Maʼlumki, mustaqillikka qadar adabiyotshunosligimizda va shundan kelib chiqib adabiyot oʻqitishda davrlashtirish muammosi goʻyo «uzil-kesil hal qilingan», darslik va qoʻllanmalarda ikkita: «Oʻzbek adabiyoti tarixi» va «Oʻzbek sovet adabiyoti» davrlari ajratilar edi, vassalom. Albatta, nafaqat adabiyot, balki umuman insoniyat tarixiga «inqilobgacha – inqilobdan keyin» qolipida qaragan shoʻro fanining bir uzvi boʻlmish adabiyotshunoslik uchun bu ayni ilmiy haqiqat sanalgan. Zero, oʻtgan asr boshlaridagi qizgʻin adabiy jarayonni goʻyo boʻlmaganday nazardan soqit qilgan va asli jadid adabiyoti namoyandasi boʻlmish Hamzadan «oʻzbek sovet adabiyotining asoschisi»ni yasagan holda adabiyotshunoslik buni mafkuraga maqbul «ilmiy haqiqat»ga aylantirdi. Natijada esa adabiyot tarixi ham shoʻrocha talqindagi ijtimoiy tarixga moslandi, yaʼni «feodalizmdan kapitalizmni chetlab sotsializmga sakrab oʻtilgan»i kabi, mumtoz adabiyotdan toʻppa-toʻgʻri shoʻro adabiyotiga oʻtildi. Mustaqillik arafalaridan eʼtiboran davrlashtirishdagi bu soxtakorlik keskin tanqid qilina boshlab, tez orada undan tamom voz kechildi. Soʻnggi yillarda bir qator olimlarimiz, jumladan, U.Normatov, N.Karimov, A.Rasulov, Q.Yoʻldoshevlar tomonidan masalaga yetarlicha oydinlik kiritildiki, bunday qaraganda, unga yana qaytishning zarurati ham yoʻqday tuyuladi. Biroq, masalan, «Adabiyotshunoslik» magistratura mutaxassisligi oʻquv rejasiga koʻzingiz tushsa, beixtiyor bunday tasavvur yanglish emasmikan degan andishaga borib qolasiz.
Gap shundaki, mazkur oʻquv rejasida «XX – XXI asr oʻzbek adabiyoti» kursini oʻqitish koʻzda tutilgan. Toʻgʻri, kursning nomi oʻquv materialining davriy chegaralarini aniq belgilab turibdi. Ehtimol, tuzuvchilar xuddi shu maqsadni koʻzlagan ham chiqar. Biroq shunisi borki, adabiyot tarixini davrlashtirish natijasi oʻlaroq hosil boʻlgan bosqich nomlari adabiyotshunoslik fani doirasida termin maqomiga ega sanaladi. Zero, ushbu nom (termin)larning har biri adabiyotimiz tarixidagi oʻzining aniq davriy chegaralari va oʻziga xos xususiyatlarga ega bir bosqichni anglatadi.
Maʼlumki, davrlashtirishda «adabiy davr», «adabiy asr» va «adabiy avlod» terminlari qoʻllanadi: adabiy davr ichida adabiy asrlar, oʻz navbatida, adabiy asr ichida adabiy avlodlar farqlanadi. Yigirma yillar muqaddam, 1993 yilda yozilgan bir maqolasida Q.Yoʻldoshev «eng qadimgi zamonlardan bugungi kungacha boʻlgan oraliqda yaratilgan oʻzbek adabiyoti bir-biridan keskin farq qiladigan uch davrni boshidan kechirgani»ni taʼkidlab, ularni quyidagicha nomlashni tavsiya etgan edi:
1. Islomgacha boʻlgan davrdagi adabiyot.
2. Islom taʼsiridagi adabiyot.
3. Jahoniy taʼsirlar davri oʻzbek adabiyoti.
Darhaqiqat, shunday. Adabiyotimiz tarixidagi mazkur davrlar aniq-ravshan koʻzga tashlanadi, shu bois ularni ajratish masalasida mutaxassislar orasida ixtilof yoʻq. Biroq, ularning nomlanishi, shuningdek, davriy chegaralarini belgilashda muayyan farqlar mavjud. Eʼtibor berilsa, Q.Yoʻldoshev nomlashda har bir davrning oʻziga xos xususiyatlaridan birini asos qilib olayotganini koʻrish mumkin. Albatta, adabiyotimiz rivojida IX – X asrlardan boshlab islom dini, XX asr boshlaridan esa Yevropa adabiyoti taʼsiri juda kuchli boʻlgan. Shunga qaramay, bizningcha, katta bir davrni unga xos bitta xususiyat (hatto uning dominantligi shubhasiz boʻlganida ham) bilan nomlash maqbul emas koʻrinadi. Zero, birinchidan, adabiyotimizning katta bir davrida islomiy dunyoqarash belgilovchi boʻlgani shubhasiz, biroq shu xususiyatning oʻzini davrlarni farqlash asosi qilib olsak, dunyoviy ilm mavqeidan chekingan boʻlamiz. Ikkinchi tomondan, «jahoniy taʼsirlar davri»da adabiyotimiz islom dini, islomiy dunyoqarash taʼsiridan mutlaqo xoli edi deyish ham haqiqatga xilof boʻladi. Nihoyat, XX asr oʻzbek adabiyotiga Gʻarb taʼsiri nechogʻlik kuchli boʻlmasin, baribir, u boy adabiy anʼanalar zaminida turibdi, bas, yuqoridagicha nomlash buni inkor qilish, oʻz-oʻzini kamsitish, malomat qilishdek boʻlib qolmaydimi?! Shu va shunga oʻxshash andishalarni nazarga olgan holda taʼkidlash mumkinki, adabiy davrni umumiyroq tarzda nomlab, soʻng unga xos xususiyatlarni darajalagan holda sanab qayd etish ilmiy jihatdan toʻgʻri va obyektivroq boʻladi. Shu qarashdan kelib chiqib yuqoridagi uchta davrni, bizningcha, quyidagicha nomlash mumkin:
1. Qadimgi turkiy adabiyot.
2. Oʻzbek mumtoz adabiyoti.
3. Yangi oʻzbek adabiyoti.
Aytish kerakki, oʻzining qaydiga koʻra oradan oʻn yillar (haqiqatda esa birmuncha koʻproq boʻlsa kerak) oʻtgach yozilgan salmoqli maqolasida Q.Yoʻldoshev ham uchinchi davrni «Yangi oʻzbek adabiyoti» deb ataydi va «ushbu atama millat adabiy tafakkuridagi tamomila oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan yangi davrni ifoda etib, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab bugungi kunlarimizgacha boʻlgan zamoniy oraliqda yaratilgan milliy adabiyot namunalarini anglatadi» (171) deydi. Bu esa olimning davrlashtirish borasida yuqoridagi ilk takliflari taqdim etilgan paytdagi ruh-kayfiyat taʼsiridan xoli boʻlolgani va masalaga teran ilmiy yondashganini koʻrsatadi. Ikkinchi tomondan, bu paytga kelib «yangi oʻzbek adabiyoti» termini isteʼmolda ancha faollashgan, xususan, oliy taʼlim uchun oʻquv rejalarida ham shu nom qoʻllana boshlagan edi. Yodingizda boʻlsa, mustaqillikning ilk yillarida adabiyotimiz tarixining mazkur davri oliy taʼlim uchun oʻquv rejalarida «Hozirgi oʻzbek adabiyoti», «XX asr oʻzbek adabiyoti» nomlari bilan yuritilgan, ilmiy muomalada esa bularga qoʻshimcha oʻlaroq «Zamonaviy oʻzbek adabiyoti», «Hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti» kabi atamalar ham qoʻllangan edi. Shu bois ham Q.Yoʻldoshev: «Yangi oʻzbek adabiyoti» atamasi bizda baʼzan «XX asr adabiyoti» istilohining sinonimi, baʼzida «jadid adabiyoti» atamasining muqobili tarzida qoʻllaniladi» (171), – derkan, terminologiyada mavjud beqarorlikni maʼqullamaydi va bu oʻrinda toʻla haq. Albatta, bunday beqarorlikning yuzaga kelish sababi tushunarli: avvaliga «Oʻzbek sovet adabiyoti» zudlik bilan «XX asr oʻzbek adabiyoti»ga oʻzgartirildi, lekin asr oyoqlab qolgani uchun tezdayoq «Hozirgi oʻzbek adabiyoti» deyish maʼqul koʻrildi; tabiiy, atamadagi «hozirgi» soʻzining maʼnosi atalayotgan predmet mohiyatga u qadar mos emasdek tuyuladi, «zamonaviy» yoki «hozirgi zamon» sifatlari ham xuddi shunday... nihoyat, «yangi oʻzbek adabiyoti» deyish har jihatdan maʼqul koʻrildi. Negaki, bu atama predmetga, yaʼni XX asr tongidan boshlab gʻoyaviy-mazmuniy va poetik xususiyatlariga koʻra YANGILANGAN adabiyotimizga har jihatdan mosdir. Yangilanish qanday kechgani, uning omillariyu belgilari haqida koʻp yozildi, shu va maqsadimizga kirmagani bois bunga toʻxtalmaymiz. Faqat oʻtgan asr boshlaridan adabiyotimiz oʻz taraqqiyotining yangi bosqichiga – yangi adabiy davrga kirgani va hozir ham shuning doirasida ekanini taʼkidlaymiz. Modomiki shunday ekan, oʻquv rejasida uni «XX – XXI asr oʻzbek adabiyoti» deb yuritish toʻgʻri emas. Zero, adabiyot oʻqitish ilmiy asosga qurilishi, adabiyotshunoslik erishgan yutuqlarga tayanishi lozimdir.
Endi masalaning ikkinchi va, fikrimizcha, ancha nozik ham bahsli tomoniga keldik: yangi oʻzbek adabiyotining davriy chegaralarini qanday belgilash kerak? Hozirda koʻproq ommalashgan qarashga koʻra, yangi oʻzbek adabiyoti davrini XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab hisoblanadi. Oʻz vaqtida ustoz N.Karimov bu holga munosabat bildirib: «Yangi oʻzbek adabiyotini maʼrifatparvarlik adabiyoti bilan boshlash tarafdorlari ham borki, ular oʻz «gʻoya»larini umumtaʼlim maktablarining adabiyot dasturlariga kiritishga ulgurdilar. Bizningcha, bu xato yoʻl»1, – deya kuyinib yozgandi. Afsuski, davr adabiyoti boʻyicha yirik mutaxassisning fikri inobatga olinmadi: hozirda mazkur «gʻoya» nafaqat umumtaʼlim maktablari, balki oliy taʼlim dasturlariga ham kirgan. Albatta, masala bahsli ekan, uni ilmiy doiralarda bir tomonga hal qilib, soʻngra oʻquv jarayoniga tatbiq etilsa toʻgʻriroq boʻlardi. Biroq, nazarimda, ushbu masalaning hal qilinishida ilmiy dalillardan koʻra koʻproq boshqa omillar – alohida shaxslarning obroʻsi va imkoni ustuvor ahamiyat kasb etib qoldi. Sirasini aytganda, OʻzMUda «Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» kafedrasining tashkil qilingani, bakalavriat bosqichi oʻquv rejasiga shu nomdagi oʻquv fanining kiritilgani, tez fursatda darslik yaratilgani – hammasida keyingi omilning hissasi katta. Ochigʻi, shu gapni yozdim-u, kimningdir: «Mustaqillik adabiyotimiz tarixini, ayniqsa, oʻtgan asr boshlaridagi adabiy jarayonni oʻrganishni dolzarb vazifaga aylantirib qoʻygan edi, bu ishlar shuni uddalash yoʻlidagi fidokorona harakat-ku!» – deya eʼtiroz qilishi, boshqa birovning kaminani noxolislikda, hatto bir oz «ichiqoralik»da ham ayblashi mumkinligini ich-ichimdan sezib turibman. Shu bois muxoliflardan oʻtinib soʻraymanki, ayblashdan avval yaxshilab xolisona oʻylab koʻring: axir, kafedra degani maʼlum miqdor oʻquv soatlariyu shtat birliklarini taqozo etsa... jadid adabiyotining oʻzidan yetarli soat chiqmasa... Shunday vaziyatda masalani ilmiy yoki boshqa yoʻl bilan hal qilishning ahamiyati qoladimi?! Ustozlar maʼzur tutsinlar-u, hammamiz ham bandamiz, axir, bunaqa vaziyatda «qozonchida ixtiyor, qaydan quloq chiqarsa» qabilida yoʻl tutilsa nima qipti?! Boz ustiga, rejadagi qilinajak ishlar xayrli, ezgu boʻlsa... Xullas, mavjud holatni dolzarblik bilan keyingi omillar – obroʻ va imkon bir nuqtada kesishganining natijasi deb qarash toʻgʻriroq. Darvoqe, oʻz muhofazamga yana bir dalil keltirsam ham boʻladi. Yodingizda boʻlsa, mazkur holatdan bir oz avvalroq dolzarbligu obroʻ va imkon yirik turkiyshunos alloma timsolida jamuljam boʻlgandi. Qiziq, oʻshanda ham turkologiya kafedrasi tashkil qilingan, oʻzbek filologiyasi yoʻnalishi oʻquv rejasiga «Turkologiyaga kirish», «Turk tili», «Turk adabiyoti» kabi yangi fanlar kiritilgan edi. Demak, ajablanishga hojat yoʻq: tarix qaytarilgan ekan, xolos...
Mavzuga qaytsak, N.Karimov «...maʼrifatparvarlik adabiyoti bilan Behbudiylar boshlab bergan jadid adabiyoti mutlaqo boshqa-boshqa hodisalardir» deb hisoblaydi. Olim toʻla haq, faqat, bizningcha, bu oʻrinda masalani oʻzgacharoq tarzda qoʻyish toʻgʻriroq boʻladi. Yaʼni «maʼrifatchilik adabiyoti» yuqorida qayd etgilgan «oʻzbek mumtoz adabiyoti» davriga kiradimi yo «yangi oʻzbek adabiyoti» davrigami? Agar uni yangi oʻzbek adabiyotiga kiritsak, u holda oʻzbek mumtoz adabiyoti XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib oʻz davrini yashab boʻlgan chiqadi. Holbuki, oʻsha Komil, Avaz, Muqimiy va Furqatlar ijodida mumtoz adabiyotga xos gʻoyaviy va poetik xususiyatlar ustuvor ekani ravshan. Yaʼni, ularning qator asarlarida maʼrifatparvarlik gʻoyalari aks etsa-da, birinchidan, ushbu gʻoyalar mumtoz adabiyot poetik tizimi (janr, poetik obrazlar, til va uslub) doirasida ifodalangan; ikkinchidan, ular qoldirgan ijodiy merosning salmoqli qismini gʻoyaviy-badiiy jihatlariga koʻra mumtoz adabiyot anʼanasidagi asarlar tashkil etadi; uchinchidan, maʼrifatparvarlik gʻoyalari ifoda etilganining oʻzi davr adabiyotiga «yangi» sifatini berish uchun asos boʻlolmaydi, bunday gʻoyalar Yusuf Xos Xojib, Ahmad Yugnakiylardan boshlab kuzatiladi, yaʼni mumtoz adabiyotimizda ushbu gʻoyalar azaldan ifodalanib kelgan. Zero, maʼrifat gʻoyasi adabiyotning fitratidagi ibtidolardan biri, javhardir.
