним «оҳларим»ми бўғизимда тутилғон.
Кўрамизки, Чўлпоннинг «Бухоро ахбори»дан кетиши, биринчи навбатда, сўз эркинлигига тажовуз қилина бошлагани билан боғлиқдир. Бундай сиқиқ шароитда газетада ишлашидан на истиқлол мақсадига ва на халқи учун бирор наф кўрмаган шоир муҳаррирликдан кетган кўринадики, унинг фидойилигидан яна бир бора шоҳидлик бераёттан мазкур факт кўпчилик учун маънавий сабоқ бўлса арзигуликдир.
Чўлпон 1922 йил март ойида Тошкентга келиб, бир-икки Бухоро сафарида бўлганини айтмасак, бир йилдан зиёдроқ шу ерда ишлади. Аввалига, табиийки, шоир руҳиятида Бухоро таассуротларининг таъсири кучли бўлиб туради. Унинг март ойида Тошкентда ёзилган «Шу кунда» номли шеърида:
Истагингга етар экан қанотларинг синдими,
эй кўнглимнинг булбули?
Сенга қарши кулиб турган гўзал чечак тиндими,
ташладими бир йўли?– деган сатрларининг учраши ҳам шундан. Бироқ Чўлпон руҳий фаолият кишиси бўлганлигидан ўзининг орзу-умидларидан айро яшай олмайди. Зеро, у ўзи кўнгил берган «ёр» – юрт озодлигини «унутмоқ учун севмаган»: «Кўнгилга ёшликдан ўзлашган қайғи то гўрга киргунча ташлая олмас», – деб ёзади шоир «Жавоб» номли шеърида. Шоирнинг ғамбода кўнгли ўзига юпанч излайди, бироқ бу юпанч унинг орзу-умидларини унуттириши эмас, аксинча, умид юлдузини янада чароғон этиши лозим. Шу боис ҳам «Юпанмоқ истаги» шеъридаги:
Турмушда, хаёлда... ҳар бир нарсада
Ёлғиз алданишни кўрган бу банда
Борлиққа қарғишлар ёғдирган банда,
Балки юпатгуси у аччиқ сўзлар?–
қабилидаги изтиробли ўйлар адоғида Чўлпон:
Ўйлаган ўйларга кўнгил юпанмас
Кўнгилнинг истаги ўй билан қонмас,
Айтарлар бу тунда ёруғ шам ёнмас,
Чақмаса гугуртни асл ўғиллар... – деган хулосага келади. Шоир ҳамон юрт озодлиги учун зўр курашнинг қўзғалишига, Туронзаминда «асл ўғиллар» йитиб кетмаганига ишонади, ишонгиси келади. Шоир руҳиятидаги шу хил ишонч «Қўзғалиш» шеърининг бутун мазмун-мундарижасига сингдириб юборилган. Шеърнинг лирик қаҳрамони ўзини ва миллатини ҳақир кўрган, то қиёматга қадар ўз қўлида қулликда ушлаб туришни истаган «хўжалар»га қарата «Кишанларинг занг босгандур, сергак бўлким узилур!» дея хитоб қилади, чунки «боғлиқ қулнинг бош кўтарган куч» эканига ишонади. Шеърдаги қатъият, кескинлик «Кураш»дагидан асло кам эмас: «Ё битарман ёки сенинг салтанатинг бузилур!»
Тошкентда эканида Чўлпон журналистика соҳасида, айниқса, баракали ижод қилди. У ўзининг эски ақидаларига содиқ қолган ҳолда янги ҳукумат маориф, маданият соҳасида олиб бораётган ишларни қўллаб-қувватлади, бу борадаги камчиликларга муросасиз муносабатда бўлди. Шунга қарамай, Чўлпоннинг бу даврдаги журналистик ижодида Шарқ мавзуси етакчи ўрин тутди. Адиб Шарқ мамлакатларидаги миллий озодлик ҳаракатларини, Ғарб фотиҳларининг уларни даф этиш йўлидаги хунрезликларию сиёсий ҳийла-найрангларини ёритиш орқали ўқувчи омма онгига таъсир қилишни кўзлаган эди, десак муболаға бўлмайди. Шу ўринда фикримизни асослаш учун бирмунча орқага қайтишимиз жоиз. 1920 йилда Чўлпон Фитратнинг Ҳиндистон ҳаётидан олингани ҳолда Туркистон дардларидан баҳс этувчи «Чин севиш» пьесасининг саҳна талқини ҳақидаги мақоласида: «Халқимиз буюк армонли, соф адабий нарсаларга ҳам тушуниб келадир. Бу ўзбек саҳнасининг зўр енгиши, бундан фойдаланув керак»,– деган хулосага келган эди. Айтмоқчимизки, адиб Шарқ мавзуси ҳақида ёзаркан, зийрак газетхоннинг сатрлар орасидаги «буюк армон»ни илғай олишига умид қилган.
«Юнонистондаги ўзгариш» номли мақоласида Чўлпон бу мамлакатда содир этилмиш сарой тўнтаришининг моҳиятини очиб беради: «масала Ванадилус билан Константиннинг ўртасида эмас, Англия билан Франция ўртасидадир». Катта сиёсат майдонидаги бу хил ҳийла-найрангларга яхши тушуниб қолган муаллиф ўзларининг мақсадлари йўлида ўзга халқлару мамлакатлар манфаатларини менсимайдиган давлатларга, «буюк давлатчилик» сиёсатига нафратини ифодалайди. Чўлпоннинг шу йилларда ёзилган қатор мақолаларида Юнонистонни восита қилган ҳолда Туркиянинг мустақиллигига таҳдид бўлаётганидан хавотирланиш ҳисси сезилиб туради. Табиийки, мазкур шароитда муаллиф Юнонистонга хайрихоҳ бўлолмайди, айни пайтда, бунинг чуқурроқ сабаблари ҳам бор: «Юнонистонда қандай ҳукумат бўлмасин, кимгина иш бошига келмасин, «Улуғ Юнонистон» мафкураси буткул кўмилмас. Бунинг учун тублик ўзгариш – мия ўзгариши керакдир. Бошқа элларга ҳам ўз эрклари билан ўз тупроқларида тинч яшамоқ ҳуқуқини эътироф қила олатурғон ҳукумат лозимдир». Аминмизки, Чўлпон бу ўринда советлар Россиясида ҳамон давом этаётган «буюк давлатчилик» сиёсатини назарда тутган. Зеро, Туркистон мухториятининг тугатилиши, Бухоро жумҳурияти мустақиллигига раҳна солинаётганига гувоҳ бўлган Чўлпон ўзгача ўйлаши ҳам мумкин эмасдек. Ўқувчи эса узоқ Юнонистон тафсилотларини юртида бўлаётган ҳодисалар билан бемалол қиёслаш имконига эга, чунки у ҳам инқилобдан кейинги Туркистон шароитида «буюк давлатчилик» иллатларининг «қандай ҳукумат бўлмасин буткул қўмилмас»лиги, бунинг учун «мия ўзгариши» зарурлигига амин бўлган.
«Октябрь инқилоби ва Шарқ дунёси» номли мақоласида Чўлпон бутун Шарқ оламида бошланган миллий озодлик ҳаракатлари ҳақида жўшиб ёзади. Муаллиф Шарқ дунёсининг ўтмишдаги забун аҳволидан сўзлагач, октябрь инқилобининг курашга, уйғонишга чорловчи бонг бўлганини, мазлумлар дилидаги қутулиш умиди ортганини эътироф этади: «Октябрь инқилобидан бурун Шарқ дунёси асир эди, қул эди. Ҳам бу қулликдан қутулиш умидини юздан тўқсон тўққуз йўқотган эди.
Октябрь инқилобидан кейин Шарқ дунёси уйғонди. Қутулиш йўлларига киришди, ҳам бир қисми билфеъл қутулди. Қолғон қисми ҳам қутулиш йўлига югурмакдадир. Қутулишнинг ёриси бўлғон қутулиш умиди юзда тўқсон тўкқиз ортди.
Яшасун Октябрь инқилоби! Яшасун Шарқ озодлиги!»
Кўрамизки, Чўлпон октябрь инқилоби ва Шарқ озодлигини бир-бирига алоқадорликда кўради, сираси, унинг инқилобга илиқ муносабатда бўлиши ҳам шундан. Бироқ киши дилига андиша соладиган ўрни «бир қисми билфеъл қутулди» дейилаётганидир. Наҳотки Чўлпон ўша бир қисм ичига Туркистонни ҳам қўшаётган бўлса? Ўйлашимизча, йўқ. Чўлпон «бир қисм»ни атайин конкретлаштирмаган, акс ҳолда, Туркистонни ҳам шу қаторда санашига тўғри келур эди. Мақола ёзилган пайтда эса хорижий Шарқ мамлакатларидан Афғонистонгина мустақиллик эълон қилганди. Демак, «бир қисм»ни шўро ўқувчиси ўзича, Чўлпон назарда тутган ўқувчи ўзича англашига имкон бор эди. Фикримизни далиллаш учун Чўлпоннинг шу мақола билан деярли бир вақтда ёзилган «Кишан» шеърига мурожаат қилишимиз мумкин. Шеър ниҳоясида шоир ёзади:
Кишан, гавдамдаги доғинг ҳануз ҳам битгани йўқдир,
Фақат буткул қутулмоққа умидим энди ортиқдир!..
Модомики, Чўлпон «буткул қутулиш» умидида яшаётган экан, демак, у юртини озод деб ҳисоблай олмайди, бу фикрдан йироқ бўлгани ҳолда шўро матбуотида ўз қарашларини йўли билан ифодалайди.
Илгари айтганимиздек, Чўлпоннинг 20-йиллар ижодида шеърий йўлда ёзилган публицистик асарлар ҳам талайгина. Шулардан биттаси, 1922 йил охирида ёзилган «Истиқлол» шеъри Чўлпон шўро матбуотида эълон қилган асарлар кўп ҳолларда тагмаъно касб этиши ҳақидаги фикрларимизни янада мустаҳкамлайди: Ўзининг кескин танқидий руҳи билан мазкур шеър, дадил айтишимиз мумкинки, ўткир сиёсий памфлет даражасига кўтарилади. Шоир шеърга инглиз сиёсатчиси Керзоннинг «Туркияга биз истиқлол берамиз» деган гапини эпиграф қилиб олади-да, бошданоқ ушбу сиёсий иккиюзламачилик, найрангни фош этишга киришади:
Кирзўн тўра истиқлолни тарқатадур бемалол,
Шунинг учун билмоқ керак: у қандоғи истиқлол.
Дастлабки сатрлардаёқ ўқувчи кўз олдида Кирзўн тўранинг гўё сочқи сочаётгандек «истиқлол» тарқатаётган ҳолатини тасвирларкан, Чўлпон ўзи учун муқаддас тушунчани сийқалаштираётганларга, замона зўрларига муносабатини яширмайди. Туркияга инъом этилмиш истиқлолни тасвирларкан, шоир ўқувчи кўз олдида садақа этилган истиқлол карикатурасини чизиб беради:
У шундоқ бир истиқлолким, Туркияга берилмиш,
Уни олган Туркияни кўрамизким, ҳур бўлмиш:
Пойтахти Истамбулга тўлиб олган ангилиз,
Турк халқидан у ерларда на бир асар, на бир из.
Султонини қурчоқ қилиб ўлтурғизиб қўйганлар,
Қанотини синдирганлар, патларини юлганлар.
Ҳар ҳаракат қилиғига қоровуллар қўйганлар,
Бироз эркин тушунганнинг кўзларини ўйганлар...
Эътибор беринг-а, Чўлпон ўзини худди воқеа-ҳодисаларнинг жонли гувоҳидек тутмаяптими? Шунақага ўхшайди, бироқ бунинг ҳеч бир ажабланарли жойи йўқ. Зеро, юрт бошидаги «султон»нинг пати юлинганию ҳар бир ҳаракатига қоровул қўйилгани, эркин фикрловчиларнинг қувғин қилиниши, энг муқаддас жойларнинг топталиши – булар бари Туркиянинггина эмас, айни пайтда Туркистоннинг ҳам дардларидир. Бу хил умумийлик, айниқса, тубандаги сатрларда янада яққолроқ кўзга ташланади:
Анатўли бошдан оёқ куйдирилган, таланган,
Турк юртида турклар учун ҳеч бир нарса қолмаган.
Турк юртини туркдан сақлаш ангилизлар қўлида,
Пулемётлар, замбараклар истиқлолнинг йўлида...
Олис Туркия ҳақида ёзаётган Чўлпон «йиқилмаган, таланмаган уй»и қолмаган юртини, уни ҳақиқий эгаларидан «ҳимоя» қилиш учун ўзга ҳудудлардан жалб этилган қизил қўшинни, истиқлол дея чиққанлар йўлида ғов бўлиб турган пулемёту замбаракларни бир лаҳза бўлсин хаёлидан нари этмайди. Инъом этилаётган «истиқлол»нинг нелигини обдон англатгач, Чўлпон шеърини яна хитоб билан якунлайди:
Кирзўн тўрам, биз биламиз у қандоғи истиқлол,
Оладиган аҳмоқ бўлса, бераберинг бемалол!..
Эътибор берилса, шоирнннг «биз» деяётгани шеърнинг умумий контекстига номувофиқлигини сезишимиз мумкин. Зеро, бунга қадар, гарчи Чўлпон ўзини гўё воқеаларнинг жонли гувоҳидай тутса-да, тил унсурлари четдан кузатувчига мос тарзда шакллантирилган эди («пойтахти», яъни, унинг пойтахти; «султонини» – унинг султонини, «бошларида» – унинг бошларида ва бошқ.). Фикримизча, Чўлпон шеър ниҳоясида «биз» тилидан гапирар экан, бир томондан, чин маънодаги истиқлол учун курашаётган турк ватанпарварларини, иккинчи томондан, ҳамон «буткул қутулиш» умидидан воз кечмаган ўзи ва маслакдошларини назарда тутади.
Чўлпон дилидаги умидворликни нечоғли қувватлантиришга интилмасин, руҳиятига илгарироқ инган умидсизлик кайфияти 1922 йилда ҳам бот-бот бош кўтариб, кўнглида изтироб қўзғаб турган кўринади. Шоир атрофида юз бераётган воқеа-ҳодисаларни мушоҳада қилиб, одамлардаги умумий кайфиятни ўрганиб, ўзи кўзлаган мақсаднинг тобора узоқлашиб бораётганини ҳис қилган, чоғи. Зеро, бу вақтда уч-тўрт йил давом этаётган уруш ҳаракатларидан силласи қуриган аксарият кишиларда «нима бўлса бўлсину, тинчлик қарор топса бас» деган фикр муқимлашиб қолаёзган эди. Чўлпон шу хил умидсизлик, аввало, ўз дилида ғимирлаган умидсизлик билан олишиб яшагандек:
Кўнгил сен бунчалар нега
Кишанлар бирла дўстлашдинг?
На фарёдинг, на додинг бор,
Нечун сен бунча сустлашдинг?
Фикримизча, борган сари авжланаётган умидсизлик хуружларига зўр билан дош бериб турган шоирнинг «Кишан кийма, бўйин эгма, Ки сен ҳам ҳур туғилғонсен» деган ҳайқириғи нафақат ўзгаларга, балки энг аввал унинг ўзига, ўз кўнглига қаратилгандир. Зеро, умидсизликка бўй бергиси келмаётган шоир бешак ҳақиқатни такрорлаш билан ўксик кўнглини овутишни, унга руҳий мадад беришни истаса не ажаб?! Шу ўринда Чўлпон руҳиятидаги умидсизликни қувватлантирувчи яна бир омил ҳақида тўхталиб ўтиш жоиз. Шоирнинг ўз вақтида эълон қилинмаса-да, замондошлари хотирасида бизгача етиб келган шеърларидан бири Анвар пошшонинг ўлими муносабати билан ёзилган, деб ҳисобланади. Бизга бу шеърдан тубандаги парчагина маълум:
Энг сўнгги умидни қонга бўяган,
Оҳ, қандай хайрсиз замонлар келган?
Фарёдим дунёни бўғиб ўлдирсин,
Қоп-қора бахтимга шайтонлар кулсин...