N.Karimov «maʼrifatparvarlik adabiyoti» deb atayotgan bosqich «Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» darsligida «Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyotining ilk bosqichi» deb nomlanib, chegarasi 1865 – 1905 yillar qilib belgilangan. Q.Yoʻldoshev esa ayni bosqichni «Oʻzbek maʼrifatchilik adabiyoti» deb ataydi. Shu oʻrinda «maʼrifatparvarlik» va «maʼrifatchilik» tushunchalari bir-biridan farqli ekanini eslatish joiz koʻrinadi. Maʼlumki, «maʼrifatparvar» soʻzi shaxsga xos sifatni, «maʼrifatchi» soʻzi esa muayyan faoliyat bilan shugʻullanuvchi shaxsni bildiradi, bas, shu ikki soʻzdan yasalgan otlar ham maʼno jihatidan farqlidir. Yaʼni, bu bosqichni «maʼrifatparvarlik adabiyoti» desa boʻlar, biroq «maʼrifatchilik adabiyoti» deyish haqiqatga mos emas, ushbu nomga jadid adabiyotining ilk bosqichi munosibroqdir. Darslik va oʻquv dasturida bu davr adabiyotiga xos «yangicha maʼrifatparvarlik»ka urgʻu berilganki, bu, chamasi, yuqoridagicha eʼtirozlar ziddi uchun boʻlsa kerak. Darslikda oʻqiymiz: «Rusiya Qoʻqon xonligi hududlarini bosib olib, Buxoro amirligi va Xiva xonligini oʻz vassaliga aylantirganidan boshlab oʻlka ijtimoiy-madaniy hayotida baʼzi yangiliklar ham roʻy bergan edi. Shulardan biri butun Markaziy Osiyoda Komil, Sattorxon, Furqat, Sayidrasul Aziziy, Rojiy Margʻiloniy kabi ilgʻor ziyolilar tomonidan asos solingan yangicha maʼrifatparvarlik yoʻnalishi va adabiyoti edi. Bu ziyolilar rus ilm-fani, tili va madaniyatini egallash, shu orqali, birinchidan, oʻzlikni anglashga va tiklashga urinish, ikkinchidan, zamona talablariga javob beradigan millat avlodini yetkazish yoʻlini tutdilar. Bu sohada buyuk omil maktab, matbuot, adabiyot edi. Matbuot yoʻq edi. Maktab va adabiyot esa tamom eskirgan edi. Mana shunday nozik sharoit va buyuk orzu Komil hamda uning bir qator maslakdoshlarini mashhur missioner N.Ostroumovning chor hukumati siyosatini oʻrniga qoʻyib kelayotgan «Turkiston viloyatining gazeti» bilan hamkorlik qilishga majbur etdi» (56). Koʻchirma choʻzilib ketdi, uzr, fikrdagi ichki ziddiyatni koʻrsatish uchun shunday qilish zarur. Eʼtibor berilsa, bu oʻrinda jadid maʼrifatchilariga xos xususiyatlarni maʼrifatparvarlarga koʻchirib qoʻyilayotgandek taassurot qoladi. Asli, ayni shu nuqtada maʼrifatparvarlar bilan jadid maʼrifatchilari orasidagi farq koʻzga tashlanadi. Zero, «matbuot yoʻq, maktab va adabiyot esa tamom eskirgan» sharoitda jadid maʼrifatchilari matbuotni bor qilish, maktab va adabiyotni yangilash harakatiga kirishganlar, salaflar esa mashhur missioner Ostroumov bilan hamkorlik yoʻlini tutganlar. Shunaqa ekan, «buyuk orzu» haqidagi gaplar ham shubha ostiga tushib qolmaydimi?! Komilning «yangicha maʼrifatparvarlik yoʻnalishidagi» asarlariga misol tariqasida darslikda «Ikki shoʻx» gʻazali toʻliq keltirilgan. Gʻazal, darslikda aytilishicha, oʻsha Ostroumovning ikki qizi fortepyano joʻrligida ijro etgan haroratli bal raqsi tomoshasidan olingan zavq natijasi. Qizigʻi – «... baytda fortepyano iborasining ishlatilishi, Yevropa turmush tarziga xos raqsning bunchalar mahorat bilan tasvirlanishi Komil sheʼriyati uchungina emas, balki butun koʻp asrlik sharq sheʼriyati uchun yangilik edi» deyilgani. Garchi gʻazal novatorona asar sifatida taqdim etilsa-da, agar «fortepyano» soʻzining ishlatilganini aytmasak, mumtoz sheʼriyatda koʻplab uchrovchi goʻzal vasfiga bagʻishlangan sheʼrlardan farq qilmaydi. Boz ustiga, unda «Yevropa raqsi tasvirlangan» emas, ehtimol, tasavvurga zoʻr berilsagina hayrat toʻla vasflar ortida raqs borligini his qilish mumkin hamdir. Bunisi ham mayli, mumtoz sheʼriyat anʼanasidagi tavsifiy gʻazal ekan, vasf obyektining oʻzgargani, deylik, raqsni yevropalik xonimlar ijro etayotgani uchungina sheʼr novatorona boʻlib qoladimi?! Xullas, bunda yangilikdan koʻra shunday deya taqdim etish istagi borligi haqiqatga yaqinroq koʻrinadi.
Agar yangicha maʼrifatparvarlik shu boʻlsa, demak, uning mohiyati Rusiya ilm-fani, texnikasi, rus madaniyati va turmush tarzini targʻib etish ekan-da?! Toʻgʻri, qoloqlikda qolgan Turkiston uchun Gʻarbning yutuqlaridan maqbullarini oʻzlashtirish gʻoyat muhim edi, shu jihatdan qaralsa, «kolyaska arobadan yaxshi», «tanchayu oʻchoqdan koʻra pechka qulay» mazmunidagi sheʼrlar ham maʼrifatparvarlik missiyasini oʻtagani shubhasiz. Biroq missioner Ostroumov dil tubida ardoqlagan «Turkistonni ruslashtirish» orzusiga yetish vositasi ham shu – rus madaniyati va turmush tarzini targʻib etish emasmidi?! Shunday, Ostroumovlar oʻz gazetalarida «Gimnaziya», «Vistavka xususida», «Nagʻma bazmi xususida» kabi sheʼrlar chop etilishidan manfaatdor edilar. Zero, ularning muallifi, darslikda aytilganidek, «dastlab rus ilm-faniga, Yevropaga moʻʼjizaday boqdi. Rus ziyolilarining Turkistondagi vakillariga xaloskordek qaradi. Bularning orqasida oʻz ustunliklarini namoyish qilish va u orqali zabt etilgan yurtni iqtisodiy va maʼnaviy asoratda saqlash maqsadi yotganligini birdaniga anglab yetmadi. Bu mumkin ham emasdi. Biroq yurt fojialari, taqdirning beayov zarbalari asta-sekinlik bilan boʻlsa-da, Rusiyaning Turkistondagi siyosatining asl mohiyatini anglatdi» (31). Qizigʻi, sal keyinroq darslikda bunga zid fikr bayon qilinadi: «Tabiiyki, N.Ostroumov Furqatning sheʼrlarini oʻzi muharrirlik qilgan gazetada eʼlon qilishdan rus davlatining qudratini targʻib etish maqsadini koʻzlagan. Furqat esa tamomila boshqa niyatda boʻlgan: shoirning «Oʻz nafʼimiz uchun Rusiya umurigʻa mulohaza qilsoq lozimdur» degan fikri bunga dalil. Demak, u Yevropa va rus madaniyatini oʻz foydamizga xizmat qildirishimiz zarur, degan xulosaga keldi. Mazkur asarlarni shu maqsadda yozdi» (116). Koʻrib turganimizdek, keyingi koʻchirmada Furqat manzumalari aniq bir maqsad bilan yozilgan degan fikr oʻtkazilmoqda. Biroq, bizningcha, bunday hukm-xulosa uchun asos yetarli emas. Negaki, birinchidan, to oʻttizida Toshkentga kelguniga qadar ijodida bunday motivlar boʻlmagan; ikkinchidan, iqtidorli shoirga Ostroumovning qiziqib qolishiyu uni rus madaniyati bilan tanishtirishga gʻayrat qilishi bejiz emas: missionerlik faoliyati taqozosi bilan inson psixologiyasini juda yaxshi bilgan bu ustakor zavqi baland shoirni hayratlantirib, ohorli taassurotlarini gazetasida eʼlon qilish payida boʻlgani haqiqatga yaqinroq. Shu bois ham manzumalarni oʻqiganda, ularda hayrat va qoyil qolish hissi boshqa har neni bosib ketishiga amin boʻlamiz. Yaʼni, aytmoqchimizki, bu oʻrinda yuqorida keltirilgan birinchi koʻchirmadagi talqin, shoirning «rus ilm-faniga, Yevropaga moʻʼjizaday boqqani», oʻzi tanigan rus ziyolilariga «xaloskordek qaragani» toʻgʻriroq, mohiyatni anglash uchun esa muayyan vaqt, shu vaqt ichida orttirilgan hayotiy tajriba zarur.
Fikrimizcha, xuddi shu gapni umuman maʼrifatparvarlik adabiyotiga nisbatan ham aytish mumkin. Zero, maʼrifatparvarlik adabiyoti ham avvaliga nisbatan ilgʻorda boʻlgan rus ilm-fani, texnikasi, madaniyati, taʼlim tizimi... kabilarga havaslandi, oʻz yurtida ham shunday boʻlishini orzu qildi. Ayni chogʻda, bu adabiyot vakillari rus istilosining bevosita shohidlari ekani, koʻngillaridagi magʻlubiyat alami hali ohorli boʻlganini ham nazardan qochirmaslik lozim. Biroq alamlari nechogʻlik kuchli boʻlmasin, fikrli kishilar sifatida magʻlubiyat sabablarini mushohada qilish va, afsuski, buning boisi oʻzimizning qoloqligimizda ekanini tan olib, mavjud holatga koʻnib yashashga majbur edilar. Mazkur sharoitda rus istilosi bilan yurtga kirib kelgan maqbul yangiliklarni maʼqullashning oʻzi progressiv hodisa ediki, bu yangiliklar ularda yurtning qoloqlik domidan chiqishiga umid uygʻotgandi. Tabiiyki, maʼrifatparvarlar yurtimizning Rusiya qudrati qarshisida ojizligini teran anglaganlar, mavjud sharoitda orzulari faqat uning qoʻl ostidagina roʻyobga chiqishi mumkin deb bilganlar. Ularning, masalan, Dukchi eshon qoʻzgʻoloniga nisbatan tutgan mavqelari ham shu bilan izohlanadi. Xullas, mustamlaka siyosatining chin mohiyatiyu uning yurtimiz istiqboli uchun bexayrligi, chinakam taraqqiy tub islohotlar orqali voqe boʻlishiyu bu maqsad yoʻlida maʼrifatga tayanib harakat qilish zaruratining anglanishi uchun bir yigit umri – qirq yillar atrofida vaqt sarflandi. Yaʼni, aytmoqchimizki, maʼrifatparvarlik adabiyotini «milliy uygʻonish» hodisasi deya talqin qilishda zoʻrakilik bor. Sirasini aytganda, darslik mualliflari ham buni his qilgan, aniqrogʻi, oʻzlari sezib yo sezmasdan eʼtirof etib qoʻyganlar. Xususan, atama maʼnosi haqida darslikda: «Oʻzbek adabiyotida «millat» tushunchasi etnos maʼnosida Navoiydan boshlab ishlatilgani kuzatiladi. Lekin uning bugungi maʼnosini kasb etishi jadidchilik davri bilan bogʻliq»(5), – deyilishi shunday xulosaga asos beradi. Zero, agar millat tushunchasining «bugungi maʼnosini kasb etishi jadidchilik davri bilan bogʻliq» ekan, XIX asrning ikkinchi yarmini «milliy uygʻonish davri» deb atash ham, bu davrdagi maʼrifatparvarlik adabiyotini «milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyotining ilk bosqichi» sanash ham mantiqqa xilofdir. Axir, bunday desak, «Rusiya istilosi tufayli oʻzimizni millat sifatida anglay boshladik deganday eshitilmaydimi?! Yo xuddi yaqin oʻtmishda «Avrora» kreyseri toʻplarining sadosi proletariatni asriy uyqudan uygʻotdi» deya uqtirilgani kabi «rus zambaraklari sadosi Turkiston xalqlarini uygʻotdi» deyishimiz qoldimi endi?! Milliy gʻurur ogʻrinadi-da...
Yuqoridagilarni xulosalab aytish mumkinki, maʼrifatparvarlik adabiyoti biz yuqorida «Oʻzbek mumtoz adabiyoti» deb nomlagan adabiy davrning oxirgi bosqichi, shunga koʻra «Yangi oʻzbek adabiyoti» davri XX asr tongidan, jadid adabiyoti bilan boshlanadi. Maʼlumki, adabiyot tarixi – uzluksiz jarayon, demakki, har bir yangi bosqichga xos xususiyatlar oʻzidan avvalgi bosqichda nish urgan yoki kurtak holida mavjud boʻladi. Yaʼni yangi oʻzbek adabiyotiga xos ayrim jihatlarning maʼrifatparvarlik adabiyotida yuz koʻrsatgani ham tabiiy va qonuniy holdir. Demak, bir adabiy davrning oxirgi va ikkinchi adabiy davrning ilk bosqichini «Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» nomi ostida birlashtirish ilmiy jihatdan asosli emas. Boz ustiga, davrlashtirish masalasiga bunday yondashuv chalkashliklar keltirib chiqaradiki, buni bakalavriat bosqichi adabiyot dasturlari misolida koʻrish mumkin.
«Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» va «Yangi oʻzbek adabiyoti» fanlaridan namunaviy oʻquv dasturlari OʻzMU mutaxassislik kafedralarida ishlab chiqilgan, 2006 yilda tegishli tartibda tasdiqlanib, mamlakat oliy oʻquv yurtlaridagi filologiya (oʻzbek filologiyasi) taʼlim yoʻnalishlari oʻquv jarayoniga tatbiq etilgan.
«Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» fanidan dasturda bu davr adabiyoti «uch bosqichga boʻlib oʻrganiladi: ilk bosqich (1865 – 1905), jadidchilik davri (1905 – 1917), ijtimoiy-siyosiy hamda mafkuraviy kurashlar davri (1917 – 1929)» deyilgan. «Yangi oʻzbek adabiyoti» fanidan dasturda esa yangi oʻzbek adabiyoti taraqqiyotining beshta asosiy bosqichi koʻrsatilib, dastlabki ikki bosqich quyidagicha tavsiflangan:
MAʼRIFATPARVARLIK YOKI JADID ADABIYOTI
Bu bosqich XX asr boshlaridan 1916 yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olishi. Unda jadidizm gʻoyalarining ustunligi. Bu davrda nodir badiiy kashfiyotlar vujudga kelmaganligi.
OʻZBEK ADABIYOTIDA REALIZM BOSQICHI
Bu davr 1916 yildan 1932 yilgacha davom etishi. Realizm haqida maʼlumot. Realizmning oʻzbek adabiyotidagi dastlabki namunalari».
Avvalo, adabiyotimiz tarixidagi bitta bosqichning ikkita oʻquv fani doirasida oʻrganilish toʻgʻri emas, bu oʻrinsiz takror. Ikkinchidan, davr adabiyoti bosqichlarining nomlanishi va xronologik chegaralari turlicha, bu esa oʻqitish ishlarida noqulay boʻlish bilan birga talabalarni chalgʻitadi. Xuddi shunday hol alohida ijodkorlar hayoti va ijodini oʻrganishda ham kuzatiladi. Xususan, ikkala dasturda ham Fitrat, A.Qodiriy va Choʻlpon ijodini oʻrganish koʻzda tutilganki, bu ham oʻrinsiz takrordir. Qiyoslang:
«Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» fani dasturida:
«CHOʻLPON (1897 – 1938). Tarjimai holi. Jadidchilik va Choʻlpon sheʼriyati. Shoirning oʻzbek sheʼr tizimidagi islohotlari. Hikoyalari. Dramalari. «Kecha va kunduz» romani. Romanning oʻzbek realistik nasri shakllanishi va taraqqiyotidagi ahamiyati».
«Yangi oʻzbek adabiyoti» fani dasturida:
«CHOʻLPON LIRIKASI. Adib biografiyasi va ilk hikoyalari. Choʻlponning XX asr 20-yillar sheʼriyati. Uning 30-yillar lirikasida murosasozlik ohanglari».
Oʻylaymanki, bitta ijodkor faoliyatining ikkita oʻquv fani doirasida «boʻlib» (yo «boʻlishib» desam toʻgʻri boʻladimi?) oʻrganilishi ham na ilmiy, na metodik jihatdan maqsadga muvofiq emasligini asoslab oʻtirishga hojat boʻlmasa kerak. Afsuslanarli tomoni shuki, ushbu dasturlar bitta fakultet qoshidagi ikkita kafedrada ishlab chiqilgan. Nahotki, butun mamlakat miqyosida tatbiq etiluvchi dasturlarni birgalikda atroflicha muhokama qilish mumkin boʻlmasa?! Mumkin, albatta. Biroq gap shundaki, ikkala kafedraning davrlashtirish masalasida tutgan ilmiy mavqei farqli. Demak, hamma illat bahsli muammoni bir tomonga hal qilmasdan turiboq oʻquv rejalariga oʻzgartirishlar kiritilganidan kelib chiqar ekan. Holbuki, yuqoridagi mulohazalarimiz «Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti» oʻquv fanini kiritishga zarurat yoʻqligini, uning bir qismini «Oʻzbek mumtoz adabiyoti», boshqa qismini «Yangi oʻzbek adabiyoti» oʻquv fanlari doirasida oʻqitish ilmiy va metodik jihatlardan toʻgʻri boʻlishini koʻrsatadi.
2012 yil
ZAVQIMDAN BIR SHINGIL...
Ahmad Aʼzamning ijodiy izlanishlari kaminani hamisha, nima desam ekan, hayratga solib, aniqrogʻi, shoshirib kelgan. Munday qarasang, yozganlari oddiy narsalar-u, nimasidir biz koʻnikkan narsalarga oʻxshamaydigandek, ongimizda muqimlashgan nazariy qoidalarga koʻpam mos kelmaydigandek tuyulaveradi. Hozir, yozuvchining «Hali hayot bor» kitobini oʻqib turib, shu tuygʻu yana yangilandi...