Агар мазкур сатрлар чиндан ҳам Анвар пошшо ўлими муносабати билан ёзилган, десак, у ҳолда Чўлпон руҳиятидаги умидсизланиш илдизлари бироз очилгандек бўлади. Гап шундаки, юқорида айтганимдек, Чўлпоннинг умидларини яшнатган омиллардан бири миллий озодлик ҳаракати – босмачиликнинг авж ола бошлагани эди. Айни пайтда, маслакдошлари каби Чўлпон ҳам бу ҳаракатни марказлаштириб, ҳар бири ўз бошича иш кўраётган гуруҳларнинг кучларини жамлаган ҳолда ягона мақсадга йўналтирилсагина ундан наф тегиши мумкинлигини теран идрок этган. Чамаси Анвар пошшо тимсолида Чўлпон Туркистондаги миллий озодлик ҳаракатини бирлаштириш йўлидаги интилишларга катта умид боғлаган. Таассуфки, шоирнинг бу умидлари «қонга бўялган»идек, буюк саркардалар етишган Туронзаминда ўша пайтда мавжуд кучларни бирлаштира олгудек бошқа бир кучли шахс ҳам майдонга чиқмади. Табиийки, бу нарса шоир дилидаги умидсизлик кайфиятини кучайтирди. Шунга таяниб, Чўлпоннинг энг маҳзун асарларидан бири бўлмиш «Алданиш» шеъри ҳам, гарчи ёзилган санаси аниқ кўрсатилмаган бўлса-да, 1922 йилнинг августидан кейин ёзилган, дейишимиз мумкин. Эътиборли жиҳати шундаки, шеър сарлавҳасини муаллиф русча «разочарование» сўзи билан изоҳлаган, яъни, уни умидлару ишончнинг барбод бўлиши маъносида тушуниш кераклигига ишора қилган. Лирик қаҳрамон «беш йиллик ёниш»лари ниҳоясида ортига ўгирилиб, «Кўзимга кўринган саробми эди, Мен шунга алданиб тоғларми ошдим» дея ўйга толади. Чўлпон гўё ўзининг беш йиллик умрини – 1917 йилдан то шеър ёзилган давргача бўлган ҳаётини сарҳисоб этади. Йўқ, шоир кўнгли ўзи бор куч-қувватини бағишлаган, етишиладиган кунлари яқин деб ўйлаган мақсадни сароб дейишликка осонликча кўнмайди:
Қўлимни тегиздим... Одам эди-ку,
Кўзимда ўйнаган бир нур эди-ку,
Сезгим-да соғ, тетик, бардам эди-ку,
Бўйнимга қўл солган бир ҳур эди-ку.
Дарҳақиқат, Чўлпон февраль инқилобидан кейинги йилларда тарих Туркистоннинг озод бўлиши учун қулай имкониятлар яратганига дилдан ишонган, шу боис ҳам йигит ёшидаёқ кўнгил бергани бўлмиш «ёр»ни – юрт озодлигини «илоҳий муҳаббат, ишқ билан севган»ди. Бироқ беш йиллик саъй-ҳаракатлар, «ёниш-куйишлар» зоега кетганида шоир:
Оҳ, энди билдимким, барчаси хаёл,
Барчаси бир тотли, роҳат туш экан.
Кет, йўқол кўзимдан, ҳақиқат, йўқол,
Бағримга ботмоқда оғули тикан,– дея нола чекади. Кўрамизки, сарлавҳа остида берилган изоҳнинг моҳияти айни шу сатрларда очилади. Шоир шу чоққача кўнглида ардоқлаб келган ишончу умидларининг бор йўғи хаёл, роҳат туш бўлиб чиққанини эътироф этишга мажбур. Шу боис ҳам мавжуд ҳақиқатни кўришни, уни тан олишни истамайди. Аёнки, ҳақиқатни тан олишни истамаслик кўнгилнинг «севги»ю умидларни буткул сўнишдан сақлаш илинжидаги ожиз исёнидир. Бироқ илгарилари бу нарса шоир учун бирмунча осон кечган бўлса, энди кўз олдида турган ҳақиқатни «қувиш» тобора қийинлашиб борадики, шоирнинг:
Чиндан-да кўнглимда севги ўтлари,
Чўғсиз ўчиб қолган шамдек сўндими?
Чиндан-да мен бу кун севмасми бўлдим?
Чиндан-да муҳаббат ўтими сўнди?– дейиши ҳам шундандир. Чўлпоннинг «Алданиш»дан кейинги шеърларида энди ўзликдан кечиб «улуғ йўл»га кирган қалбнинг даъваткор наъраси, комил ишонч руҳи билан йўғрилган курашга чорлов деярли кўрилмайди. Энди уларда кўпроқ умидлари чилпарчин бўлган қалб изтироблари аксланади, дарз кетган кўнгил шишасининг ҳар вақт ҳам уйғунлаша олмайдиган турфа жаранглари эшитилади. Ҳатто, бир қарашдан исён руҳининг айни ўзи бўлиб кўринувчи «Бас энди» шеърида ҳам, тан олиш керак, ёвларга нафрат ва ожизлик ҳислари бақамти келади. Зеро, нафрат ва қатъиятлилик тажассуми бўлиб янграган «Етар, бас, чекдан ошқондур. Бу қарғиш, бу ҳақоратлар!» ҳайқириғидан сўнг:
Қўлимда сўнгги тош қолди,
Кўнгилда сўнгги интилмак,
Кўзимда сўнгги ёш қолди,
Кучимда сўнгги талпинмак! – деган сатрларнинг келиши ҳам ўша ноуйғунликнинг ёрқин ифодасидир. Моҳиятан, кўнглининг бутун талпинишлари умиднинг буткул сўниб битишига йўл қўймаслик илинжидан юзага келади. Тўғри, шоир «Қўлимда сўнгги тош қолди, Ёвимга отмоқ истайман! Кўзимда сўнгги ёш қолди, Амалга етмоқ истайман!» ҳам дейди. Бироқ энди бу истак аввалгидек ишонч билан йўғрилмагани учун ҳам «истак»лигича қолади. Сезиладики, Чўлпон ўзи интилган мақсадга етиш имкониятлари қўлдан бой берилганини теран идроқ қилади, лекин буни осонликча тан олишни истамайди – эркка ташна қалб бунга кўнақолмайди.
Табиийки, шоир қалби нечоғли саркаш бўлмасин, мавжуд ҳақиқатни буткул тан олмай ўтиши ҳам мумкин эмас. Чўлпон руҳиятидаги айни шу бурилиш унинг «Мен ҳам севаман» номли шеърида ўз ифодасини топади. Айтиш мумкинки, мазкур шеър «Алданиш»га жавоб тариқасида ёзилгандир. Зеро, «Алданиш»да ўз кўнглини саволларга кўмиб ташлаган шоир уларга, хусусан, уларнинг энг муҳими «Чиндан-да мен букун севмасми бўлдим?» деган саволга жавоб ололмаганди. Чўлпон ўзининг ўтган кунлари «йигитлик кўкариб яшнаган» дамларини, «ёруғ юлдуз»лардан «севги кутиб» ўтказган, бутун борлиғини ўша севгига қурбон қилган пайтларини мушоҳада этаркан, руҳиятида файласуфона хотиржамлик бордай, илгариги ҳаяжонли ҳаприқишлар, кўтаринкилигу тушкун кайфиятлар унга тамомила ётдай туюлади:
Энди у кунларим ўтиб кетдилар...
Энди турмушимда ойдин кечлар йўқ.
Вафосиз севгилар учиб битдилар...
Англадим: севгида ҳар кўнгил бузуқ!
Аёнки, биринчи ва учинчи мисралар охиридаги кўп нуқталар ортида шоирнинг «Алданиш» ёзилган пайтдан буён кечирган ҳолати, изтиробу армонлари ётади. Чўлпон рўёбга чиқмаган орзуларию бесамар кетган интилишларини ўйлаб ачинади, айни пайтда, буларни амалга ошиб бўлган факт сифатида қабул қилишга ҳаракат қилади. Негаки, у ҳаётнинг давом этаётганлигини, инсон ўтмиши билангина яшай олмаслигини теран идрок қилади. Шоир эндиликда турмушида «ойдин кечлар» йўқлигига бефарқ эмас, албатта, лекин бундан фожиа ясаш фикридан ҳам йироқ. Сезамизки, шоирнинг изтиробли ўйлари уни муайян тўхтамга олиб келган: модомики ҳаёт давом этар экан, ҳар қандай шароитда ҳам ҳаётини мазмунли қилишга интилиш, дилда эзгу мақсаду кўнгилга ишқни жо айлаб яшаш лозим. Шу боис ҳам Чўлпон:
Кўнглим қуруқ эмас, яна севги бор,
Фақат бу севгида алданиш йўқдир,– деб ёзади. Чўлпон «энди мажнун бўлиб элни севаман» дейдики, бу ўринда «аввал, истиқлол мақсади билан яшаганида кимни севган эди?» деган табиий бир савол юзага келади. Дарҳақиқат, шоир «эрклик юлдузи»га ошиқ бўлганида ҳам эл учун яшаган, унинг саодатини ўйлаган эди-ку? Бу ўринда бунгача юритган фикрларимиз, талқинларимиз асоссиз бўлиб қолмаяптимикан? Ўйлашимизча, йўқ. Қуйида шуни асослашга уриниб кўрамиз.