...adashmasam, bu tuygʻu dastlab «Odamning olasi» hikoyasini oʻqish asnosi paydo boʻlgandi, shekilli. Sababi, unda mazmun yangicha edi: oddiy bir odamning oddiy bir kuni, qahramoni ham gʻalatiroqmi-yey... maqtayin desang, biz maqtab oʻrgangan qahramonlarning haqi ketib qoladi, yomonlay desang – buning. Hammadan ham uning oʻsha chogʻlar biz asiri boʻlib yurgan sevgi haqida aytganlari: avval xoʻp gʻashingga tegadi-yu, kitobiy-stereotip qarashlaringni birdan parchalab yuborganini sezmay qolasan... bir kulging, bir yigʻlaging keladi. Oʻylab qarasam, oʻshanda Sherqoʻzining gaplarini beixtiyor «oʻgʻil boʻlib» eshitganman, chogʻi: «He, sodda bolam! Xotin deb oʻlib-tirilib pul yigʻasan, tushirib ham olasan. Toʻydan keyin uch-toʻrt hafta, chillang chiqquncha yashinmachoq oʻynab, quvlashib ham yurasan. Keyin... boshlanadi – roʻzgʻorning unisi kam, bunisi kam. Bir vaqt qarabsanki, sevgi degani donga qoʻngan chumchuqdek pir-r etib uchib ketibdi...» Qiziq, hozir «Odamning olasi»ga bugunning nazari bilan qaray olmayapman, harchand urinmay, oʻttiz yil naridagi taassurot bosib ketayotgandek... afsuski, oʻsha taassurot endi yaxlit emas, parchalanib ketgan – uni oʻrtoqlashish imkondan tashqarida. Iloj qancha, boshqacha aytolmaganim bois «yozuvchining mahorati shundaki, oʻquvchi tasvirlanayotgan voqeaga befarq qaray olmaydi, beixtiyor uning ishtirokchisiga aylanadi» qabilidagi navbatchi, navbatchi boʻlsayam rost gaplar bilan cheklanaman, maʼzur tuting.
...yodingizdadir, 80-yillarning oxirlarida koʻp qatori Ahmad Aʼzam ham gʻoyat faollashdi: «Bu kunning davomi», «Asqartogʻ tomonlarda», «Oʻzim bilan oʻzim» – bari shuning mahsuli. Shu oʻrinda muhim bir nuqtani ayricha taʼkidlamoq kerak: koʻpchilikdan farqli, AAʼzamda publitsistiklik emas, tahliliy nigoh kuchaydi va u jamiyatda mavjud holat mohiyatiga qaratildi. Muhimi – turli rakurslardan: «Bu kunning davomi»da oʻquvchi ismsiz qahramon – U(n)ga chetdan nazar soldi, «Asqartogʻ tomonlarda»da voqelikni Mahdining nigohi orqali kuzatdi, nihoyat, «Oʻzim bilan oʻzim»da beixtiyor «men» mavqeidan turib qaray boshladi. Yaʼni yozuvchi goʻyo «tom ustiga tom bosib» boradi: qalamga olingan ijtimoiy dardga oʻquvchini bosqichma-bosqich yaqinlashtirib, oʻziga sezdirmaygina shaxsiy dardiga aylantiradi.
Balki, aytganlarimdan «nuqtai nazar bilan bogʻliq mazkur usullar atayin, muayyan maqsadni koʻzlab qoʻllangan, bu esa yozuvchining mahoratidan darak» degan fikr kelib chiqar. Albatta, shunday deyishga asos yetarli. Lekin men buni mahoratdan koʻra boshqa narsaga – samimiyatga yoʻygan boʻlardim. Zero, bu asarlar, ulardagi obrazlar yozuvchi fikrlarini ifodalash uchun illyustratsiya emas, yoʻq, uning uchun shularni yaratish jarayonining oʻzi – izlanish, mohiyatga yaqinlashishdir. Ayni shu narsa – yozuvchining ijod onlaridagi maʼnaviy-ruhiy izlanishlari jarayon sifatida aks ettiriladi, natijada oʻquvchi saboq oluvchi emas, balki izlanishlarning bevosita ishtirokchisiga aylanadi – ikki oʻrtada hamfikrlik, hamdardlik asosidagi samimiy muloqot, koʻngil oshnoligi yuzaga keladi. Darvoqe, ushbu asarlar yaratilgan 80-yillarning adogʻi fikr ahli uchun chinakam maʼnaviy-ruhiy izlanishlar davri edi. Hammasidan ham qandaydir besh-olti yil davomida tafakkurimizda yuz bergan oʻzgarishlar shiddatini ayting! Nazarimda, A.Aʼzam shu uchala asarda oʻzgarishlar shiddati va mohiyatini muhrlab qoʻyishga ulgurgandek:
birinchisida U «bunday yashab boʻlmaydi» degan qarorga keladi;
ikkinchisida Mahdi «odam bir narsani tubdan oʻylab olsa-yu, hech narsani oʻzgartirmasa, yana shunday yashayversa... Yoʻq, mumkin emas» deya ertadan harakat boshlashga chogʻlanadi;
uchinchisida esa oʻzgarishni oʻzidan boshlagan, «koʻnglini xuddi uy koʻtargandek» sarishta qilib, «koʻnglimning tubidan shunaqa tuygʻularim topilayotirki!.. Shunchalar badavlat ekanimni oʻzim bilmay, qashshoq-benavo yuravergan ekanman» deya hayron turgan, endi oʻzini dunyoni koʻngliga muvofiq oʻzgartirishga qodir his qilayotgan odamni koʻramiz... Ehtimol, joiz emas koʻrinar, shunday boʻlsa ham aytgim keldi: mazkur fikrlar A.Aʼzam asarlari eʼlon qilinishi bilan peshma-pesh oʻqilganda tugʻilgan. Oʻshanda «Bu kun... va uning davomi» nomli bir maqola yozgan va unda uchala asarda aslida bir odamning ijtimoiy tafakkurda shiddatli oʻzgarishlar kechgan qisqa bir davrdagi maʼnaviy-ruhiy tadriji kuzatilgan, degan fikrni oʻtkazishga harakat qilgandim. U payt taassurotlarim hali ohorli boʻlganigami yo qahramonlarning maʼnaviy-ruhiy izlanishlari koʻnglimga yot emasligigami, har tugul, nazdimda durustgina maqola chiqqan va yuqoridagi fikr yetarli asoslangandek edi. Lekin tahririyatlar fikri oʻzgacharoq boʻldi, chogʻi, umid bilan joʻnatgan qoʻlyozmalar bedarak ketdi, aksiga olib, oʻzimda nusxasi saqlanmagan... «Yoʻqolgan pichoqning sopi oltin» deydilar, shundanmi, oʻsha maqolam hanuz juda boʻlakcha yozilgandek tuyulaveradi-da...)
...endi ohorli taassurotlarga kelsak. «Hali hayot bor» qissasini oʻqirkan beixtiyor Gogolning «Revizor»i yodga keladi. Unda ham hamma gap bitta voqea – nashriyotning oddiy bir xodimi Aʼlamning markazqoʻmdan yoʻqlanishi atrofida aylanadi. Shu birgina voqea va oʻsha voqeaga nashriyot xodimlarining munosabati... «Axir, qissa degani bunday boʻlmasdi-da! – beixtiyor nazariy bisotimni titkilay boshlayman. – Qissada bir-biriga bogʻliq voqealar zanjirdek tizilguchi... bu voqealarning bari asosiy qahramon bilan bogʻliq... ular oʻsha qahramon xarakterini ochib berishga xizmat qilguchi... yaʼni qissadagi voqealar vosita, pirovard maqsad qahramon boʻlguchi edi...» Xullas, nazariy qoidalardan kelib chiqsak, bu qissa emasdek. Lekin... maza qilib oʻqiganingni ham inkor qilolmaysan-da, odam! E-e, shu, adabiyotshunos degan noming bor, oʻrganib qolarkan, maza qilib oʻqiganingni bir yon surib, yoʻl izlayverasan ekan: hikoyami, qissami?.. Yana, haqiqatdan uzoqroq boʻlsayam ehtimoli yoʻq emas, ertami-indin «qissa degani mundoq boʻlur...» deya hijjalab tushuntirganingda, biron talabaning «falon qissa-chi?» deb qolishi ham bor...
(Fahmlagandirsiz, hanuz tanqidiy asarni keng omma oʻqiydi deb oʻylab yurganimdan boʻlsa kerak, bularni «olimona gaplar kimgayam kerak, asar haqidagi gapingni ayt-da qoʻymaysanmi!» degan eʼtiroz dafʼiga uzrxohlik maqsadida aytayotirman.)
...holat shundayki, janrni belgilab olish chindan ham zarur ekan. Fikrimcha, «Hali hayot bor» asari – qissaning nasrimizdagi yangi bir koʻrinishi, unda hikoya va dramaga xos poetik xususiyatlar uygʻunlashgani holda qissa problematikasi yetakchilik qiladi. Hikoyadagi kabi unda bitta voqea qalamga olingan, voqea oʻz holicha estetik qimmat kasb etadi (yaʼni, qissadan farq qilaroq, voqea qahramonga nisbatan vosita emas). Dramadagi kabi unda bitta voqea – Aʼlamning markazqoʻmdan yoʻqlanishi dramatik konfliktli holatni yuzaga keltiradi: barcha personajlarning xatti-harakatlari shu bilan bogʻliq, voqeaning izchil rivojidan koʻra u yuzaga keltirgan holat muhimroq. Yaʼni voqeaning izchil rivoji emas, holatning ichki rivoji ustuvor. Shunga koʻra, syujet epizodlar – dramadagi kabi almashinib turuvchi koʻrinishlardan tarkib topgan. Har bir koʻrinishda muayyan personajlar ishtirok etadi, ularning qiyofasi dramatik holat bilan bevosita bogʻliq holda ochilib boradi. Toʻgʻri, ushbu epizodlarni qahramon – Aʼlam bilan bogʻliq syujet chizigʻi birlashtiradi. Biroq, garchi syujet oʻzagini tashkil qilsa-da, Aʼlam chizigʻi gʻoyat ixcham: hovlisida koʻmir tashiyotganida xabarchi boradi – ishga kelib nima gapligini aniqlaydi – ariza berib ishdan ketadi. Yaʼni asar strukturasida bu chiziqning yordamchi funksiyada ekani atayin taʼkidlangandek. Holbuki, mabodo badiiy niyat ijrosida, muallif konsepsiyasini ifodalashda shu chiziq dominantlik qilganida, nazariy qoidalarga toʻla muvofiq hikoya yaratilgan boʻlur edi. Niyat esa boshqa, yaʼni butun boshli bir jamoa – jamiyatning bir halqasi qiyofasini, maʼnaviy qiyofasini chizish, xuddi shu narsa asarni hikoya janri doirasidan chiqaradi. Zero, asar qahramoni Aʼlam deganimiz bilan, u faqat struktura nuqtai nazaridangina ushbu mavqeni egallagan, konsepsiya nuqtai nazaridan esa JAMOA qahramon boʻlib chiqadi. Ayni shu jihatlar «Hali hayot bor»ni qissaning oʻziga xos yangi bir koʻrinishi deyishimizga asos beradi.
Aslida-ku, qissa asosida oddiygina voqea yotadi, hayotda bunga oʻxshash voqealarga koʻplab duch kelinadi va keyincha shunchaki latifa misoli eslab kulib yuriladi. Deylik, agar nashriyot rahbariga sim qoqqan Gulimoh Yulduzovna: «Kamolov Aʼlam hali ham sizda ishlayaptimi?» – deb soʻragan mahal stolidagi boshqa telefon jiringlab qolmaganida (shunday boʻlishi mumkin va tabiiy, axir, balki unga ham yuqoridan sim qoqishgandir, balki uyidan, balki boshqa – ahamiyati yoʻq!), nashriyot ari uyasidek toʻzib ketmagan, qissada oʻqiganimiz mashmashalar ham yoʻq edi. Mantiqan qaraganda, Gulimoh Yulduzovna muddaosini aytmasdan «Keyin gaplashamiz!» deya goʻshakni qoʻygan ekan, bunchalik xavotirga oʻrin boʻlmasligi kerak edi. Biroq qissada tasvirlangan muhit (davr) shundayki, undan doim ham mantiqqa rostlikni izlash befoyda. Zero, bu muhitda «yuqori – hammavaqt haq», u quyidagilarni xohlagan koʻyga solishi mumkin; quyi «Oʻynashmagin arbob bilan...» naqlini dasturilamal biladi, yuqori qarshisida «qoʻl bogʻlab» turish odat, mutelik hammaning qon-qoniga singib ketgan. Shu bois ham nashriyot direktori uchun yoʻqlov tabiiy hol emas, shoʻrlik «bir ishi bordir, soʻragandir, hali aytar» deb qoʻyaqolishga ojiz, kaltakning bir uchi oʻziga tegishidan xavotirda. Ajablanishga hech oʻrin yoʻq: mute inson oʻzini hamisha aybdor his qiladi (istalgan vaqtda aybdor qilinishi mumkin-da!), chunki u yuqori qarshisida goʻyo onadan tugʻilgandek bir alfozda – ishtonsiz, choʻpdan hadik olib yashashga majbur. Shu jihatdan qaralsa, direktor va ozmi-koʻpmi «masʼul»ligi bor boshqa xodimlarning oʻzlarini muhofaza qilishga qaratilgan (va bizga notabiiy koʻringan) harakatlari ular uchun tabiiy zarurat boʻlib chiqadi. Demak, shu holni keltirib chiqargan muhitning oʻzi noraso. Afsus, nashriyot (muhit)da hamma shunga koʻngan: birlari koʻngangina emas, mavjud holat va undagi oʻz oʻrnini saqlab qolish uchun andishani bir chetga surib qoʻyib jon-jahdi bilan tirishadi; boshqa birlari loqayd tomoshabin boʻlib turadi. Taʼkidlash joiz, yozuvchi personajlarning xatti-harakatlari, gap-soʻzlarini chetdan turib, goʻyo betaraf tasvirlasa-da, ularning ruhiyati oʻquvchi koʻz oldida shaffof holda namoyon boʻladi. Shu bois ham yozuvchining aytishi shart emas, oʻquvchi «bunday yashab boʻlmaydi, bunday yashash insonlik shaʼniga noravo!» degan fikrni uqib olaveradi. Sirasi, bu Ahmad Aʼzamga xos mahorat qirrasi... (Darvoqe, birgina odam, koʻnglida erkinlik tuygʻusi oʻlmagan Aʼlamgina mavjud ahvolga koʻnmaydi – ariza yozib ishdan ketadi. Toʻgʻri, bu qahramonlik emas, muhimi, yozuvchi ham buni qahramonlik deya talqin qilish fikridan yiroq. Zero, haqiqatda bu oʻzini inson oʻlaroq his etgan, tiriklik maʼnosi tirikchilikkina emasligini anglagan kishi borki qilishga burchli harakatdir. Fikrimcha, qissa qahramonining orqa planda qoldirilishi ham shu fikrni taʼkidlashga xizmat qiladi) ... aytmasdanoq ifodalash mahorati.
«Qatagʻon yili» hikoyasini oʻqib, «Aʼlamning harakati qahramonlik emas» deya hukm chiqarganda bir oz shoshmadimmikan degan andisha tugʻiladi kishida. Hikoyani oʻqirkan, beixtiyor yaqin oʻtmishdagi «paxta kampaniya»lari esga keladi: qulf osilgan idorayu muassasa eshiklaridagi «hamma paxtada» yozuvlari... yopilgan bozorlar... toʻxtatib qoʻyilgan avtobus yoʻlovchilarining «yoʻl haqi» uchun paxtazorga yoyilishi... shanba-bozor kunlaridagi koʻchalarni toʻldirgan avtobus karvonlari... – aytib nima qildik, bular koʻpchilikning yodida hali. Xullas, 1982 yil noyabr oyidagi zarbdor kunlardan biri, «Dalalarda yakkam-dukkam birchigit qolgan, sovxoz oktyabr oyi oʻrtalarida planni doʻndirib bajargan-u, elu yurt hali-hamon shu bajariqni toʻldirolmay jonhalak, boʻl-ha-boʻl hiqildoqqa kelgan». Asablar tarang, buning ustiga kech kuz izgʻirini achitib turgan bir payt oilasi bilan uyiga – Toshkentga qaytish uchun ulov poylab turgan hikoyachi bilan militsioner oʻrtasidagi dahanaki jang qalamga olingan hikoyada, shu xolos.