Эсингизда бўлса, Чўлпон Бухорода эканидаёқ «оқ деб, пок деб юрганларда дил бузуқ»лигидан нолиган эди. Энди эса у «севгида ҳар кўнгил бузуқ»лигини англаганини эътироф этади. Яъни, Чўлпон умидларининг барбод бўлишида эрк дея майдонга чиққанларнинг бари ҳам «пок истакли куч» бўлолмаганини бош сабаблардан бири дея тушунади. Зеро, орага манфаати шахсиянинг аралашуви натижасида мақсад узоқлашибгина қолмади, бундан жабру ситам кўрган аввало эл-юрт бўлиб қолди. Илгари Чўлпонга катта умидлар бахш этган миллий озодлик ҳаракати ҳам у ўйлаганча якдил қудратли кучга айланолмади, бунда ҳам, аввало, гуруҳ бошлиқлари – қўрбошилар орасидаги ўзаро келишмовчиликлар, шахсиятпарастлигу манфаати шахсия панд берди. Якка-якка ҳолда, ўз бошича ҳаракат қилаётган гуруҳлар энди мустаҳкамланиб улгурган қизил қўшинга жиддий ҳавф сололмаганидек, ўртадаги қонли тўқнашувлардан жабр тортган – яна халқ эди. Ҳозирда, ўтмишга муносабатимиз ўзгараётган пайтда бу мулоҳазаларимиз кимгадир эриш туюлар, эҳтимол. Бироқ, унутмайликки, ўша гуруҳларда ҳам инсонлар фаолият курсатишган, баски, инсонга хос ожизликлар уларга ҳам ёт эмас эди. Яъни, айтмоқчимизки, бу гуруҳлар асло хунрезликларга, талончиликка йўл қўймаган дейишлик нотўғри бўлур эди. Шу ўринда ўша пайтларда Чўлпондан бироз ёши улуғроқ бўлган, босмачилик ҳаракатида иштирок этиб, кейинча сургунларда бўлиб қайтган раҳматли бобомни эслагим келади. Бобом у давр ҳақида деярли гапирмасдилар, чамаси, бизнинг тушунмаслигимизни англардилар. Ҳар тугул, бир бора анча кескин тарзда: «Ҳа, босмачилар тўғри йўлдан чиқиб ўғри бўлгунларича улар билан бўлганман!» – деганлари ҳамон эсимда. Назаримда, бу гапнинг моҳиятини, унинг замиридаги ифтихору ўкиниш ҳиссини энди-энди идрок қилаётгандек бўламан...
Чўлпон Фарғона водийсида уруш ҳаракатларидан хонавайрон бўлган элни, даҳшатли очликдан қирилаётган гўдаклару қарияларни ўз кўзи билан кўради, айни пайтда, ҳозирги ҳолида миллий озодлик ҳаракати мақсадга олиб боролмаслигини, унинг элга фойдасидан кўра зиёни кўпроқ тегишини теран идрок қилади. Шу боис ҳам Чўлпон 1923 йилда Андижонда чиқарилган Фарғона фронти штабининг нашри бўлмиш «Дархон» газетасида ишлайди, босмачиликни тугатиш ишига қўшиш қилади. Шоир мазкур ҳаракат том маънодаги миллий озодлик ҳаракати сифатларига эга пайтда у ҳақда бирон сатр салбий фикр айтмаган, аксинча, уни қувватлаган бўлса, энди ҳозирги ҳолатини қоралайди. Равшанки, бунда ҳам Чўлпон вайронагарчилигу хунрезликлардан безган халқ манфаатини кўзлайди.
Айтиш керакки, Чўлпон учун ёшликдан кўзлаган мақсадни мавриди етилгунча орқага суриб қўйиш, кўпроқ бугуннинг ташвиши билан яшаш мажбуриятини тан олишлик осон кечмаган. Бироқ, таассуфки, шарт-шароитлар кўпинча инсоннинг эзгу интилишларидан устун келади. Шоирнинг 1928 йилда ёзилган «Сомон парча» номли шеъридаги:
Муҳит кучлик экан, эгдим бўйнимни,
Чақмоқдек ялтираб ўчиш йўқ энди,
Ёлғон хаёлларга кўчиш йўқ энди,
Оқишнинг йўлига солдим ўзимни,– деган сатрида шароит олдида ожиз қолган қалб изтироблари зуҳур қилади. Шоир дилини куни-кеча эришилиши муқаррар туюлган юрт озодлигининг «ёлғон хаёл»у «боши берк кўча»га айланиб қолгани, эндиликда ҳар ишни бирдек «ҳақ» деб боришга мажбурлиги эзади. У ўзини зўр денгиз қўйнидаги сомон парча ҳис қилади, айни чоқда:
Жимгина боради кирсиз кўнглимда
Эркин кўпикларнинг аллақанчаси,– деб ёзади. Дарҳақиқат, Чўлпон дилидаги эркка ташналик, истиқлол умидининг изсиз йўқолиб кетиши мумкин эмас: кўнглидаги «эркин кўпиклар» кейинги шеърларида ҳам бот-бот юзага қалқийверади. Бироқ энди шоир олдингидек курашга чорламайди, унинг имконию ихтиёрида қолгани, «Қушнинг ҳадиги» номли шеърида ўзи топиб айтганидек:
Унинг бутун тасаллиси: тўлиб-тошиб сайрамоқдир,
Кўм-кўк дала-ўрмонларни эслаб-эслаб йиғламоқдир,
йиғламоқдир!.. – холос. Бироқ бу ёшлар, мухолифларининг даъволарига зид ўлароқ, мотам ёшлари эмас эди, йўқ. Зеро, Чўлпон дилини ситиб чиқаётган кўз ёшларидан ўзга қалбларда «чечаклар униши»га, «ҳақ йўли» қачондир бир кун албатта ўтилишига бешак ишонарди...
Эзгу мақсадларини дил тубига чўктирган Чўлпон борлиқни борича қабул қилишга, мавжуд имкониятларни халқининг турмушини яхшилаш, тараққий қилдириш мақсадларига хизмат қилдиришга астойдил бел боғлади. Холислик ҳаққи айтиш керакки, юртда бир қадар осойишталик ўрнатилгач, шоирнинг хаста дилини овутгучи айрим ўзгаришлар ҳам кўзга ташлана бошлаган эди. Хусусан, янги ҳукумат маориф, маданият, соғлиқни сақлаш борасида олиб бораётган ишлар унга далда берди. Худди шу вақтларда бошланган маҳкамаларни тубжойлаштириш ишларини ҳам Чўлпон илиқ қарши олди, бунда, чамаси, миллий сиёсатнинг ҳам бирмунча тўғри изга тушаётганини кўрди. Бироқ шоирнинг тийран қалб кўзлари моҳиятга қаратилгани боис ҳам шўроларнинг оғиз кўпиртириб айтаётган гаплари бошқаю, амалдаги сиёсати бошқача бўлаётганини равшан кўриб турарди. Адибнинг 1924 йилда ёзилган «Вайроналар орасидан» номли сафарномасида айни шу хил кайфият ўзининг яққол ифодасини топади. Андижондан Ўш ва Жалолободга қилинган сафар давомида муаллиф ўзи гувоҳ бўлган энг характерли воқеаларни, кўзи тушган нарсаларни қайд этиб боради. Бироқ сафарномани фактларнинг оддийгина қайди дея олмаймиз, зеро, унда фактографик ва таҳлилий қатламлар ёнма-ён боради. Асар марказида турувчи сайёҳ-муаллиф образи шу икки қатламнинг уйғун бирикувини таъминлайди. Бу йўллардан илгари ҳам кўп бор юрган сайёҳ мушоҳадаси ҳозирги мавжуд фактлар билангина қаноатланмайди: у ўзи билган ўтмишга бот-бот қайтади, чоғиштиришга интилади. Юрт қайғусида яшаётган адиб тафаккури вақт чегараларини бузиб юборади. Адиб бирон фактни келтирар экан ўтмишни эслайди, мулоҳаза қилади, унинг ўйлари қатида эса доимо келажак ташвиши ботин бўлади. Чўлпон келтираётган фактлар реалликдан олингани аён, бироқ буни оддийгина натуралистик қайдлар маъносида тушунмаслик лозим. Зеро, фаол ижодкор шахс сифатида Чўлпоннинг ўз қарашлари, орзу-интилишлари, бир сўз билан айтганда, ижтимоий-эстетик идеали мавжуд эди. Демакки, танланаётган фактлар ҳам ўша идеалга мос, биринчи галда адибнинг қарашларию хулосаларини ифодалашга хизмат қиладилар. Юртининг кеча ва бугунини қиёсларкан, адиб уруш келтирган вайроналикларни кўриб эзилади, уруш асоратлари бартараф этилаётганини, яратиш даври бошланаётганини кўриб дили таскин топади. Бироқ йўл давомида дуч келгани айрим фактлар уни чинакам ташвишга соладики, уларни келтириш билан ўқувчини юртининг эртаси ҳақида жиддийроқ мушоҳада қилишга ундайди. Чўлпон Хўжаобод пахта пунктида «бир Зубов деган хазиначи бор экан, унинг энг ширин гапи кўча сўкишларининг ўртачароғи экан» дея аламли истеҳзо билан ёзади. Муаллиф Зубовнинг маҳаллий аҳолига ҳақоратомуз муомаласи ҳақида хабар бераркан, қизиқ бир фактни газетхон эътиборига ҳавола қилади. Гап шундаки, маҳаллий аҳоли шикоятларига асосан, Ўш ҳукумати (яъни, ўша пайтдаги уезд ҳукумати) Зубовни чақиртирганида, у «иш вақти боролмайман» дейди-да, бормай қўяқолади. Қизиғи шундаки, «пахта маъракаси(компания –Д.Қ.)га зарар келмасин, деб Ўш ҳукумати ҳам ўзича бир нарса қилмасдан, музофот маҳкамаларига ҳавола қилибдур». Кўрамизки, бу ўринда Чўлпонни оддий бир кассирнинг маҳаллий ҳукуматни менсимаслигигина эмас, ўша ҳукуматнинг ҳазиначи «улуғ оға»лардан бўлгани учун-да ҳеч бир таъсир қилолмаслиги ҳайратга солади. Боз устига, уезд ҳукумати пахта компаниясига зарар етишидан қўрқиб масалани юқорига оширар экан, демак юқори идоралар аввало пахтани талаб қилади, уни етиштирадиган халқ шаъни эса иккинчи даражали масала. Шу ўринда сатр орасида Чўлпоннинг «бу мустамлакачилик сиёсатининг айни ўзи эмасми?» деган ташвишли саволи кўзга ташланади. Зеро, муаллифнинг умиди ҳам шу аслида: у ўзи айтмаган, айтолмаган гапларни зийрак газетхон уқиб олишига ишонади. Ёки бошқа бир ўринда Чўлпон «поезд ичида ғалати-ғалати ажойибот, қизиқ сирлар, тубжой халққа қилинаётган муомалаларни тоза томоша қилдик» деб ёзади. Қарангки, бундан ўн йил муқаддам, 1914 йилда «Доктор Муҳаммадиёр» ҳикоясида тасвирлаган нарсаларни муаллиф деярли ўзгаришсиз кўради, фақат энди олдингидек тасвирлаш имконидан маҳрум! Чўлпоннинг 1924 йилда ёзилган мақолаларидан бирини «Қутурғон мустамлакачилар», бошқа бирини «Истироҳат мустамлакаси» деб атагани бежиз эмас, зеро, у ўша эски сиёсатнииг давом этаётганига гувоҳ эди.
Чўлпон миллий сиёсатнинг қай томон бораётганини нозик илғайдики, буни «Қаламнинг тойилиши» номли мақоласида яққол кузатишимиз мумкин. Мақолада масаланинг қўйилиш тартибиёқ ўқувчини муайян хулосага етаклайди. Чўлпон аввало Москвадаги Бош пахта комитетининг хабарномасида «Ўрта Осиё ва Қофқозия жумҳуриятлари тупроғида унатурғон пахтани «ўрус пахтаси» (русский хлопок) деб» аталганига қарши чиқади. Хўп, адиб буни оддийгина «қалам тойилиши»га йўйиши, собиқлардан чиққан биронта мутахассиснинг қилмиши деб тушуниши ҳам мумкин. Бироқ «Туркправда»да эълон қилинган бир суҳбатда мухбир: «Памир(Мурғоб)ни нимага «ўрус Памири» (Русский Памир) деб атади экан? Агар «Хитой Памири», «Англиз Памири» деган атамалар бор, бу ҳам бир жуғрофий атама демакчиларми? Унда Туркистонни ҳам «ўрус Туркистони»(Русский Туркестан) десунлар, «Хитой Туркистони» деган атама ҳам бор...» – дея ҳайрат ва истеҳзосини яширмайди. Кўрамизки, Чўлпон буларни асло тасодифий ҳол деб қарамайди, аксинча, бунинг замирида шўро ҳукуматининг иккиюзлама миллий сиёсатини кўради. Айниқса, мақола ниҳоясида бу иккиюзламачилик янада равшанроқ очилади. Чўлпон газетхон эътиборини Тошкентда нашр этилган «Статистика солномаси»даги: «Туркистонни олғон ўрус подшоҳлари уни мустамлака қилмоқ учун муайян режа билан, иқтисодий зарурат орқасида олғонлари йўқ.... Шунинг учундирким, Туркистонни олғондан кейин чор ҳукумати уни нима қилишини билмай, ҳайрон қолғон эди...» – деган даъвога қаратади. Эътибор берилса, даъвонинг замирида Туркистоннинг босиб олинишига олиб келган туб сабабларни хаспўшлашдан чуқурроқ кетувчи мақсад ботинлигини сезиш мумкин. Аввало, иқтисодий мақсад кўзланмаган бўлса, демак, Туркистоннинг босиб олиниши хайрлик мақсадларда, дейлик, «маданият киритиш» учунгина бўлган, деган хулосаларга пухта замин тайёрланади. Иккинчидан, модомики Туркистон Россия учун фойдасиз экан, унинг Россия таркибида бўлиши аввало, ўзи учун зарур, яъни, на эски ва на янги мустамлакачилик сиёсати ҳақидаги гапларга ўрин йўқ. Эсингизда бўлса, собиқ иттифоқ парчаланиши арафасида ҳам мазмунан шунга яқин, «Ўзбекистон Россиянинг боқимандаси» қабилидаги даъволар кўтарилган эди.
Кўринадики, шўроларнинг миллий сиёсати кейинча оғишиб кетган эмас, бошданоқ муайян режа асосида олиб борилгандир. Чўлпон бу хил иккиюзламачиликни нозик илғайди, «қизил» гапларга таяниб бўлса-да, ўз фикрини ифодалайди: «Бу тойилғон қалам ўзининг шу тойилиши билан Октябрь инқилобининг биринчи кунидан бери қилиниб келаётқон даъволарнинг устига катта бир қора чизиқ чизмоқчи шекиллик!» Чўлпон янги ҳукуматнинг декрету қарорлари билан амалиёт орасида катта тафовутлар борлигига, сўз ва иш бирлигининг йўқлигига кўп бор амин бўлади. Жумладан, «Чимкент хатлари» номли мақоласида у ердаги тубжойлаштириш ишларига тўхталиб: «Уезд ижроқўмида юқорида айтиб ўтилган бир мусулмон хотун бор, саркотибнинг унвони (фамилияси) ҳам туб жой халқникига яқинлашиброқ эшитилади. Шўъба мудирлари орасида туб жойлиқлар бор. Қолғонларининг ҳаммаси овруполик ўртоқларимиз. Бу ерда ҳатто туб жой халқ тилида ёзилғон аризаларни қабул қилмаслар эмиш, деган гапни эшитдим. Лекин шўролар хукуматининг 8-йили мундоқ латифа(анеқдот)ларга ишонадурган аҳмоқ йўқдур, деб ўйлайман»,– деб ёзаркан, истеҳзоли кулгидан яна ўзини тиёлмайди.