Yuqoridan «odamlar yurmasin koʻchada» degan topshiriq berilgan – hamma paxta hosili uchun kurashishi shart! Yaxshi eslaysiz: shoʻro davrida «plan»dan keyin «majburiyat» degani boʻlardi. Oʻshanda «majburiyat» deb yuravergan ekanmiz-u, soʻzning mohiyatga naqadar mosligiga eʼtibor qilmas ekanmizmi-yey?! Chindanam «majburiyat» degani koʻproq turli darajadagi «byuro» va «shtab»lardagi doʻq-poʻpisalar, raisu birgatlarning zugʻumlari, melisaning haybati bilan bajarilmasmidi?! Yo har qadamda ilingan qizil matodagi shiorlar, radio-televideniyedan yangragan chorlovlar shunchalar kuchli... Hay, mayli, bu boshqa masala. Xullas, melisaga «odamlarning koʻchada emas, dalada boʻlishi»ni taʼminlash yuklatilgan. Shoʻrlik quyushqondan chiqilayotganini biladi, lekin oʻziga yuklatilgan vazifani soʻzsiz bajaradi: «Endi... ishimiz shu-da. Bajar, desa – bajaramiz. Topshiriq qattiq». Munday qarasang, melisa yuqorining topshirigʻini ogʻishmay bajaradi, paxta siyosati hammaga teng deya barchadan itoat talab qiladi, dagʻdagʻalari qoʻrqqulik; odamlar ham uning talabini bajarayotgandek, ayni chogʻda, u bilan sichqon-mushuk oʻynayotgan misoli evini qilib tirikchilik yumushiga ham unnaydilar.
Sirasi, Said bovo «eshonbovomizning ullari» bilan koʻrishishga jahd qilmaganida, oʻz navbatida, «tavarrik odamning bolasi» ham cholning gapiga kulmay qoʻyaqolsa, olam guliston edi – hayotning «sichqon-mushuk» oʻyiniga monand oqimi davom etaverardi. Lekin bunday boʻlmadi: Said bovo niyatidan qaytmadi, hikoyachimiz esa kulib yubordi-da! Xuddi shu nuqtada melisa yigitning bitta qiyofasi koʻz oldimizda mukammal suratlanadi:
«Bu yerda men ruxsat bersam kulasiz!»
Koʻryapsizmi, qarshimizda endi shunchaki bir militsiya noziri emas, balki naq hokimi mutlaq turibdi: qoʻyib bersang «Men ruxsat bersam nafas olasan!» deyishdan ham toymaydigan alpozi bor. Shoʻro zamoni haqida gapira turib «mustabid tuzum-mustabid tuzum» deya noliymiz-u, asli tuzum degani shunchaki mavhumot ekanligini koʻpda oʻylamaymiz. Holbuki, mustabid tuzum ham men, sen va u – bizdan tashkil topadi. Unda yashagan har birimiz qay darajada mute boʻlsak, shu darajada mustabid ham edik, zero, mutelik bilan mustabidlik bir-birini taqozo etuvchi egizak tushunchalardir. Qarang, melisa yigit markaziy gazeta muxbiri (yaʼni oʻz tushunchasida yuqorining vakili) balan gaplashayotganini anglashi bilanoq vujudidagi mustabid izsiz yoʻqoldi: «Boshdan shuni aytmaysizmi?» – deya oʻzini oqlashga, uzrxohlik qilishga oʻtadi. Ana endi uning dodini tinglang: «Mana, kechagi bozor, qor urib turibdi.Odamlar insofing bormi, kartishka-partishka olib olaylik, bir soatgina och, deb chuvvos yopishishdi menga. Qor-ku, ertalab boʻlsa, shu havoda kim ham dalaga chiqardi, debman. Mayli, yarim soat muhlat, bozorlaringizni qilib olinglar, lekin xafachilik yoʻq dedim». Ha, melisa yigit bir lahzagina hamqishloqlariga yuqorining vakili ekanligini unutib munosabatda boʻldi va... baloga qoldi: «Odamlar endi darvozadan kirib, savdoni boshlagan edi, babillab qora «Volga» kepqoldi. Odamlarga hech narsa degani yoʻq. Menga qarab: «Onayni falon sani! Sanga shapka kiydirganni onasini!» deb ke-yetdi!..» Endigina hammani bir ogʻiz «ruxsat» deyishiga mahtal qilib turgan melisa yigitni bu qadar toʻzitib soʻkayotgan raykom buva boʻladilar. Kim bilsin, bundan sal ilgariroq boshqa birovi, deylik, paxta topshirish grafigi bajarilmagani uchun uning-da onasini aybdor qilganmi? Ehtimoli aslo yoʻq emas, zero, mustabid tuzumda «musht ketdi» qoidasi amal qiladi: quyi pogʻonadagi shoʻrlik avval «Enangni qozi...» deya alamini yutadi, soʻng... oʻzidan quyidagiga sochadi. Eh-he, qurgʻur alam sochgan bilan tugay qolsaykan, koʻngilga toshday choʻkavergani yomon. Melisa yigitning alami hali yangi, koʻngli hanuz yigʻlab turibdi, «Mayli, shu odamlarni deb soʻkish eshitaman», – deya oʻzini ovutmoqqa harakat qiladi, lekin «birontasi, ey inson, soʻksang, oʻzini soʻk, onasida nima ayb demagani botib ketadi». Keyin hamqishloqlaridan gina qilishga haqqi yoʻqligini his qilib, alami bir bahya koʻtariladi: «E-e, bechoralarga nima ham deyman, hammamiz shunday». Qarang, melisa yigit xoʻrlik koʻrgach oʻzini hamqishloqlari bilan bitta qayiqda his qiladi, lekin koʻnglida yilt etgan isyon uchqunini darhol soʻndirib, oʻzini shu qismatga koʻnishga chogʻlaydi: «Ketvoray desam – ish bu, tirikchilik degan narsa bor. He, mayli-da, biz bir kichkina odam, melisalikni ham qilish kerak, baribir. Betni qalin qilib yuribmiz-da...» Mana, koʻz oldimizda melisa yigitning ikkinchi qiyofasi ham suratlandi: u ham boshqalar kabi mute bir odam... (boya «har birimiz qay darajada mute boʻlsak, shu darajada mustabid ham edik» degandim, shu fikrga yana qaytgim keldi. Mojaro murosaga doʻngach, hikoyachi «halidan beri koʻnglini bosgan bir gʻashlik, oʻjar bir gunohkorlik tuygʻusi» haqida soʻzlaydi, guvohnomasini koʻrsatganiga uyalib ketganini aytadi. Toʻgʻri, hikoyachi oʻzini himoya qildi, lekin bunga guvohnomani koʻrsatib, melisa yigitga uning oʻzi kabi, yaʼni mustabidalarga xos muomala qilibgina erishdi. Koʻnglini noxush kayfiyat chulgʻagani, uyat hissi aslida shundan emasmi?!.) Endi yuqoridagi andishaga kelsak, tan olaqolay, «Aʼlamning harakati qahramonlik emas» deganim xato: oʻsha sharoitda ham ichki erkinligini saqlab, insonlik shaʼnini baland tutib yashashning oʻzi qahramonlik boʻlmasdan nima, axir?!.
Mashgʻulotlarda, singadigan davralarda bir qarashda oddiygina hayotiy holatda hikmat koʻrishu mohiyatiga teran nazar solgan holda unga badiiy-falsafiy qimmat bagʻishlash Ahmad Aʼzam ijodiy manerasiga xosligini taʼkidlab kelaman. Yangi kitobini oʻqib, bir jihat nazarimdan chetda qolib kelganini sezib qoldim. Men yozuvchi xayoloti bilan bogʻliq, chamasi, «Oʻzim bilan oʻzim»da nish bergan va keyincha ikkita shox chiqarib rivojlangan jihatni nazarda tutaman. Bu shoxlarning biri – liriklik, yaʼni voqelikni tasvirlash emas, munosabat ifodalashning oldingi planga chiqishi... (Ha-ya, «Oʻzim bilan oʻzim» eʼlon qilingan paytlar shapaloqday bir narsa yozib, uning lirik asar ekanligini isbotlashga uringan, oʻzimni yangi gap aytolgan sanab quvonib yurganim bor. U paytlari rus adabiyotidan dars berganimgami yo rus tilida yozish urf boʻlganigami, maqolani ruscha yozib, «Janrovoye svoyeobraziye poemы A.Agzama «Nayedine s samim soboy» deb atabman. Nomni qarang! Davomini yozmasa ham boʻlaveradigandek edi-yov…) Kitobga novella deb kiritilgan «Gul koʻtarib ketayotgan erkak»da xuddi shunday: unda epik asarga xos voqeabandlik, baski, hikoyachi yoʻq, unda koʻzi tushib turgan holatni mushohada etayotgan muallif – lirik subyekt bor, yaʼni u mohiyatan lirik asar. Shoxlarning ikkinchisi – xayolda yaralgan voqeaning qalamga olinishi: «Soyasini yoʻqotgan odam», «Notoʻgʻri tush» hikoyalarida shunday. Albatta, ular shunchaki xayolot mahsuli emas, balki shu voqelik taʼsirida, u haqdagi oʻy-qarashlarni, OʻZni ifodalash vositasi oʻlaroq yaratilgandir. Oʻzi sezmagani holda soyasini yoʻqotib qoʻyishu tush ichida tush koʻrishlar... – sagʻal modernistikroq izlanishlar isi kelmayaptimi?!. (Xabaringiz boʻlgandir, yaqinda internetda ikki katta ijodkorning munozarasi ketib, bahs qizigʻida «sizning avlodingiz nima qilib qoʻyibdi?» qabilidagi tanalar ham oʻrtaga chiqdi. Kamina tomonlarning birini yoqlash fikridan yiroqman-u, lekin insof yuzasidan bizdagi modernistik izlanishlar ilk bor 70-yillar avlodi, jumladan, Ahmad Aʼzam ijodida boʻy koʻrsatganini eʼtirof etish lozim deb oʻylayman. Faqat, ular istihola qilishganmi va yo u paytlar «modernist» degani deyarli tavqi laʼnat boʻlganigami, har tugul, oʻzlarini modernist deb atashmagan. Sirasi, gap bunda ham emas, gap badiiy tafakkur rivojining uzluksizligi va bu jarayonda har bir avlodning oʻz oʻrni borligida, yana bu holning ixtiyorimizdan tashqari mavjud ekanligida...)
Ahmad Aʼzam yangi kitobi muqovasiga «Koʻp ishni qilib koʻrdim, turli yumushga qoʻl urdim. Lekin hech biri yozishga, yozish beradigan mashaqqatli zavqqa teng kelmaydi...» degan izhorini yozdirib qoʻyibdi. Haqiqatan ham, kitobga yozuvchi, nazarimizda, adabiy jarayondan bir oz chetlashib qolgandek, «turli yumushga qoʻl urib» yurgan vaqtlari yozilgan asarlar kiritilibdi. Muallif «yozish beradigan zavq» haqida aytibdi, illo, oʻqish beradigan zavq ham bundan kam emas. Shuni oʻylab, kitobga kirgan asarlarning ayrimlariga, shunda ham muxtasar toʻxtaldim – oʻqib oladigan zavqingiz oʻzingizniki boʻlsin, dedim-da.
2012 yil
OʻYLASHGA UNDOVCHI ASAR
«Mangu darbadar»ning janrini muallif roman deb belgilabdi. Ehtimol, ayni hol didi anʼanaviy romanlar ruhida tarbiyat topgan oʻquvchida eʼtiroz uygʻotar ham. Axir, bunda yaxlit bir voqea boʻlmasa, koʻp planli syujet asosida voqelikning keng epik manzarasi tasvirlanmagan boʻlsa, markazida qahramon turmasa... – nimasi roman?!. Jahon adabiyoti tajribalaridan, xususan, Gʻarbda yarim asrlar ilgari boshlangan «yangi roman» bobidagi izlanishlardan ozmi-koʻpmi xabardor oʻquvchida eʼtiroz tugʻilmasayam kerak. Zero, «Mangu darbadar»da anʼanaviy eposga xos voqeaband syujet oʻrnida sirtdan bir-biriga bogʻlanmay turli makon va zamonda, goh reallik, gohi xayolotda kechuvchi voqealar tasvirlangan, markazida risoladagidek qahramon turmagan boʻlsa-da, ularni bir narsa – hayotning maʼnisiyu bashariyat taqdiri haqida oʻyga tolgan muallif shaxsi birlashtiradi, yaxlit butunlikka – romanga aylantiradi...
Isajonning bitigi anʼanaviy yoʻlda yozilmagani aqlga tayin, lekin uni modernizm yo postmodernizmga taalluqli etishga-da qiynaladi kishi. Modernistik asar deyin desa, unda ham turfa uslublar – koʻhna diniy rivoyatlardan tortib hozirgi «internet tili»gacha, ham turfa janrlar – qadim diniy didaktikadan tortib urfdagi «boyevik»kacha... quroq-qorishiq bir butunlik kasb etayotibdi. Hay, postmodernistik asar deb qoʻya qolay desa, muallif olamu odam haqidagi oʻy-tashvishlarini ifoda etmoq uchun badiiy model – postmodernistlar inkor qilgan metarivoyat yaratib qoʻyibdi... Holatdan chiqishga urinish demang-u, nazarimda, Isajon oʻzi bilgan bizdagiyu xorijdagi ijodiy tajribalarning barini ichdan oʻtkazibdi – bugun oʻzini qiynab turgan muammmolarning badiiy idrokiyu ifodasi uchun maqbul shakl izlabdi, izlanishlari sintezga olib kelibdi.
Darvoqe, gʻarbda urf boʻlgan «izm»lar maʼnaviyatimiz uchun zararli deguvchilarning tashvishlari, albatta, asossiz emas. Margʻub tomoni shuki, Isajon oʻsha «izm»lardan maqbul shaklni olgani holda oʻzi milliy zaminda sobit turibdi. Jilla qursa, bir jihatni olaylik: postmodern kayfiyat degani millatlaru milliy madaniyatlar qorishuvini koʻzda tutadi, shunday zamindan unib chiqadi. Yozuvchimiz esa bu ruh-kayfiyatni butun vujudi bilan inkor qiladi, professor Ziyoning oʻgʻli kabi «oʻzi sevgan, amallaridan Oʻzi rozi boʻladigan xalq orasida» yaralganiga shukrona keltiradi, roʻzi mahsharda «oʻz jonajon tuprogʻida, oʻz jonajon millati bilan birga boʻlishni orzu qiladi»; Vatanni «iymonining qoʻrgʻoni» deb biladi, «dilining ildizlari shu yer osti buloqlariga bogʻlab qoʻyilganday, uzilsa quriydigandek» his qiladi oʻzini. Ha, asl ijod, agar u milliy-madaniy zaminda voqe boʻlsa, aslo koʻr-koʻrona taqlid boʻlmaydi. Zero, ijodiy sintez degani bir jihatdan alximiyaga monand: kimyogar turli moddalarni qorishtirib sar oltin olishga intilarkan, singishmagan moddalar choʻkindi boʻlib shishada qolaveradi.
Yozuvchi hayotning maʼnisiyu bashariyat taqdiri haqida oʻyga tolgan, dedik. Axir, inson hayotidan maʼni izlash soʻnggi ikki asr mobaynida adabiyotning markaziy muammosiga aylanmadimi? Ha, hatto modernizmning ayrim oqimlari inson hayotini har qanday maʼnidan ayro tushadi deb daʼvo qildi ham, ozmi-koʻpmi shu kayfiyatga tushdik ham. Xayriyatki, islom nuri bilan yorishgan dillar bu kayfiyatni oʻziga sigʻdirolmadi, sigʻdirmadi. Jumladan, Isajon ham. Yozuvchi muammoning ildiziga nazar soladi va koʻradiki, Yaratganidan uzoqlashishi barobari inson hayotining mazmuni yoʻqolib borayotganini teranroq his qilgan, bu his muttasil kuchayib borgan. Va bu nihoyasiz jarayon. Shuning uchun ham romanda yaralmish – inson «tangrining irodasiga isyon oʻlaroq» yaratgan eng oliy mavjudot – klon ham olamning nechogʻlik mukammal yaratilganini idrok etgach, «mazkur silsila aro oʻz oʻrnini topishga harakat qiladi». Ammo, hayhot... topmaydi, topolmaydi.
Shu bois ham dunyolarga sigʻmaydi, olamni bunchalar mukammal yaratgan Zotni «izlab topish va butun olam yaratilishining sabablarini Oʻzidan soʻrash uchun» bosh olib chiqib ketadi. U koʻzlagan manzil belgili: izlagani – «Uning irodasiga va mening yaratilishimdan maqsadiga mos... keladigan makon va zamon». Biroq, hayhot... u tushgan yoʻl qayon eltadi, koʻzlagan manziliga yetadimi va yo oʻsha mangu darabadarga qismatdosh boʻlib qoladimi?.. Kim biladi, «butun olam ilgarilab borayotgan turli-tuman yoʻllar»ning qay biri haq yoʻl? Sobit ishonch bilan «qismatimiz shu sahroda yashab Parvardigorga ibodat qilish va ajalimiz yetganida jonimizni Oʻziga topshirishdir» deya kundalik yumushlariga mashgʻul badaviylarmi? Yo yorugʻ olamga etak silkib, butun borligʻi – qalbiyu aqli bilan Yaratganga yuzlangan avliyoning yoʻlimi?..
Asarda savollar qoʻyilgan, javob esa imkondan tashqarida, zero, uchinchi parvona misoli «alanga ichiga kirib otash ichra gʻoyib boʻlgan»-gina BILADI va... oʻzi «erishgan bilim haqida gapira olish imkoniyatidan mahrum boʻladi»...
Aslida, professor Ziyoning oʻgʻli aytmoqchi, «tevaragimiz rumuzlarga va timsollarga toʻladir». Va shu rumuzu timsollar «aql qulogʻiga baland ovoz bilan xitob qilib turibdi». Biroq biz, biz eshityapmizmi shu xitoblarni?! Mabodo, dovonga koʻtarilgan sari quloqlar bitgani kabi, bashariyat safida yuksalishimiz barobari «aql qulogʻi»miz ham bitib bormayaptimi?!.
Qadimgilar adabiyotni tabiatga taqlid deganlar. Chamasi, Isajonga ham shu yoʻldan borish maʼqul koʻrinibdi – romanni rumuzu timsollarga toʻldiribdi. Bu ramzu timsollar tafakkurimizga qaratilgan – fikr bilan ularni chaqishimiz tafakkurimizni charhlashiga imonim komil. Asarni oʻqiganda bir-biridan murakkab savollar ketma-ket qalqib chiqaversa ham, ehtimol. Lekin ular ichida eng muhimi, bugungi taraqqiy darajasiyu ertangi imkonlari ufqining chamasidan masruru magʻrur turgan XXI asr kishisi uchun eng joʻn va eng murakkabi mana bulardir, balki:
«Men kimman?»
«Otim nima?»
«ILK AVVAL KOʻZIMNI ISHQ BILAN OCHDIM...»
Sarlavhaga chiqarilgan Choʻlpon misrasida «Anodin qay kuni tugʻdim, sening ishqing bilan yondim» deya figʻon chekkan xijronzada Mashrab, umuman, Haq ishqini kuylab oʻtgan salaflar anʼanasining taʼsiri yoʻq emas. Biroq mudom «koʻngli yangilik qidirib» yashagan Choʻlpon salaflari faol qoʻllagan «ishq», «oshiq», «yor» obrazlariga yangicha maʼno yukladi: uning talqinida «yor» yurt ozodligi-yu, «oshiq» erkka tashna koʻngildir...
***
Shoir-da, ozroq mubolagʻa qilmasa boʻlmaydi, dersiz?! Yoʻq, uning «ilk avval koʻzimni ishq bilan ochdim» deyishi mubolagʻa emas. Zero, tanglayi millat dardi bilan koʻtarilgan, Taraqqiy va Istiqlol ishqi vujudiga sut bilan kirganu yurak qoniga aylangan uning. Mubolagʻaning dafʼiga mubolagʻa keltiryapti, demang, asli oʻzi shunday...
...1913 yilda Rusiya jadidlari rahnamosi, «Tarjimon» muharriri Ismoilbey Gʻasprali nomiga Turkistonning uyezd shaharlaridan birida yashab turgan oʻn olti yoshli yigitchadan maktub boradi. Unda, jumladan, bunday deyiladi: «Andijonning baʼzi buyuklari menga derlar: «Sen «Shalola», «Turk yurdi», «Shahbal», «Tarjimon», «Vaqt» va «Iqbol» oʻqiysan, na uchun Mirzo Bedil va Xoʻja Hofizlarni oʻqimaysan? Bu savolga javob berishga ojiz qoldim. Agar javob bor boʻlsa, «Tarjimon»da chop etilishini qayta-qayta iltimos qilaman. Agar javob yoʻq boʻlsa, bu «yangi adabiyot»ni suvga, otashga otib, bor vaqtimni Mirzo Bedil va Xoʻja Hofizlar mutolaasi bilan oʻtkazayin». Bu – oʻsmir yoshidayoq jadid nashrlari bilan yaxshigina tanishib, ulardagi gʻoyalarni ruhiga singdirgan, atrofidagilar ularning ahamiyatini anglamayotgani, qabul qilolmayotgani, qarshi turganlaridan yuragi zada Choʻlponning ustozdan maʼnaviy koʻmak soʻrab bitgan iltijosi. Maktub ohangidan seziladiki, muallif qaysi yoʻldan borish masalasini oʻzi uchun hal etib boʻlgan, faqat yoʻl boshida turgan chogʻi dilidagi ikkilanishlar, shubha-gumonlarni yengish uchun kichik bir dalda, ragʻbat kutyapti, xolos...
...oʻziga toʻq savdogarning yolgʻiz oʻgʻli, tahlikali yoʻlga kirish oʻrniga otasining topganini yeb yotsa yoki birini oʻn qilay deb astoydil bel bogʻlasa boʻlmasmidi?! Yoʻq, boʻlmas edi. Chunki murgʻak diliga ingan ishq qarshisida «Dunyoga nega kelding? Yashashdan muddaoing ne?» tarzidagi savollarni koʻndalang qilib qoʻygan edi. Oʻsmir yoshidayoq bu qadar murakkab savollarga javob izlashga jazm etgani, taqdim etilgan yoʻllar ichidan oʻziga taqdir etilgani – tirikchilik emas, TIRIKLIK yoʻlini tanlagani...
Bu-da bir oʻrnak.
***
...qalblar tutash boʻlsa, muloqot uchun masofa ahamiyatsiz. Ismoilbey Boqchasaroyda turib gʻoyibona shogirdining holini fahm etdi. Tasodifmi yo savqi tabiiysi bilan maktub egasining KIMligini his etganmi, har tugul, Andijondan «olganimiz ajoyib bir maktub chop etish va diqqatga loyiqdir. Sohibi maktub bizdan ancha goʻzal soʻylaganidan yozganlarini aynan keltiramiz» deya maktubni «Tarjimon»da eʼlon qiladi. Ustoz javobida «yangi adabiyot»ni suvga, otashga otaman» deya poʻpisa qilgan shogirdni bir oz koyigach, Bedilu Hofizlar mutolaasi ham zarur, ayni chogʻda, zamona ahvolidan ogoh boʻlish uchun «yangi adabiyot»ni oʻqish kerakligini uqtiradi. Ismoilbeyning javobi, adabiyotning ahamiyati haqidagi fikrlari Choʻlpon muhtojlik sezgan dalda boʻldi, endi u oʻylaganlari, tanlagan yoʻlining toʻgʻriligiga qanoat hosil qildi. Yarim yil moʻlroq oʻtgach eʼlon qilingan «Adabiyot nadir?» nomli maqolasida u millat taraqqiysi uchun adabiyotning nechogʻlik muhimligi, buning uchun adabiyot masʼulligini imkoni qadar asosladi, «Adabiyot yashasa millat yashar» degan xulosaga keldi. Bu yosh Choʻlponning anglangan ijodiy kredosi, ijoddagi dasturilamali boʻlib qoldiki, ilk qadamlaridanoq uni amalga oshirishga kirishdi: «Qurboni jaholat»da yurtining zabun holatini Eshmurod koʻzi bilan koʻrib ezildi, Muhammadiyorga qoʻshilib bu holning sabablarini qidirdi, undan chiqish yoʻllarini mushohada qildi. Publitsistik chiqishlarida «butun dunyoda manbatlikning (hosildorlik – D.Q.) birinchisi Amriqo boʻlsa, bizning Turkiston ham ikkinchi»-yu, nega xalqimiz nochor kun kechiradi tarzidagi kunning oʻta muhim muammolarini oʻrtaga tashladi, kuyunchaklik bilan yechim izladi. Choʻlponning bexato baholash mezoni – Taraqqiy, u mavjud holatni vatanining ertasi, taraqqiysi nuqtai nazaridan baholaydi, shunga mos munosabatda boʻladi. U yurtining tanazzuliga bois hollarni koʻrib qancha ezilsa, istiqboli uchun xayrli hollarni koʻrib shuncha quvonadi. Mana uni quvontirgan hollardan biri: Andijon stansiyasi qurilishini «shundogʻ katta muassasalarning foydasini ovrupolilar koʻrub, ularning qoʻliga oʻtib ketayotganiga ichlari achishgan» mahalliy ishbilarmonlardan biri pudratchi sifatida olgan. Choʻlpon aql va tadbir bilan ish yuritadigan, oʻz foydasi bilan birga millat manfaatini ham koʻzlaydigan ishbilarmonlarning koʻpayishi yurtini obod, ozod va maʼmur qilishiga ishonadi. Maqola yakunidagi daʼvat ana shu ishonchga yoʻgʻrilgan: «Abdulla afandidek namuna koʻrsatgʻuchi fidokor savdogarlarimizdan ibrat olub, vatanimizning boyligini, tijoratimizning foydalarini chetlar choʻntagiga solmasdan va bermasdan, oʻz choʻntakimizda olib yurmakimiz kerakdur. Bizga shundogʻ ishlarga kirishmoqgʻa vaqt!.. Biz ham insonmiz, insondek yashayluk!..» Axir, bu gaplar mustamlakachilikning jon joyiga urmaydimi?! Jurʼatni qarang...
...oʻn yetti yosh – imkoniyatlaring beadad, qoʻl choʻzsang serviqor choʻqqilarga ham yetguday, jurʼat odatiy hol boʻlib tuyuladigan fasl. Bu pallada loaqal bir bor xayolan olamni lol qilishga chogʻlanmagan kim bor?! Yosh Choʻlponga ham, tabiiy, bu narsa yot emasdi, biroq u butun iqtidorini millat taraqqiysi maqsadiga boʻysundirdi. Shunchaki, yozuvchi degan nom olish, koʻngil xushligi, non yoki shon topish uchun qalam tebratmadi...
Bu-da bir oʻrnak.
***
...Choʻlpon oʻz yoʻlini anglangan tarzda tanladi, uni oʻzining qismati bilib, sobit qadam qoʻydi:
Uzoq... ogʻir yoʻlga chiqqan yoʻlchimen,
Bu yoʻllarda qilogʻuzim yulduzdir.
Darhaqiqat, yoʻl uzoq va mashaqqatli; koʻzlangan maqsad – Yulduz, u goh bulutlar ortida koʻrinmay qoladi, goh ojiz miltirasa, goh charaqlab koʻzni qamashtiradi. Bu yoʻlda bekatlar talay, faqat ularni ikki turligina atash mumkin – UMID yo UMIDSIZLIK. Umid bekatlari – 1917 yil fevral inqilobi, Buxoro jumhuriyatining tashkil topishi, «bosmachilik» tamgʻasini olgan milliy ozodlik harakatining kuchayishi... Umidsizlik bekatlari – Qoʻqon muxtoriyatining qonga botirilishi, Buxoro jumhuriyatining tugatilishi, milliy ozodlik harakatining yagona kuchga birlasholmay parokanda boʻlishi...
Joni-jahonini tikib, butun vujudi bilan Yulduzga talpingan yoʻlchining Umidsizlik bekatlaridagi ruhiy holatini tasavvur qila olasizmi? Bir bekatdan ikkinchisiga muttasil koʻchib yurish uni necha bor oʻldirib-tirgizganini-chi? Umrining bahori – yigitlik davrining besh-olti yili mobaynida roʻy bergan evrilishlar, ulardan keluvchi iztiroblar necha-necha umrni xazon qilishga yetarlidek koʻrinmaydimi?! Shunda-da «bor-ye, jonim sabilmi» demasa, yoʻlidan qaytmasa, uni yoʻlida sobit qilgan nimaykin?.. Choʻlpon umidsizlik bekatlaridan birida, tushkunlikning zoʻridan ruhi sinayozgan pallada koʻngliga xitob etadi:
Koʻngil, sen bunchalar nega
Kishanlar birla doʻstlashding?..
Shoir eʼtiqodiga koʻra, koʻngilning «kishanlar bilan doʻstlashmogʻi» mumkin boʻlmagan hol, uning hurligi daxlsizdir. Choʻlpon oʻziga xitoban: «Tiriksen, oʻlmagʻonsen, Sen-da odam, sen-da insonsen», – deydi. Zero, uning nazdida inson shaʼni juda baland, tirik odam borki koʻngil hurligini saqlamogʻi lozim, faqat shugina uni INSON degan yuksak maqomda tutib turadi. Shu eʼtiqodda mustaqiym ekani uni ezgu yoʻlda sobitqadam qildi...
... insonlik shaʼnini yuksak qoʻygani, hur tugʻilgan inson hur boʻlmogʻi lozim, HURLIK insonlikning javhari deb bilgani...
Bu-da bir oʻrnak.
***
...koʻksiga mushtlab «vatanim, xalqim» deguvchilar, minbarlardan joʻshib-yondirib soʻzlaguvchilar, varaq-varaq sheʼru doston bitguvchilar hamisha yetarli boʻlgan. Biroq masala oʻsha vatan, oʻsha xalq uchun nedandir – halovatdan, moldan yo jondan kechishga borib taqalsa, gʻalvir suvdan koʻtarildi, deyavering... Choʻlpon bularning baridan kecha oldi. Zero, u chinakam «oshiq», «yor»ga yetishdan oʻzga muddaosi yoʻq. Yurt ozodligini «yor», unga intiluvchini «oshiq» deb bilgan shoir yorga yetishmoq uchun oshiq dilining boshqa har nedan forigʻ boʻlishini shart qilib qoʻyadi. Biroq, ilojimiz qancha, manfaat deganlari ham bor narsa, biz koʻpda nazarga ilavermaydigan, ammo har qanday ezgu niyatni gʻorat, uning tegrasidagi hamjihatlikni barbod qila oladigan kuchdir u. Axir, «bosmachilik»ning yagona kuchga birlashib, keng koʻlamli milliy ozodlik harakatiga aylana olmagani, Buxoro hukumatining rahbarlari orasidagi kelishmovchiliklaru ulardan gʻanimlarning ustalik bilan foydalanib qolganlari zaminida shu narsa – manfaati shaxsiya yotmaydimi?! Oʻzini «yurtimning pok istakli kuchimen» deya faxr etgan Choʻlpon, afsuski, maslakdoshlarining barida ham «pok istak»ni koʻrolmadi, shunda qalamidan «Oq deb, pok deb yurganlarda dil buzuq», «Angladim: sevgida har koʻngil buzuq!» degan iztirobu alamga toʻliq satrlar toʻkildi...
...soʻzi bilan amali, dilidagi bilan tilidagining birligi, vatan va millat manfaatini oʻzinikidan chandon baland qoʻyolgani, tom maʼnodagi FIDOYI ekanligi...
Bu-da bir oʻrnak.
***
...darvoqe, Buxoro jumhuriyati. Choʻlponning unga bogʻlagan umidlari katta edi. Hukumat gazetasi muharriri vazifasiga taklif etilgach, yeng shimarib ishga kirishdi: Buxoroda turib Turkiston ozodligi uchun kurashni davom ettirishni koʻzladi, uni bu kurashdagi muhim platsdarm deb bildi, afsuski... Rahbarlar orasidagi kelishmovchiliklar gʻanimlarga qoʻl kelgani aytildi. Natijada Buxoro jumhuriyati shoʻrolar bilan yaqinlashdi, siyosiy hayotda bolsheviklar taʼsiri ustuvorlik qila boshladi. Oʻzi muharrirlik qilayotgan gazetaning 1921 yil 3 noyabr sonida eʼlon qilingan «Tarixdan» nomli sheʼrida Choʻlpon yuz berayotgan voqealarga munosabatini oshkor etadi:
Qorongʻi kech... Koʻk yuzida yulduzlarmi otilgʻon?
Yoʻqsa elning baxtimidir «koʻlanka»ga sotilgʻon?
Shoir nazdida, jumhuriyat hukumati olib borayotgan siyosat «el baxtini sotmoq»dan oʻzga emas, shu tufayli ham bu yerga kelganidan beri xayol koʻkida porlagan yulduzi soʻngan, bunda ham «qorongʻi kech» hukmronligi boshlangan. Xuddi shu ijtimoiy-siyosiy sharoitda Choʻlpon kasalxonaga yotadi va shu koʻyi gazetadagi faoliyatini ham toʻxtatadiki, buning tub sabablari sheʼrning yakunida oʻz ifodasini topadi:
Bu yaramas! – deya ogʻzim ochilmasdan bir buyruq:
«Mundogʻ achchigʻ figʻonlarga bu oʻlkada luzum yoʻq!»
Qorongʻi kech... Koʻk yuzida yulduzlarmi otilgʻon?
Yoʻqsa, manim «ohlarim»mi boʻgʻizimda tutilgʻon.
Anglash mumkinki, Choʻlponning «Buxoro axbori»dan ketishining bosh sababi soʻz erkinligiga tajovuz qilina boshlaganidir. Bunday siqiq sharoitda gazetaga muharrir boʻlishidan na istiqlol maqsadiga va na xalqi uchun bir naf koʻrmagan shoir isteʼfo bergan...