Табиийки, бу хил латифанамо майнавозчилик асосига қурилган сиёсат маҳсулларини кўрган Чўлпон қаламидан яна маҳзун куйлар тўкилади. Бироқ, унутмайликки, сиёсатда устаси фаранг бўлган ўртоқлар шоирнинг кўз ёшларидан «чечаклар униши» мумкинлигини унинг ўзидан-да яхшироқ билардилар. Йўқ, ҳуррият дея майдонга чиққан ўртоқлар шоирнинг ҳазин овозини бўғишни ўзларига эп кўрмадилар, улар бу ишни ўзлари тарбиялаб етиштирган маҳаллий кадрларга ишониб топширдилар, холос. Аввалига Чўлпонни «кўк шоири», «зиёлилар шоири», «ўтмишга юз бурган йиғлоқи шоир» деб таърифлай бошладиларки, бу кейинроқ қўйиладиган жиддий айбловлар учун асос ҳозирлашдан бошқа нарса эмас эди. Табиийки, Чўлпон қалбидаги туғёнларини юртдошлари англамаётганларидан, англашни истамаётганларидан ўкинди, «мен кўк шоири эмасман» дея шеърлар битди. Таассуфки, уни ҳатто кўнгил мулки фуқаролари бўлмиш шоирлар-да тушунмайдилар, тушунишни истамайдилар. Чўлпон ўзини йиғлоқилиқда айблаганлардан бири бўлмиш Ботуга жавобан ёзган «Тан бердим» номли шеърида:
Бизлар фақат ўтганларга боғланиб,
Ўтганлардек аста-аста йўқ бўлдик,
«Кўнгил» дедик, кўнгилларда «кул» бўлдик...
Ўтганларнинг кафанига чулғониб.
У оловли кўзларингга қарасам,
Ҳамма ёндан учиб чиққан учқунларни санасам,
Исён ўқи ўлик танга кирмасин,
Отгувчиси тош –
Ватандош бўлмасин!..– деган дардли сатрларни битади. Эл-юрт дарди билан яшаган шоирни ўзига тош отгувчиларнинг ватандошлари эканлиги ўртайди. Бу-ку, 1925 йилдаги аҳвол, орадан икки йил ўтгач, Чўлпонни «йўқсил халқ шоири эмас» деб эълон қилганларида, ижодини халқ учун зарарли деб топганларида, маданият ходимларининғ қурултойидан шу халқнинг «зиёли» вакиллари қувиб солганларида қандай руҳий изтироблар гирдобида қолган бўлсайкин?!.. Бошқа бир буюгимиз А.Қодирийни бир йил илгари «одил» суд воситасида маънан ўлдирганлар Чўлпонни-да шу кўйга солиш учун Қурултойни танлаган эдилар. Ҳатто, республиканинг ўша пайтдаги раҳбарларидан бири бўлмиш А.Икромов ҳам ўз нутқи билан Чўлпонга тош отувчилар тегирмонига сув қуйди. Шоир ўз бошида тўпланаётган қора булутларнинг чинакамига хавф сола бошлаганини ҳис қилади, чор-ночор таслим бўлишга чоғланади: Қурултой раёсат ҳайъатига «Эътизор» ёзиб, «тушунмаслик» орқасида йўл қўйган хатоларига, яъни шу эл, шу юрт қайғуси билан яшаганига тавба қилади, бутун куч-қувватини «хатоларини ишчи-деҳқон кўнглидан кетказиш»га сарфлашга ваъда беради.
Қурултой чақирилган 1927 йилдан кейин Чўлпон матбуотда жуда кам кўринади, бироқ унинг номию «чўлпончилик» деган янги адабий-сиёсий истилоҳ газета-журнал саҳифаларидан тушмай қолади. Айни пайтда, Чўлпон қаршисида «хатоларини ишчи-деҳқон кўнглидан кетказиш», ўзининг «тузалаётгани»ни кўрсатишдек каттакон мажбурият ҳам турарди. Табиийки, шоир имкони туғилди дегунча шу мажбурият орқасида ёзилган шеърларини эълон қилишга ҳаракат қилди. Қизиғи шундаки, Қурултойдан кейин ёзилган «Ўн йил» номли шеърида Чўлпон ҳаётида илк бор юртини озод деб атайди:
Ўн йил бўлди, занжирларни узиб ташладик,
Озод элда ёрқин турмуш қура бошладик...
Бу кун байрам! Озод ўлка ўйнаб кулади.
Бу кун байрам! Қизил байроқ сўйлаб туради...
Шоирнинг бунгача кузатганимиз асарларидаги қарашларга тамоман зид фикрнинг томдан тараша тушгандек юзага келиши ҳам шеърнинг мажбурият орқасида ёзилганидан далолатдир. Бироқ, профессор О.Шарафиддинов айтмоқчи, Чўлпон энди «қандай асар ёзмасин, ҳаммаси беистисно «ғоявий зарарли, миллатчилик руҳидаги асар» сифатида баҳолана бошлади»14. Республика коммунистлари йўлбошчисининг нутқидан руҳланган, маданиятчилар қурултойининг фатвосини олган адабий танқидчиликнинг ҳуружлари кучайгандан кучайиб борди. Бу ҳам етмагандек, 30-йилларнинг бошидаги ҳайбатли суд жараёнларида гоҳо ишора билан, гоҳо очиқчасига Чўлпонни тилга олиб ўтдилар – навбат сенга келяпти, дея огоҳлантирмоқчи бўлдилар уни. Мана шундай оғир вазиятда Чўлпон Ф.Хўжаев маслаҳати билан Москвага жўнади: шоирнинг ўз теварагидаги гап-сўзлар бироз босилгунча юртидан йироқда бўлиб туриши мақбул кўрилган эди...
Ҳозирги ўқувчи кўп ҳам хушламайдиган «Соз» тўпламидаги шеърларнинг аксарияти юқоридагича мажбурият орқасида дунёга келган эди. Чўлпон мазкур тўпламнинг «очқич»и бўлмиш «Яна олдим созимни» номли шеърида шунга сезилар-сезилмас ишора ҳам бериб қўйган:
Бир неча йил қантаргач
Яна олдим созимни,
Энди айтиб йиғламас
Кўнгилдаги розимни...
Ўйлашимизча, Чўлпон шеърни «энди айтиб йиғламас кўнгилдаги розимни» деган сатри учунгина ёзгандек. Эътибор берилса, айни шу сатр шеърнинг мазмуний-мантиқий тўқимасига уйғун сингишиб кетмагани яққол сезилади. Бир қарашда бу сатр шоирнинг муҳолифларига қаратилганки, «йиғламас» сўзининг ўзидан туртки олиб ҳам шеърнинг давомини эътиборга олган ҳолда уни қуйидагича тушуниш мумкин: «хўп, мени йиғлоқиликда айблагандиларинг, энди йиғламайман. Чунки совет воқелигининг афзаллигини англашим баробари «кўнглимдан кудурат кўтарилди», энди созимдан фақат «шан куйлар»гина тўкилажак...» Бироқ, шеърни фақат шу йўсин тушунишимизга «кўнгилдаги розимни» бирикмаси халақит беради. Айтмоқчимизки, Чўлпон ўзи айтмоқчи бўлган фикрни пардалайди, биргина сатр ёрдамида ботиний маъноларга ишора қилади. Яъни, бу сатрлар биринчи галда шоирнинг чин мухлисларига қаратилган, муаллиф улардан узр сўрайди гуё: «Сизларга айтадиган гапларим, «кўнгил розим» бор эди-ю, афсус, айтолмайман...»
Ўзининг сиқиқ муҳитдаги ҳолатига Чўлпон «Янги мен» шеърида жуда яхши таъриф беради:
Миллионларнинг бири каби
Мен ҳам қувноқ, мен ҳам шанман,
Кечмишларнинг ўлимига
Қаҳқаҳалар солган менман.