...amal kursisini shunchaki egallab turishni, vijdoniga xilof-u yuqoriga maqbul ish olib borishni oʻziga ep koʻrmagani, ezgu maqsadiga bir odim boʻlsa-da yaqinlashtirmay oʻtgan vaqtini zoye bilgani, erkiga tajovuzni singdira olmagani...
Bu-da bir oʻrnak.
***
...1928 yilda yozilgan bir sheʼrida shoir oʻzini zoʻr dengiz qoʻynidagi somon parchaga oʻxshatadi, «Muhit kuchlik ekan, egdim boʻynimni... Oqishning yoʻliga soldim oʻzimni», – deya eʼtirof etadi. Uning «boʻyin egishi» oson kechmagan, bungacha...
...endi rostmana oyoqqa turib olgan yangi tuzum Choʻlpon timsolida jon dushmanini koʻrib yanglishmadi, zero, shoirning koʻz yoshlaridan «chechaklar unishi» muqarrarligini angladi. Yoʻq, hurriyat deya maydonga chiqqan «oʻrtoqlar» shoirning hazin tortgan ovozini boʻgʻishni oʻzlariga ep koʻrishmadi, sopini oʻzidan chiqarib, bu ishni oʻzlari yetishtirgan mahalliy kadrlarga qoʻyib berdilar. Choʻlponni «koʻk shoiri», «ziyolilar shoiri», oʻtmishga yuz burgan «yigʻloqi shoir» deya turtkilashlar, sondan chiqarishga harakatlar boshlandi. Shoir qalb tugʻyonlarini yurtdoshlari tushunmayotgani, tushunishni istamayotganidan ezildi, «men koʻk shoiri emasman» deya sheʼrlar bitdi, boʻlmadi... Nachora, oʻn-oʻn besh yillar avval yoshlarning barini birdek yondirgan gʻoyalar endi oʻz oʻrnini boshqa – hali sarob ekanligi bilinmagan yangi gʻoyalarga boʻshatib berayotgan, sarobga aldanganlar OLOMONga aylanayotgan palla edi bu. Shiddatli oʻzgarishlar avlodlar almashinuvini gʻoyat tezlashtirgan, «buyuk amal»iga sodiq Choʻlpon esa hamon bir oyogʻi bilan oʻtmishda – istiqlol uchun kurash jabhasida qolgan edi...
...oʻzligini saqlagan SHAXS olomonga sigʻmaydi: Choʻlpon «yoʻqsil xalq shoiri emas» dedilar, ijodini xalq uchun zararli deb topdilar, shu xalqning «ziyoli» vakillari uni madaniyat xodimlari qurultoyidan quvib soldilar. Qurultoy fatvosini olgan tanqidchilikning Choʻlponga xurujlari kuchaygandan-kuchaydi, 30-yillarning haybatli sud jarayonlarida navbat unga kelib qolgani ishora qilindi... Xullas, Choʻlpon nochor boʻyin egdi: Qurultoy hayʼatiga «Eʼtiroz» yozib, «tushunmaslik» orqasida yoʻl qoʻygan xatolariga, yaʼni shu el, shu yurt qaygʻusi bilan yashaganiga tavba qildi, butun kuch-quvvatini «xatolarni ishchi-dehqon koʻnglidan ketkazish»ga sarflashga vaʼda berdi. Qurultoydan keyin Choʻlpon matbuotda kam koʻrinadi, oʻzi aytmoqchi, sozini «bir necha yil qantarib» qoʻyadi, chunki «koʻngil rozini aytib yigʻlamagan» sheʼrni sheʼrga sanamaydi. Faqat qarshisida «tuzalayotgani»ni koʻrsatish majburiyati turganidan, ora-chura shunga mos sheʼrlarini eʼlon qilib turish bilan cheklanadi...
...ayni ijodiy kuchga toʻlgan Choʻlponning oʻquvchisiga aytari hali bisyor edi, u yoʻl izladi: dardlarini tarjimalari qatiga joyladi, sheʼrlaridagi nozik ishoralar yordamida imkon qadar boʻshanishga intildi. Biroq shuning oʻzi uni qoniqtirolmas edi. Zero, masalaning tub mohiyatiga qaragani uchun u mavjud voqelik bilan toʻla kelisha olmas, shoirning tiyran qalb koʻzlari kundan-kun mustahkamlanayotgan tuzumning koʻpchilikka qorongʻu chizgilarini ilgʻar, bu chizgilar unga elining saodatidan xayrli fol ochishga yoʻl bermas edi. Choʻlponing millat qaygʻusida oʻtkazgan salkam yigirma yillik umri davomida koʻrgan-kechirganlari, iztirobli oʻylashlaridan tugʻilgan gaplari boʻgʻzida qotib turar, «aytsam oʻldirarlar, aytmasam oʻlam» deyiladigan holat yuzaga kelgandi. Shunday qaltis bir vaziyatda u oʻzining «oqqush qoʻshigʻi» – «Kecha» romaniga qoʻl urdi va... boshini kundaga qoʻydi. Zero, Choʻlpon unda erksiz qalami kashf etgan imkonlarni toʻla ishga solib, yaqin oʻtmishning oʻz nazdida HAQQONIY, lekin rasmiy nuqtai nazarga nomuvofiq epik manzarasini chizgan, bu bilan oʻzining zamonga haqiqiy munosabatini fosh etgan edi...
...olomon ichida ShAXSligicha qolgani, oqim boʻylab oqimga qarshi suza olgani, ajal qilichi ostida ham eʼtiqodidan qaytmagani...
Bu-da bir oʻrnak.
***
...shunday yashagani, shunday oʻylagani, shunday ijod qilgani – Choʻlponning fojiasi: hayotida halovat koʻrmagani, hassos qalbi iztirobu alamlardan bir dam forigʻ boʻlmagani, qirchillama qirqida qirchinidan qiyilgani shundan.
...shunday yashagani, shunday oʻylagani, shunday ijod qilgani – Choʻlponning baxti: koʻz oʻngimizda Qaqnus qushday kuldan bosh koʻtargani, bugun barchaning tilida ekani, nomini tilga olganimizda koʻksimiz gʻururga toʻlib, koʻkragimiz bir koʻtarilib tushayotgani shundan.
Bu-da bir oʻrnak.
2009 yil
Izohlar
Маълумки, мустақилликка қадар адабиётшунослигимизда ва шундан келиб чиқиб адабиёт ўқитишда даврлаштириш муаммоси гўё «узил-кесил ҳал қилинган», дарслик ва қўлланмаларда иккита: «Ўзбек адабиёти тарихи» ва «Ўзбек совет адабиёти» даврлари ажратилар эди, вассалом. Албатта, нафақат адабиёт, балки умуман инсоният тарихига «инқилобгача – инқилобдан кейин» қолипида қараган шўро фанининг бир узви бўлмиш адабиётшунослик учун бу айни илмий ҳақиқат саналган. Зеро, ўтган аср бошларидаги қизғин адабий жараённи гўё бўлмагандай назардан соқит қилган ва асли жадид адабиёти намояндаси бўлмиш Ҳамзадан «ўзбек совет адабиётининг асосчиси»ни ясаган ҳолда адабиётшунослик буни мафкурага мақбул «илмий ҳақиқат»га айлантирди. Натижада эса адабиёт тарихи ҳам шўроча талқиндаги ижтимоий тарихга мосланди, яъни «феодализмдан капитализмни четлаб социализмга сакраб ўтилган»и каби, мумтоз адабиётдан тўппа-тўғри шўро адабиётига ўтилди. Мустақиллик арафаларидан эътиборан даврлаштиришдаги бу сохтакорлик кескин танқид қилина бошлаб, тез орада ундан тамом воз кечилди. Сўнгги йилларда бир қатор олимларимиз, жумладан, У.Норматов, Н.Каримов, А.Расулов, Қ.Йўлдошевлар томонидан масалага етарлича ойдинлик киритилдики, бундай қараганда, унга яна қайтишнинг зарурати ҳам йўқдай туюлади. Бироқ, масалан, «Адабиётшунослик» магистратура мутахассислиги ўқув режасига кўзингиз тушса, беихтиёр бундай тасаввур янглиш эмасмикан деган андишага бориб қоласиз.
Гап шундаки, мазкур ўқув режасида «ХХ – ХХI аср ўзбек адабиёти» курсини ўқитиш кўзда тутилган. Тўғри, курснинг номи ўқув материалининг даврий чегараларини аниқ белгилаб турибди. Эҳтимол, тузувчилар худди шу мақсадни кўзлаган ҳам чиқар. Бироқ шуниси борки, адабиёт тарихини даврлаштириш натижаси ўлароқ ҳосил бўлган босқич номлари адабиётшунослик фани доирасида термин мақомига эга саналади. Зеро, ушбу ном (термин)ларнинг ҳар бири адабиётимиз тарихидаги ўзининг аниқ даврий чегаралари ва ўзига хос хусусиятларга эга бир босқични англатади.
Маълумки, даврлаштиришда «адабий давр», «адабий аср» ва «адабий авлод» терминлари қўлланади: адабий давр ичида адабий асрлар, ўз навбатида, адабий аср ичида адабий авлодлар фарқланади. Йигирма йиллар муқаддам, 1993 йилда ёзилган бир мақоласида Қ.Йўлдошев «энг қадимги замонлардан бугунги кунгача бўлган оралиқда яратилган ўзбек адабиёти бир-биридан кескин фарқ қиладиган уч даврни бошидан кечиргани»ни таъкидлаб, уларни қуйидагича номлашни тавсия этган эди:
1. Исломгача бўлган даврдаги адабиёт.
2. Ислом таъсиридаги адабиёт.
3. Жаҳоний таъсирлар даври ўзбек адабиёти.
Дарҳақиқат, шундай. Адабиётимиз тарихидаги мазкур даврлар аниқ-равшан кўзга ташланади, шу боис уларни ажратиш масаласида мутахассислар орасида ихтилоф йўқ. Бироқ, уларнинг номланиши, шунингдек, даврий чегараларини белгилашда муайян фарқлар мавжуд. Эътибор берилса, Қ.Йўлдошев номлашда ҳар бир даврнинг ўзига хос хусусиятларидан бирини асос қилиб олаётганини кўриш мумкин. Албатта, адабиётимиз ривожида IX – X асрлардан бошлаб ислом дини, XX аср бошларидан эса Европа адабиёти таъсири жуда кучли бўлган. Шунга қарамай, бизнингча, катта бир даврни унга хос битта хусусият (ҳатто унинг доминантлиги шубҳасиз бўлганида ҳам) билан номлаш мақбул эмас кўринади. Зеро, биринчидан, адабиётимизнинг катта бир даврида исломий дунёқараш белгиловчи бўлгани шубҳасиз, бироқ шу хусусиятнинг ўзини даврларни фарқлаш асоси қилиб олсак, дунёвий илм мавқеидан чекинган бўламиз. Иккинчи томондан, «жаҳоний таъсирлар даври»да адабиётимиз ислом дини, исломий дунёқараш таъсиридан мутлақо холи эди дейиш ҳам ҳақиқатга хилоф бўлади. Ниҳоят, ХХ аср ўзбек адабиётига Ғарб таъсири нечоғлик кучли бўлмасин, барибир, у бой адабий анъаналар заминида турибди, бас, юқоридагича номлаш буни инкор қилиш, ўз-ўзини камситиш, маломат қилишдек бўлиб қолмайдими?! Шу ва шунга ўхшаш андишаларни назарга олган ҳолда таъкидлаш мумкинки, адабий даврни умумийроқ тарзда номлаб, сўнг унга хос хусусиятларни даражалаган ҳолда санаб қайд этиш илмий жиҳатдан тўғри ва объективроқ бўлади. Шу қарашдан келиб чиқиб юқоридаги учта даврни, бизнингча, қуйидагича номлаш мумкин:
1. Қадимги туркий адабиёт.
2. Ўзбек мумтоз адабиёти.
3. Янги ўзбек адабиёти.
Айтиш керакки, ўзининг қайдига кўра орадан ўн йиллар (ҳақиқатда эса бирмунча кўпроқ бўлса керак) ўтгач ёзилган салмоқли мақоласида Қ.Йўлдошев ҳам учинчи даврни «Янги ўзбек адабиёти» деб атайди ва «ушбу атама миллат адабий тафаккуридаги тамомила ўзига хос хусусиятларга эга бўлган янги даврни ифода этиб, XIX асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб бугунги кунларимизгача бўлган замоний оралиқда яратилган миллий адабиёт намуналарини англатади» (171) дейди. Бу эса олимнинг даврлаштириш борасида юқоридаги илк таклифлари тақдим этилган пайтдаги руҳ-кайфият таъсиридан холи бўлолгани ва масалага теран илмий ёндашганини кўрсатади. Иккинчи томондан, бу пайтга келиб «янги ўзбек адабиёти» термини истеъмолда анча фаоллашган, хусусан, олий таълим учун ўқув режаларида ҳам шу ном қўллана бошлаган эди. Ёдингизда бўлса, мустақилликнинг илк йилларида адабиётимиз тарихининг мазкур даври олий таълим учун ўқув режаларида «Ҳозирги ўзбек адабиёти», «ХХ аср ўзбек адабиёти» номлари билан юритилган, илмий муомалада эса буларга қўшимча ўлароқ «Замонавий ўзбек адабиёти», «Ҳозирги замон ўзбек адабиёти» каби атамалар ҳам қўлланган эди. Шу боис ҳам Қ.Йўлдошев: «Янги ўзбек адабиёти» атамаси бизда баъзан «ХХ аср адабиёти» истилоҳининг синоними, баъзида «жадид адабиёти» атамасининг муқобили тарзида қўлланилади» (171), – деркан, терминологияда мавжуд беқарорликни маъқулламайди ва бу ўринда тўла ҳақ. Албатта, бундай беқарорликнинг юзага келиш сабаби тушунарли: аввалига «Ўзбек совет адабиёти» зудлик билан «ХХ аср ўзбек адабиёти»га ўзгартирилди, лекин аср оёқлаб қолгани учун тездаёқ «Ҳозирги ўзбек адабиёти» дейиш маъқул кўрилди; табиий, атамадаги «ҳозирги» сўзининг маъноси аталаётган предмет моҳиятга у қадар мос эмасдек туюлади, «замонавий» ёки «ҳозирги замон» сифатлари ҳам худди шундай... ниҳоят, «янги ўзбек адабиёти» дейиш ҳар жиҳатдан маъқул кўрилди. Негаки, бу атама предметга, яъни ХХ аср тонгидан бошлаб ғоявий-мазмуний ва поэтик хусусиятларига кўра ЯНГИЛАНГАН адабиётимизга ҳар жиҳатдан мосдир. Янгиланиш қандай кечгани, унинг омилларию белгилари ҳақида кўп ёзилди, шу ва мақсадимизга кирмагани боис бунга тўхталмаймиз. Фақат ўтган аср бошларидан адабиётимиз ўз тараққиётининг янги босқичига – янги адабий даврга киргани ва ҳозир ҳам шунинг доирасида эканини таъкидлаймиз. Модомики шундай экан, ўқув режасида уни «ХХ – ХХI аср ўзбек адабиёти» деб юритиш тўғри эмас. Зеро, адабиёт ўқитиш илмий асосга қурилиши, адабиётшунослик эришган ютуқларга таяниши лозимдир.