Шеърдаги сохта кўтаринкилик замирида эрки бўғилган, «миллионларнинг бири каби» яшаш, фикрлаш ва сўзлашга маҳкум этилган исёнкор қалбнинг изтироблари, аламли кинояси ботиндир. Зеро, ўзининг «янги мен»и том маънодаги «менлик»дан тамомила йироқлигини чуқур ҳис қилган шоир ўз ўқувчисининг сарлавҳа билан шеър мазмунидаги номутаносибликни илғаб олишига умид қилади, ўзини тушунишини ва кечиримли бўлишини истайди.
Тўпламнинг бошидан жой олган икки шеърида ўзининг чин мухлисларига шу йўсин узрини изҳор этгачгина Чўлпон миллионларнинг бири сифатида ёзган шеърларини жойлаштиради. Кейинги шеърларда ҳар йили кузак инқолобни шарафлашни ўзига бурч дея билувчи, «халқлар отаси»ни Ленин ишининг давомчисию ичимизда «энг яхшимиз ва энг сарамиз» дея мадҳ этувчи, ўқувчи оммани синфий хушёрликка чақирувчи лирик қаҳрамон бўй кўрсатадики, бу энди шоирнинг ўзлигидан айро тушган «янги мен»идан бошқа нарса эмас...
Холис бўлишга интилсак, совет воқелигида Чўлпонни чин дилдан қувонтирган улкан ўзгаришлар ҳам бўлганлигини эътироф этишимизга тўғри келади. Бироқ бу ўзгаришлар шоирни нечоғли қувонтирмасин, масаланинг туб моҳиятига қарагани учун ҳам у мавжуд воқелик билан тўла келишолмас эди. Сабабки, шоирнинг тийран қалб кўзлари кундан-кунга мустаҳкамланаётган тузумнинг кўпчилик учун қоронғу чизгиларини илғар, бу чизгилар унга элининг ўзи орзулаган саодатидан хайрли фол очишига имкон бермас эди. Юраги дардга тўлган Чўлпон энди борлиқнинг фақат нурли жиҳатларинигина куйлай олар, миллат қайғусида ўтказилган салкам йигирма йил мобайнида изтиробли ўйлашларидан туғилган гаплари бўғзида қотган эди. Ҳаётининг айни шу палласида Чўлпон «Кеча ва кундуз»га қўл урди, босиб ўтилган йўлни қаҳрамонлари билан яна бир карра, энди ҳар бир қадамини ўйлаб босиб ўтишга жазм қилди. Зеро, инқилоб арафасидаги Туркистон воқелигининг бадиий таҳлили адибга юртининг ижтимоий-тарихий тараққиёт тенденцияларини кузатиш ва шу асосда замонасини тушуниш имконини берибгина қолмасдан, дилидагини айтишнинг ягона йўли ҳам эди. Шу маънода «Кеча ва кундуз»нинг ёзилиши Чўлпон учун ижтимоий-шахсий зарурат эдики, уни чин маънодаги «эҳтиёж фарзанди», буюк санъаткорнинг «оққуш қўшиғи» эди, дегимиз келади...
Бироқ шуниси борки, Чўлпоннинг 30-йилларда ёзилган шеърлари руҳидан келиб чиқилса, «Кеча ва кундуз» дилогиясини ҳам адиб ўзини «оқлаб» олиш мақсадида ёзишга киришган, деган фикр туғилиши табиий. Зеро, романда шунга далолат қилувчи қатор жиҳатлар кўзга ташланади. Жилла қурса, романнинг номланишини олайлик. Бир қарашдаёқ ҳаммаси равшандек: инқилобдан аввалги ҳаёт – «Кеча», кейингиси –»Кундуз». Қиссадан чиқадиган ҳисса ҳам қип-қизил: «Яшасин инқилоб! Яшасин инқилоб берган ҳурлик ва саодат!..» Бироқ кўнгил бунга кўнақолмайди, у Чўлпондан бошқа нарсани кутади. Зеро, улкан истеъдод соҳиби бўлмиш Чўлпон ҳаётни бадиий тадқиқ қиларкан «оқ-қора» схемасидан имкон қадар қочганига, катта бадиий ҳақиқатларни инкишоф этишга интилганига кўпроқ ишонгимиз келади. Йўқ, бу Чўлпонни оқлаш ёки улуғлашга интилиш эмас, асло: у бунга сира муҳтож ҳам эмас. Сираси, бу ишонч кўпроқ ўзимизга керак. Усиз тарих тақозоси билан қўймижоз бўлиб қолган миллатимиз ичидан-да шерлар етишганига ишонишимиз душвор, усиз «Чўлпон» дейилганида кўксимизнинг фахру ғурурга тўлиши ҳам бекор. Бу ишонч кўпроқ бизга – янги йўл бошида ортига ўгирилиб, чамалаб-иккиланиб турган авлодга – юқорисига ўрланаётганимиз нарвоннинг ҳамма поялари бутлигига ишонишимиз, собитқадам бўлишимиз учун зарур. Шу важҳдан ҳам кўнглимизда милт этган ишончни асрабавайлаб, уни имкон қадар мустаҳкамлашга ҳаракат қиламиз.
Юқорида амин бўлдикки, ҳақиқатни очиқ-ошкор айтолмаслик Чўлпондай оловқалб, танглайи юрт ва миллат қайғуси билан кўтарилган шоирни ўртаган. Мустабид тузум жамиятни ўргимчак тўридай қоплаган бир даврда ёзилган бир мақоласида адиб шундай дейди: «Подшоҳлар, султонлар, хонлар ва бекларнинг қамчиларидан қон томган замонларда, халқ кўпчилиги ўз дардини бир юлғун бачкисига ҳам айта олмаган даврларда, халқнинг оғир аҳволини, мамлакатнинг қора кунларини, кўпчилик фуқаронинг дард ва ҳасратларини биронта сарой ёки халқ қизиғи чиқиб «ҳазил» йўли билан едириб юборар эди (таъкиддар бизники,– Д.Қ.)».
Эътиборли жиҳати шундаки, бу сўзларни Чўлпон «Кеча ва кундуз» устида қизғин ишлаётган бир вақтида ёзган. Қадим халқ санъати намоёндаларига чуқур ҳурмат ва ажиб бир ҳавас билан қараган адиб наҳот ўз дардини «йўли билан едириб юбориш»ни ўйламаган бўлса? Албатта, ўтмиш баҳона замонасига топиб баҳо берган Чўлпон бунинг учун ўша қизиқлардек «боши кетиши» ёки «оқ уйлик (бадарға)» қилиниши мумкинлигини яхши билган. Бироқ, бошқа бир нарса борки, у адибни руҳлантиради, журъату жасорат беради унга: «Фақат уларнинг (қизиқарнинг,–Д.Қ.) оғизларидан чиққан буюк ҳақиқатлар ҳақиқатгўй шоирларнинг ўлмас асарлари каби халқ кўнглига ёзилиб қоларди, мучаллардан мучалларга кўчарди»15. Бу сўзларни фоний дунёдаги барча нарса ўткинчию, фақат ҲАҚ ва ҲАҚИҚАТгина боқий эканига имон келтирган одамгина ёзиши мумкиндек кўринади бизга. Чўлпон шу эътиқод билан яшаганки, унинг кўз олдимизда Қақнус қушдек қайта бўй тиклаши ҳам шу туфайлидандир...
Романнинг номланишига келсак, С.Ҳусайиннинг терговда берган маълумотига кўра, Чўлпон «Ўтмиш тўғрисида ёзяпти деб айбламасликлари учун романни шундай (яъни, «Кеча ва кундуз» – Д.Қ) иккига бўлишга мажбур бўлган»ини16 айтган. Кўрамизки, роман устида ишлаётган адиб зарур эҳтиёт чораларини кўришга, дардини ошкора айтмасдан, «йўли билан едириб юбориш»га интилган. «Кеча ва кундуз» ҳақида ёзувчи ҳаётлигида эълон қилинган ягона тақризда унга қуйидагича айб тақалади: «Чўлпон жадидларни тасвирлаганда ниқобланади, жадидларга тўғридан-тўғри ўз тили билан характеристика бермасдан, бу вазифани асардаги кишиларга юклайди. Чўлпоннинг қаҳрамонлари жадидларни мақтаб, кўкларга кўтаради».17 Тақриз муаллифлари ҳақлар: чиндан ҳам романда жадид савдогар пайдо бўлиши билан Чўлпон ҳикоячиликни ўзидан соқит қилади. Негаки, тақризчилар талабича «тўғридан-тўғри ўз тили билан характеристика» берилса, унинг учун биргина йўл – жадидларни «совет ёзувчиси» позициясидан туриб қоралашгина қолур эди. Ўз-ўзидан аёнки, агар Чўлпоннинг нияти ўзини оқлаб олишгина бўлганида, «ниқобланиш»нинг ҳеч бир зарурати қолмас, аксинча, «ниқобланиш» ўша ниятга зид келур эди. Шу ўринда романдаги бошқа бир жиҳатга ҳам эътиборни қаратгимиз келади: адиб Акбарали, Мирёқуб каби «ёт унсур»ларга намойишкорона салбий муносабатда бўлади (замона талаби), айни пайтда уларнинг ҳар бирида аввало инсонни кўришга, хатти-ҳаракатларининг туб ижтимоий-руҳий асосларини очишга (реалистик санъат талаби) интилади. Шуниси ҳам борки, «синфийлик» оғуси билан заҳарланган китобхон учун мўлжалланган чизгилар бўртиб, юзада қалқиб туради ва... туб сабабларни пардалайди гўё.
Романга буюк пролетар ёзувчиси М.Горький сўзларининг эпиграф қилиб олиниши ҳам, фикримизча, эҳтиёт чораларининг биридир: «Маърифат чоғиштириб кўриш билан ҳосил бўлади, бизнинг ёшлар эса ўз кўрганларини ҳеч нима билан чоғиштиролмайдилар, улар кечмишни билмайдилар ва шу учун ҳозирги замоннинг нималигини етарли даражада очиқ англаёлмайдилар (таъкид бизники – Д.Қ.)». Бироқ, агар эпиграфга фақат эҳтиёт чораси деб қарасак ҳам янглишган бўлиб чиқамиз. Нега? Маълумки, роман ёзилган пайтда ёшлар онгига сохталаштирилган ватан тарихи сингдирила бошланган эди. Бош тарихчи Сталиндан андоза олиб ёзилган бу тарих, масалан, социалистик инқилоб ижтимоий-тарихий зарурият маҳсули сифатида юз берганини, ҳатто, Туркистонда ҳам инқилоб халқнинг хоҳиш иродасига кўра амалга ошганини ҳеч бир эътирозга ўрин қолмайдиган қилиб уқтирарди. Ҳа, большевиклар фирқаси олис истиқболни кўра олган эди: ўтмишни сохталаштиришу замонани идеаллаштириш орқали ёшлар онгини маҳв этишга астойдил киришган большевиклар ўзига ҳар жиҳатдан содиқ, ҳар қандай сиёсатини сўзсиз қўллаб-қувватлайдиган «омма» учун курашарди. Тан олиш керакки, 30-йилларга келиб мафкуравий курашда большевиклар деярли узил-кесил ғалабага эришган эдилар. Зеро, аксинча бўлганида шу йиллардаги даҳшатли қатағон сиёсатини омманинг қўллаб-қувватлаши остида ўтказиб бўлармиди?!.. Бизнингча, шу мулоҳазалардан келиб чиқилса, Чўлпон эпиграф воситасида «Кеча ва кундуз»да ўзи кўзлаган ғоявий-бадиий ниятга ишора қилгани англашилади. Эпиграфда таъкидланишича, адиб ўтмишни ёшлар ҳозирги замоннинг қадрига етсин (у пайтлар ўтмиш ҳақидаги аксар асарлар шу руҳда эди) учун эмас, улар «ҳозирги замоннинг нималигини» англасинлар деган ниятда тасвирлашга жазм этган. Чўлпон тасвирлаган инқилоб арафасидаги Туркистон ижтимоий воқелиги большевистик мафкура сингдираётган тарихий «ҳақиқатлар»га тамомила зид эдики, адиб ёшлар уни «ўз кўрганлари билан чоғиштириб кўриш» орқали кўп нарсаларнинг моҳиятига ета оладилар, деб умид қилган.
Хўш, Чўлпон тасвирлаган воқелик расмий нуқтаи назардан нимаси билан фарқланар эди? Аввало, большевиклар инқилоб арафасидаги Туркистонда асосий ижтимоий конфликт эзувчи ва эзилувчи синфлар орасида эди, деб уқтирганлар. «Кеча»да эса бунга зид ўлароқ, асосий ижтимоий конфликт феодал асослар ва миллий буржуазия орасида ётади, меҳнаткаш халқ эса ижтимоий фаолиятдан буткул йироқ. Бу эса Туркистонда социалистик инқилобнинг амалга ошиши тарихий зарурият бўлганлигини инкор қилишдек гап эди. Большевиклар инқилобдан илгари Туркистон ижтимоий ҳаётида ўз фирқаларининг роли катта бўлганини даъво қилсалар, «Кеча»да улар лоақал эслаб ҳам қўйилган эмас. Романдаги уйғона бошлаган, ижтимоий-маънавий тадрижга юз бурган ягона қаҳрамон – Мирёқубнинг изланишлари уни жадидчилик ҳаракатига яқинлаштириши ҳам бежиз эмас. Зеро, инқилоб арафасидаги Туркистон воқелигини қайтадан мушоҳада этганида ҳам адиб унда халқини истиқлол ва тараққийга бошловчи жадидчиликдан ўзга биронта кучни кўрган эмас. Энг муҳими, жадидчилик ҳаракати қораланаётган бир пайтда Чўлпон ўқувчи оммада у ҳақда бирмунча адолатли тасаввур ҳосил қилишга интилганки, бу адибнинг том маънодаги ижодий ва гражданлик жасорати эди. Мирёқубнинг кундаликларидаги қайдлар тарзида берилган жадид савдогар Ш.Хўжаев сўзларида жадидчилик ҳаракатининг моҳиятию кўзлаган мақсади мухтасар ифодасини топганки, уларнинг айримларини келтириб ўтиш мақсадга мувофиқ:
«Биздан неча баравар кичкина миллатлар мустақил бир ҳукумат қуриб, ўз давлатлари ила Европанинг, шу маданий Европанинг марказида, яъни киндиги сингари жойда яшайди...»
« Улар уруш муваффақиятсиз битса, ўша юртларнинг парча-парча бўлиб бўлиниб кетишидан қўрқадилар, Руссияни, шу қулоч етмас кенг ўлкани, қилич кучи билан, қозоқ ўриснинг найзаси билан қўрқитиб бутун ҳолида қиёматгача ушлаб қолмоқ истайдилар...»
«Сиз-биз соғин сигирмиз, бизнинг ширин сутимиз бор, руслар ва бошқа ажнабийлар бизни эмиб ётадилар...»
Қизиғи шундаки, «Кеча»нинг 1936 йил нашрида мавжуд бўлган бу гаплар 1988 йилда, роман «Шарқ юлдузи»да қайта эълон қилинганида олиб ташланган. Негаки, юзаки қараганда гап чор империяси ҳақида кетаётган бўлса-да, ўз вақтида Чўлпон «қизил империя»ни ҳам назарда тутган ва кўп жиҳатдан хақ бўлиб чиққанди. Ўша вақтда юртимизда эса бошлаган истиқлол эпкинларидан жиддий ташвишга тушган ғанимлар, табиийки, бу гапларнинг ўтиб кетишига имкон бермаганлар. Романнинг журналда қайта эълон қилиниши анча қийин кечгани18 унинг 80-йиллар адоғидаги ижтимоий шароитда ҳам актуаллик касб этгани, мустамлакачилик сиёсати асосларига раҳна солишга қаратилгани билан изоҳланиши лозим.
Чўлпон ўз қарашларини йўли билан ифодаласа-да, «Кеча» ўз муаллифининг совет воқелигини тўлалигича қабул қилолмаганини, ўзига йўргакда теккан истиқлол ва тараққий дардидан халос бўлолмаганини ошкор этди. Табиийки, бундай саркашликни шўро тузуми кечирмади: адибни маънан мағлуб этолмагач, жисман маҳв этди. Ҳатто, орадан 20 йил ўтгач ҳам, Чўлпонни граждан сифатида оқлаганлари ҳолда ижодий меросини эгаларига қайтармадилар: унинг кўз ёшларидан миллионлаб қалбларда чечаклар униши мумкинлигидан хавфсирадилар...
Истиқлол дарди билан яшаб, садпора кўнглида чўнг армон билан кетган Чўлпоннинг безовта руҳи, шоядки, энди ором топган бўлса...
1997 йил
Изоҳлар
Dilmurod Quronov