Энди масаланинг иккинчи ва, фикримизча, анча нозик ҳам баҳсли томонига келдик: янги ўзбек адабиётининг даврий чегараларини қандай белгилаш керак? Ҳозирда кўпроқ оммалашган қарашга кўра, янги ўзбек адабиёти даврини XIX асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб ҳисобланади. Ўз вақтида устоз Н.Каримов бу ҳолга муносабат билдириб: «Янги ўзбек адабиётини маърифатпарварлик адабиёти билан бошлаш тарафдорлари ҳам борки, улар ўз «ғоя»ларини умумтаълим мактабларининг адабиёт дастурларига киритишга улгурдилар. Бизнингча, бу хато йўл»1, – дея куйиниб ёзганди. Афсуски, давр адабиёти бўйича йирик мутахассиснинг фикри инобатга олинмади: ҳозирда мазкур «ғоя» нафақат умумтаълим мактаблари, балки олий таълим дастурларига ҳам кирган. Албатта, масала баҳсли экан, уни илмий доираларда бир томонга ҳал қилиб, сўнгра ўқув жараёнига татбиқ этилса тўғрироқ бўларди. Бироқ, назаримда, ушбу масаланинг ҳал қилинишида илмий далиллардан кўра кўпроқ бошқа омиллар – алоҳида шахсларнинг обрўси ва имкони устувор аҳамият касб этиб қолди. Сирасини айтганда, ЎзМУда «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» кафедрасининг ташкил қилингани, бакалавриат босқичи ўқув режасига шу номдаги ўқув фанининг киритилгани, тез фурсатда дарслик яратилгани – ҳаммасида кейинги омилнинг ҳиссаси катта. Очиғи, шу гапни ёздим-у, кимнингдир: «Мустақиллик адабиётимиз тарихини, айниқса, ўтган аср бошларидаги адабий жараённи ўрганишни долзарб вазифага айлантириб қўйган эди, бу ишлар шуни уддалаш йўлидаги фидокорона ҳаракат-ку!» – дея эътироз қилиши, бошқа бировнинг каминани нохолисликда, ҳатто бир оз «ичиқоралик»да ҳам айблаши мумкинлигини ич-ичимдан сезиб турибман. Шу боис мухолифлардан ўтиниб сўрайманки, айблашдан аввал яхшилаб холисона ўйлаб кўринг: ахир, кафедра дегани маълум миқдор ўқув соатларию штат бирликларини тақозо этса... жадид адабиётининг ўзидан етарли соат чиқмаса... Шундай вазиятда масалани илмий ёки бошқа йўл билан ҳал қилишнинг аҳамияти қоладими?! Устозлар маъзур тутсинлар-у, ҳаммамиз ҳам бандамиз, ахир, бунақа вазиятда «қозончида ихтиёр, қайдан қулоқ чиқарса» қабилида йўл тутилса нима қипти?! Боз устига, режадаги қилинажак ишлар хайрли, эзгу бўлса... Хуллас, мавжуд ҳолатни долзарблик билан кейинги омиллар – обрў ва имкон бир нуқтада кесишганининг натижаси деб қараш тўғрироқ. Дарвоқе, ўз муҳофазамга яна бир далил келтирсам ҳам бўлади. Ёдингизда бўлса, мазкур ҳолатдан бир оз аввалроқ долзарблигу обрў ва имкон йирик туркийшунос аллома тимсолида жамулжам бўлганди. Қизиқ, ўшанда ҳам туркология кафедраси ташкил қилинган, ўзбек филологияси йўналиши ўқув режасига «Туркологияга кириш», «Турк тили», «Турк адабиёти» каби янги фанлар киритилган эди. Демак, ажабланишга ҳожат йўқ: тарих қайтарилган экан, холос...
Мавзуга қайтсак, Н.Каримов «...маърифатпарварлик адабиёти билан Беҳбудийлар бошлаб берган жадид адабиёти мутлақо бошқа-бошқа ҳодисалардир» деб ҳисоблайди. Олим тўла ҳақ, фақат, бизнингча, бу ўринда масалани ўзгачароқ тарзда қўйиш тўғрироқ бўлади. Яъни «маърифатчилик адабиёти» юқорида қайд этгилган «ўзбек мумтоз адабиёти» даврига кирадими ё «янги ўзбек адабиёти» давригами? Агар уни янги ўзбек адабиётига киритсак, у ҳолда ўзбек мумтоз адабиёти XIX асрнинг иккинчи ярмига келиб ўз даврини яшаб бўлган чиқади. Ҳолбуки, ўша Комил, Аваз, Муқимий ва Фурқатлар ижодида мумтоз адабиётга хос ғоявий ва поэтик хусусиятлар устувор экани равшан. Яъни, уларнинг қатор асарларида маърифатпарварлик ғоялари акс этса-да, биринчидан, ушбу ғоялар мумтоз адабиёт поэтик тизими (жанр, поэтик образлар, тил ва услуб) доирасида ифодаланган; иккинчидан, улар қолдирган ижодий мероснинг салмоқли қисмини ғоявий-бадиий жиҳатларига кўра мумтоз адабиёт анъанасидаги асарлар ташкил этади; учинчидан, маърифатпарварлик ғоялари ифода этилганининг ўзи давр адабиётига «янги» сифатини бериш учун асос бўлолмайди, бундай ғоялар Юсуф Хос Хожиб, Аҳмад Югнакийлардан бошлаб кузатилади, яъни мумтоз адабиётимизда ушбу ғоялар азалдан ифодаланиб келган. Зеро, маърифат ғояси адабиётнинг фитратидаги ибтидолардан бири, жавҳардир.
Н.Каримов «маърифатпарварлик адабиёти» деб атаётган босқич «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» дарслигида «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиётининг илк босқичи» деб номланиб, чегараси 1865 – 1905 йиллар қилиб белгиланган. Қ.Йўлдошев эса айни босқични «Ўзбек маърифатчилик адабиёти» деб атайди. Шу ўринда «маърифатпарварлик» ва «маърифатчилик» тушунчалари бир-биридан фарқли эканини эслатиш жоиз кўринади. Маълумки, «маърифатпарвар» сўзи шахсга хос сифатни, «маърифатчи» сўзи эса муайян фаолият билан шуғулланувчи шахсни билдиради, бас, шу икки сўздан ясалган отлар ҳам маъно жиҳатидан фарқлидир. Яъни, бу босқични «маърифатпарварлик адабиёти» деса бўлар, бироқ «маърифатчилик адабиёти» дейиш ҳақиқатга мос эмас, ушбу номга жадид адабиётининг илк босқичи муносиброқдир. Дарслик ва ўқув дастурида бу давр адабиётига хос «янгича маърифатпарварлик»ка урғу берилганки, бу, чамаси, юқоридагича эътирозлар зидди учун бўлса керак. Дарсликда ўқиймиз: «Русия Қўқон хонлиги ҳудудларини босиб олиб, Бухоро амирлиги ва Хива хонлигини ўз вассалига айлантирганидан бошлаб ўлка ижтимоий-маданий ҳаётида баъзи янгиликлар ҳам рўй берган эди. Шулардан бири бутун Марказий Осиёда Комил, Сатторхон, Фурқат, Сайидрасул Азизий, Рожий Марғилоний каби илғор зиёлилар томонидан асос солинган янгича маърифатпарварлик йўналиши ва адабиёти эди. Бу зиёлилар рус илм-фани, тили ва маданиятини эгаллаш, шу орқали, биринчидан, ўзликни англашга ва тиклашга уриниш, иккинчидан, замона талабларига жавоб берадиган миллат авлодини етказиш йўлини тутдилар. Бу соҳада буюк омил мактаб, матбуот, адабиёт эди. Матбуот йўқ эди. Мактаб ва адабиёт эса тамом эскирган эди. Мана шундай нозик шароит ва буюк орзу Комил ҳамда унинг бир қатор маслакдошларини машҳур миссионер Н.Остроумовнинг чор ҳукумати сиёсатини ўрнига қўйиб келаётган «Туркистон вилоятининг газети» билан ҳамкорлик қилишга мажбур этди» (56). Кўчирма чўзилиб кетди, узр, фикрдаги ички зиддиятни кўрсатиш учун шундай қилиш зарур. Эътибор берилса, бу ўринда жадид маърифатчиларига хос хусусиятларни маърифатпарварларга кўчириб қўйилаётгандек таассурот қолади. Асли, айни шу нуқтада маърифатпарварлар билан жадид маърифатчилари орасидаги фарқ кўзга ташланади. Зеро, «матбуот йўқ, мактаб ва адабиёт эса тамом эскирган» шароитда жадид маърифатчилари матбуотни бор қилиш, мактаб ва адабиётни янгилаш ҳаракатига киришганлар, салафлар эса машҳур миссионер Остроумов билан ҳамкорлик йўлини тутганлар. Шунақа экан, «буюк орзу» ҳақидаги гаплар ҳам шубҳа остига тушиб қолмайдими?! Комилнинг «янгича маърифатпарварлик йўналишидаги» асарларига мисол тариқасида дарсликда «Икки шўх» ғазали тўлиқ келтирилган. Ғазал, дарсликда айтилишича, ўша Остроумовнинг икки қизи фортепьяно жўрлигида ижро этган ҳароратли бал рақси томошасидан олинган завқ натижаси. Қизиғи – «... байтда фортепьяно иборасининг ишлатилиши, Европа турмуш тарзига хос рақснинг бунчалар маҳорат билан тасвирланиши Комил шеърияти учунгина эмас, балки бутун кўп асрлик шарқ шеърияти учун янгилик эди» дейилгани. Гарчи ғазал новаторона асар сифатида тақдим этилса-да, агар «фортепьяно» сўзининг ишлатилганини айтмасак, мумтоз шеъриятда кўплаб учровчи гўзал васфига бағишланган шеърлардан фарқ қилмайди. Боз устига, унда «Европа рақси тасвирланган» эмас, эҳтимол, тасаввурга зўр берилсагина ҳайрат тўла васфлар ортида рақс борлигини ҳис қилиш мумкин ҳамдир. Буниси ҳам майли, мумтоз шеърият анъанасидаги тавсифий ғазал экан, васф объектининг ўзгаргани, дейлик, рақсни европалик хонимлар ижро этаётгани учунгина шеър новаторона бўлиб қоладими?! Хуллас, бунда янгиликдан кўра шундай дея тақдим этиш истаги борлиги ҳақиқатга яқинроқ кўринади.
Агар янгича маърифатпарварлик шу бўлса, демак, унинг моҳияти Русия илм-фани, техникаси, рус маданияти ва турмуш тарзини тарғиб этиш экан-да?! Тўғри, қолоқликда қолган Туркистон учун Ғарбнинг ютуқларидан мақбулларини ўзлаштириш ғоят муҳим эди, шу жиҳатдан қаралса, «коляска аробадан яхши», «танчаю ўчоқдан кўра печка қулай» мазмунидаги шеърлар ҳам маърифатпарварлик миссиясини ўтагани шубҳасиз. Бироқ миссионер Остроумов дил тубида ардоқлаган «Туркистонни руслаштириш» орзусига етиш воситаси ҳам шу – рус маданияти ва турмуш тарзини тарғиб этиш эмасмиди?! Шундай, Остроумовлар ўз газеталарида «Гимназия», «Виставка хусусида», «Нағма базми хусусида» каби шеърлар чоп этилишидан манфаатдор эдилар. Зеро, уларнинг муаллифи, дарсликда айтилганидек, «дастлаб рус илм-фанига, Европага мўъжизадай боқди. Рус зиёлиларининг Туркистондаги вакилларига халоскордек қаради. Буларнинг орқасида ўз устунликларини намойиш қилиш ва у орқали забт этилган юртни иқтисодий ва маънавий асоратда сақлаш мақсади ётганлигини бирданига англаб етмади. Бу мумкин ҳам эмасди. Бироқ юрт фожиалари, тақдирнинг беаёв зарбалари аста-секинлик билан бўлса-да, Русиянинг Туркистондаги сиёсатининг асл моҳиятини англатди» (31). Қизиғи, сал кейинроқ дарсликда бунга зид фикр баён қилинади: «Табиийки, Н.Остроумов Фурқатнинг шеърларини ўзи муҳаррирлик қилган газетада эълон қилишдан рус давлатининг қудратини тарғиб этиш мақсадини кўзлаган. Фурқат эса тамомила бошқа ниятда бўлган: шоирнинг «Ўз нафъимиз учун Русия умуриға мулоҳаза қилсоқ лозимдур» деган фикри бунга далил. Демак, у Европа ва рус маданиятини ўз фойдамизга хизмат қилдиришимиз зарур, деган хулосага келди. Мазкур асарларни шу мақсадда ёзди» (116). Кўриб турганимиздек, кейинги кўчирмада Фурқат манзумалари аниқ бир мақсад билан ёзилган деган фикр ўтказилмоқда. Бироқ, бизнингча, бундай ҳукм-хулоса учун асос етарли эмас. Негаки, биринчидан, то ўттизида Тошкентга келгунига қадар ижодида бундай мотивлар бўлмаган; иккинчидан, иқтидорли шоирга Остроумовнинг қизиқиб қолишию уни рус маданияти билан таништиришга ғайрат қилиши бежиз эмас: миссионерлик фаолияти тақозоси билан инсон психологиясини жуда яхши билган бу устакор завқи баланд шоирни ҳайратлантириб, оҳорли таассуротларини газетасида эълон қилиш пайида бўлгани ҳақиқатга яқинроқ. Шу боис ҳам манзумаларни ўқиганда, уларда ҳайрат ва қойил қолиш ҳисси бошқа ҳар нени босиб кетишига амин бўламиз. Яъни, айтмоқчимизки, бу ўринда юқорида келтирилган биринчи кўчирмадаги талқин, шоирнинг «рус илм-фанига, Европага мўъжизадай боққани», ўзи таниган рус зиёлиларига «халоскордек қарагани» тўғрироқ, моҳиятни англаш учун эса муайян вақт, шу вақт ичида орттирилган ҳаётий тажриба зарур.
Фикримизча, худди шу гапни умуман маърифатпарварлик адабиётига нисбатан ҳам айтиш мумкин. Зеро, маърифатпарварлик адабиёти ҳам аввалига нисбатан илғорда бўлган рус илм-фани, техникаси, маданияти, таълим тизими... кабиларга ҳавасланди, ўз юртида ҳам шундай бўлишини орзу қилди. Айни чоғда, бу адабиёт вакиллари рус истилосининг бевосита шоҳидлари экани, кўнгилларидаги мағлубият алами ҳали оҳорли бўлганини ҳам назардан қочирмаслик лозим. Бироқ аламлари нечоғлик кучли бўлмасин, фикрли кишилар сифатида мағлубият сабабларини мушоҳада қилиш ва, афсуски, бунинг боиси ўзимизнинг қолоқлигимизда эканини тан олиб, мавжуд ҳолатга кўниб яшашга мажбур эдилар. Мазкур шароитда рус истилоси билан юртга кириб келган мақбул янгиликларни маъқуллашнинг ўзи прогрессив ҳодиса эдики, бу янгиликлар уларда юртнинг қолоқлик домидан чиқишига умид уйғотганди. Табиийки, маърифатпарварлар юртимизнинг Русия қудрати қаршисида ожизлигини теран англаганлар, мавжуд шароитда орзулари фақат унинг қўл остидагина рўёбга чиқиши мумкин деб билганлар. Уларнинг, масалан, Дукчи эшон қўзғолонига нисбатан тутган мавқелари ҳам шу билан изоҳланади. Хуллас, мустамлака сиёсатининг чин моҳиятию унинг юртимиз истиқболи учун бехайрлиги, чинакам тараққий туб ислоҳотлар орқали воқе бўлишию бу мақсад йўлида маърифатга таяниб ҳаракат қилиш заруратининг англаниши учун бир йигит умри – қирқ йиллар атрофида вақт сарфланди. Яъни, айтмоқчимизки, маърифатпарварлик адабиётини «миллий уйғониш» ҳодисаси дея талқин қилишда зўракилик бор. Сирасини айтганда, дарслик муаллифлари ҳам буни ҳис қилган, аниқроғи, ўзлари сезиб ё сезмасдан эътироф этиб қўйганлар. Хусусан, атама маъноси ҳақида дарсликда: «Ўзбек адабиётида «миллат» тушунчаси этнос маъносида Навоийдан бошлаб ишлатилгани кузатилади. Лекин унинг бугунги маъносини касб этиши жадидчилик даври билан боғлиқ»(5), – дейилиши шундай хулосага асос беради. Зеро, агар миллат тушунчасининг «бугунги маъносини касб этиши жадидчилик даври билан боғлиқ» экан, XIX асрнинг иккинчи ярмини «миллий уйғониш даври» деб аташ ҳам, бу даврдаги маърифатпарварлик адабиётини «миллий уйғониш даври ўзбек адабиётининг илк босқичи» санаш ҳам мантиққа хилофдир. Ахир, бундай десак, «Русия истилоси туфайли ўзимизни миллат сифатида англай бошладик дегандай эшитилмайдими?! Ё худди яқин ўтмишда «Аврора» крейсери тўпларининг садоси пролетариатни асрий уйқудан уйғотди» дея уқтирилгани каби «рус замбараклари садоси Туркистон халқларини уйғотди» дейишимиз қолдими энди?! Миллий ғурур оғринади-да...
Юқоридагиларни хулосалаб айтиш мумкинки, маърифатпарварлик адабиёти биз юқорида «Ўзбек мумтоз адабиёти» деб номлаган адабий даврнинг охирги босқичи, шунга кўра «Янги ўзбек адабиёти» даври ХХ аср тонгидан, жадид адабиёти билан бошланади. Маълумки, адабиёт тарихи – узлуксиз жараён, демакки, ҳар бир янги босқичга хос хусусиятлар ўзидан аввалги босқичда ниш урган ёки куртак ҳолида мавжуд бўлади. Яъни янги ўзбек адабиётига хос айрим жиҳатларнинг маърифатпарварлик адабиётида юз кўрсатгани ҳам табиий ва қонуний ҳолдир. Демак, бир адабий даврнинг охирги ва иккинчи адабий даврнинг илк босқичини «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» номи остида бирлаштириш илмий жиҳатдан асосли эмас. Боз устига, даврлаштириш масаласига бундай ёндашув чалкашликлар келтириб чиқарадики, буни бакалавриат босқичи адабиёт дастурлари мисолида кўриш мумкин.
«Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» ва «Янги ўзбек адабиёти» фанларидан намунавий ўқув дастурлари ЎзМУ мутахассислик кафедраларида ишлаб чиқилган, 2006 йилда тегишли тартибда тасдиқланиб, мамлакат олий ўқув юртларидаги филология (ўзбек филологияси) таълим йўналишлари ўқув жараёнига татбиқ этилган.
«Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» фанидан дастурда бу давр адабиёти «уч босқичга бўлиб ўрганилади: илк босқич (1865 – 1905), жадидчилик даври (1905 – 1917), ижтимоий-сиёсий ҳамда мафкуравий курашлар даври (1917 – 1929)» дейилган. «Янги ўзбек адабиёти» фанидан дастурда эса янги ўзбек адабиёти тараққиётининг бешта асосий босқичи кўрсатилиб, дастлабки икки босқич қуйидагича тавсифланган:
МАЪРИФАТПАРВАРЛИК ЁКИ ЖАДИД АДАБИЁТИ
Бу босқич ХХ аср бошларидан 1916 йилгача бўлган даврни ўз ичига олиши. Унда жадидизм ғояларининг устунлиги. Бу даврда нодир бадиий кашфиётлар вужудга келмаганлиги.
ЎЗБЕК АДАБИЁТИДА РЕАЛИЗМ БОСҚИЧИ
Бу давр 1916 йилдан 1932 йилгача давом этиши. Реализм ҳақида маълумот. Реализмнинг ўзбек адабиётидаги дастлабки намуналари».
Аввало, адабиётимиз тарихидаги битта босқичнинг иккита ўқув фани доирасида ўрганилиш тўғри эмас, бу ўринсиз такрор. Иккинчидан, давр адабиёти босқичларининг номланиши ва хронологик чегаралари турлича, бу эса ўқитиш ишларида ноқулай бўлиш билан бирга талабаларни чалғитади. Худди шундай ҳол алоҳида ижодкорлар ҳаёти ва ижодини ўрганишда ҳам кузатилади. Хусусан, иккала дастурда ҳам Фитрат, А.Қодирий ва Чўлпон ижодини ўрганиш кўзда тутилганки, бу ҳам ўринсиз такрордир. Қиёсланг:
«Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» фани дастурида:
«ЧЎЛПОН (1897 – 1938). Таржимаи ҳоли. Жадидчилик ва Чўлпон шеърияти. Шоирнинг ўзбек шеър тизимидаги ислоҳотлари. Ҳикоялари. Драмалари. «Кеча ва кундуз» романи. Романнинг ўзбек реалистик насри шаклланиши ва тараққиётидаги аҳамияти».
«Янги ўзбек адабиёти» фани дастурида:
«ЧЎЛПОН ЛИРИКАСИ. Адиб биографияси ва илк ҳикоялари. Чўлпоннинг ХХ аср 20-йиллар шеърияти. Унинг 30-йиллар лирикасида муросасозлик оҳанглари».
Ўйлайманки, битта ижодкор фаолиятининг иккита ўқув фани доирасида «бўлиб» (ё «бўлишиб» десам тўғри бўладими?) ўрганилиши ҳам на илмий, на методик жиҳатдан мақсадга мувофиқ эмаслигини асослаб ўтиришга ҳожат бўлмаса керак. Афсусланарли томони шуки, ушбу дастурлар битта факультет қошидаги иккита кафедрада ишлаб чиқилган. Наҳотки, бутун мамлакат миқёсида татбиқ этилувчи дастурларни биргаликда атрофлича муҳокама қилиш мумкин бўлмаса?! Мумкин, албатта. Бироқ гап шундаки, иккала кафедранинг даврлаштириш масаласида тутган илмий мавқеи фарқли. Демак, ҳамма иллат баҳсли муаммони бир томонга ҳал қилмасдан турибоқ ўқув режаларига ўзгартиришлар киритилганидан келиб чиқар экан. Ҳолбуки, юқоридаги мулоҳазаларимиз «Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти» ўқув фанини киритишга зарурат йўқлигини, унинг бир қисмини «Ўзбек мумтоз адабиёти», бошқа қисмини «Янги ўзбек адабиёти» ўқув фанлари доирасида ўқитиш илмий ва методик жиҳатлардан тўғри бўлишини кўрсатади.
2012 йил
ЗАВҚИМДАН БИР ШИНГИЛ...
Аҳмад Аъзамнинг ижодий изланишлари каминани ҳамиша, нима десам экан, ҳайратга солиб, аниқроғи, шошириб келган. Мундай қарасанг, ёзганлари оддий нарсалар-у, нимасидир биз кўниккан нарсаларга ўхшамайдигандек, онгимизда муқимлашган назарий қоидаларга кўпам мос келмайдигандек туюлаверади. Ҳозир, ёзувчининг «Ҳали ҳаёт бор» китобини ўқиб туриб, шу туйғу яна янгиланди...
...адашмасам, бу туйғу дастлаб «Одамнинг оласи» ҳикоясини ўқиш асноси пайдо бўлганди, шекилли. Сабаби, унда мазмун янгича эди: оддий бир одамнинг оддий бир куни, қаҳрамони ҳам ғалатироқми-ей... мақтайин десанг, биз мақтаб ўрганган қаҳрамонларнинг ҳақи кетиб қолади, ёмонлай десанг – бунинг. Ҳаммадан ҳам унинг ўша чоғлар биз асири бўлиб юрган севги ҳақида айтганлари: аввал хўп ғашингга тегади-ю, китобий-стереотип қарашларингни бирдан парчалаб юборганини сезмай қоласан... бир кулгинг, бир йиғлагинг келади. Ўйлаб қарасам, ўшанда Шерқўзининг гапларини беихтиёр «ўғил бўлиб» эшитганман, чоғи: «Ҳе, содда болам! Хотин деб ўлиб-тирилиб пул йиғасан, тушириб ҳам оласан. Тўйдан кейин уч-тўрт ҳафта, чилланг чиққунча яшинмачоқ ўйнаб, қувлашиб ҳам юрасан. Кейин... бошланади – рўзғорнинг униси кам, буниси кам. Бир вақт қарабсанки, севги дегани донга қўнган чумчуқдек пир-р этиб учиб кетибди...» Қизиқ, ҳозир «Одамнинг оласи»га бугуннинг назари билан қарай олмаяпман, ҳарчанд уринмай, ўттиз йил наридаги таассурот босиб кетаётгандек... афсуски, ўша таассурот энди яхлит эмас, парчаланиб кетган – уни ўртоқлашиш имкондан ташқарида. Илож қанча, бошқача айтолмаганим боис «ёзувчининг маҳорати шундаки, ўқувчи тасвирланаётган воқеага бефарқ қарай олмайди, беихтиёр унинг иштирокчисига айланади» қабилидаги навбатчи, навбатчи бўлсаям рост гаплар билан чекланаман, маъзур тутинг.
...ёдингиздадир, 80-йилларнинг охирларида кўп қатори Аҳмад Аъзам ҳам ғоят фаоллашди: «Бу куннинг давоми», «Асқартоғ томонларда», «Ўзим билан ўзим» – бари шунинг маҳсули. Шу ўринда муҳим бир нуқтани айрича таъкидламоқ керак: кўпчиликдан фарқли, ААъзамда публицистиклик эмас, таҳлилий нигоҳ кучайди ва у жамиятда мавжуд ҳолат моҳиятига қаратилди. Муҳими – турли ракурслардан: «Бу куннинг давоми»да ўқувчи исмсиз қаҳрамон – У(н)га четдан назар солди, «Асқартоғ томонларда»да воқеликни Маҳдининг нигоҳи орқали кузатди, ниҳоят, «Ўзим билан ўзим»да беихтиёр «мен» мавқеидан туриб қарай бошлади. Яъни ёзувчи гўё «том устига том босиб» боради: қаламга олинган ижтимоий дардга ўқувчини босқичма-босқич яқинлаштириб, ўзига сездирмайгина шахсий дардига айлантиради.
Балки, айтганларимдан «нуқтаи назар билан боғлиқ мазкур усуллар атайин, муайян мақсадни кўзлаб қўлланган, бу эса ёзувчининг маҳоратидан дарак» деган фикр келиб чиқар. Албатта, шундай дейишга асос етарли. Лекин мен буни маҳоратдан кўра бошқа нарсага – самимиятга йўйган бўлардим. Зеро, бу асарлар, улардаги образлар ёзувчи фикрларини ифодалаш учун иллюстрация эмас, йўқ, унинг учун шуларни яратиш жараёнининг ўзи – изланиш, моҳиятга яқинлашишдир. Айни шу нарса – ёзувчининг ижод онларидаги маънавий-руҳий изланишлари жараён сифатида акс эттирилади, натижада ўқувчи сабоқ олувчи эмас, балки изланишларнинг бевосита иштирокчисига айланади – икки ўртада ҳамфикрлик, ҳамдардлик асосидаги самимий мулоқот, кўнгил ошнолиги юзага келади. Дарвоқе, ушбу асарлар яратилган 80-йилларнинг адоғи фикр аҳли учун чинакам маънавий-руҳий изланишлар даври эди. Ҳаммасидан ҳам қандайдир беш-олти йил давомида тафаккуримизда юз берган ўзгаришлар шиддатини айтинг! Назаримда, А.Аъзам шу учала асарда ўзгаришлар шиддати ва моҳиятини муҳрлаб қўйишга улгургандек:
биринчисида У «бундай яшаб бўлмайди» деган қарорга келади;
иккинчисида Маҳди «одам бир нарсани тубдан ўйлаб олса-ю, ҳеч нарсани ўзгартирмаса, яна шундай яшайверса... Йўқ, мумкин эмас» дея эртадан ҳаракат бошлашга чоғланади;
учинчисида эса ўзгаришни ўзидан бошлаган, «кўнглини худди уй кўтаргандек» саришта қилиб, «кўнглимнинг тубидан шунақа туйғуларим топилаётирки!.. Шунчалар бадавлат эканимни ўзим билмай, қашшоқ-бенаво юраверган эканман» дея ҳайрон турган, энди ўзини дунёни кўнглига мувофиқ ўзгартиришга қодир ҳис қилаётган одамни кўрамиз... Эҳтимол, жоиз эмас кўринар, шундай бўлса ҳам айтгим келди: мазкур фикрлар А.Аъзам асарлари эълон қилиниши билан пешма-пеш ўқилганда туғилган. Ўшанда «Бу кун... ва унинг давоми» номли бир мақола ёзган ва унда учала асарда аслида бир одамнинг ижтимоий тафаккурда шиддатли ўзгаришлар кечган қисқа бир даврдаги маънавий-руҳий тадрижи кузатилган, деган фикрни ўтказишга ҳаракат қилгандим. У пайт таассуротларим ҳали оҳорли бўлганигами ё қаҳрамонларнинг маънавий-руҳий изланишлари кўнглимга ёт эмаслигигами, ҳар тугул, наздимда дурустгина мақола чиққан ва юқоридаги фикр етарли асослангандек эди. Лекин таҳририятлар фикри ўзгачароқ бўлди, чоғи, умид билан жўнатган қўлёзмалар бедарак кетди, аксига олиб, ўзимда нусхаси сақланмаган... «Йўқолган пичоқнинг сопи олтин» дейдилар, шунданми, ўша мақолам ҳануз жуда бўлакча ёзилгандек туюлаверади-да...)
...энди оҳорли таассуротларга келсак. «Ҳали ҳаёт бор» қиссасини ўқиркан беихтиёр Гоголнинг «Ревизор»и ёдга келади. Унда ҳам ҳамма гап битта воқеа – нашриётнинг оддий бир ходими Аъламнинг марказқўмдан йўқланиши атрофида айланади. Шу биргина воқеа ва ўша воқеага нашриёт ходимларининг муносабати... «Ахир, қисса дегани бундай бўлмасди-да! – беихтиёр назарий бисотимни титкилай бошлайман. – Қиссада бир-бирига боғлиқ воқеалар занжирдек тизилгучи... бу воқеаларнинг бари асосий қаҳрамон билан боғлиқ... улар ўша қаҳрамон характерини очиб беришга хизмат қилгучи... яъни қиссадаги воқеалар восита, пировард мақсад қаҳрамон бўлгучи эди...» Хуллас, назарий қоидалардан келиб чиқсак, бу қисса эмасдек. Лекин... маза қилиб ўқиганингни ҳам инкор қилолмайсан-да, одам! Э-э, шу, адабиётшунос деган номинг бор, ўрганиб қоларкан, маза қилиб ўқиганингни бир ён суриб, йўл излайверасан экан: ҳикоями, қиссами?.. Яна, ҳақиқатдан узоқроқ бўлсаям эҳтимоли йўқ эмас, эртами-индин «қисса дегани мундоқ бўлур...» дея ҳижжалаб тушунтирганингда, бирон талабанинг «фалон қисса-чи?» деб қолиши ҳам бор...
(Фаҳмлагандирсиз, ҳануз танқидий асарни кенг омма ўқийди деб ўйлаб юрганимдан бўлса керак, буларни «олимона гаплар кимгаям керак, асар ҳақидаги гапингни айт-да қўймайсанми!» деган эътироз дафъига узрхоҳлик мақсадида айтаётирман.)
...ҳолат шундайки, жанрни белгилаб олиш чиндан ҳам зарур экан. Фикримча, «Ҳали ҳаёт бор» асари – қиссанинг насримиздаги янги бир кўриниши, унда ҳикоя ва драмага хос поэтик хусусиятлар уйғунлашгани ҳолда қисса проблематикаси етакчилик қилади. Ҳикоядаги каби унда битта воқеа қаламга олинган, воқеа ўз ҳолича эстетик қиммат касб этади (яъни, қиссадан фарқ қилароқ, воқеа қаҳрамонга нисбатан восита эмас). Драмадаги каби унда битта воқеа – Аъламнинг марказқўмдан йўқланиши драматик конфликтли ҳолатни юзага келтиради: барча персонажларнинг хатти-ҳаракатлари шу билан боғлиқ, воқеанинг изчил ривожидан кўра у юзага келтирган ҳолат муҳимроқ. Яъни воқеанинг изчил ривожи эмас, ҳолатнинг ички ривожи устувор. Шунга кўра, сюжет эпизодлар – драмадаги каби алмашиниб турувчи кўринишлардан таркиб топган. Ҳар бир кўринишда муайян персонажлар иштирок этади, уларнинг қиёфаси драматик ҳолат билан бевосита боғлиқ ҳолда очилиб боради. Тўғри, ушбу эпизодларни қаҳрамон – Аълам билан боғлиқ сюжет чизиғи бирлаштиради. Бироқ, гарчи сюжет ўзагини ташкил қилса-да, Аълам чизиғи ғоят ихчам: ҳовлисида кўмир ташиётганида хабарчи боради – ишга келиб нима гаплигини аниқлайди – ариза бериб ишдан кетади. Яъни асар структурасида бу чизиқнинг ёрдамчи функцияда экани атайин таъкидлангандек. Ҳолбуки, мабодо бадиий ният ижросида, муаллиф концепциясини ифодалашда шу чизиқ доминантлик қилганида, назарий қоидаларга тўла мувофиқ ҳикоя яратилган бўлур эди. Ният эса бошқа, яъни бутун бошли бир жамоа – жамиятнинг бир ҳалқаси қиёфасини, маънавий қиёфасини чизиш, худди шу нарса асарни ҳикоя жанри доирасидан чиқаради. Зеро, асар қаҳрамони Аълам деганимиз билан, у фақат структура нуқтаи назаридангина ушбу мавқени эгаллаган, концепция нуқтаи назаридан эса ЖАМОА қаҳрамон бўлиб чиқади. Айни шу жиҳатлар «Ҳали ҳаёт бор»ни қиссанинг ўзига хос янги бир кўриниши дейишимизга асос беради.
Аслида-ку, қисса асосида оддийгина воқеа ётади, ҳаётда бунга ўхшаш воқеаларга кўплаб дуч келинади ва кейинча шунчаки латифа мисоли эслаб кулиб юрилади. Дейлик, агар нашриёт раҳбарига сим қоққан Гулимоҳ Юлдузовна: «Камолов Аълам ҳали ҳам сизда ишлаяптими?» – деб сўраган маҳал столидаги бошқа телефон жиринглаб қолмаганида (шундай бўлиши мумкин ва табиий, ахир, балки унга ҳам юқоридан сим қоқишгандир, балки уйидан, балки бошқа – аҳамияти йўқ!), нашриёт ари уясидек тўзиб кетмаган, қиссада ўқиганимиз машмашалар ҳам йўқ эди. Мантиқан қараганда, Гулимоҳ Юлдузовна муддаосини айтмасдан «Кейин гаплашамиз!» дея гўшакни қўйган экан, бунчалик хавотирга ўрин бўлмаслиги керак эди. Бироқ қиссада тасвирланган муҳит (давр) шундайки, ундан доим ҳам мантиққа ростликни излаш бефойда. Зеро, бу муҳитда «юқори – ҳаммавақт ҳақ», у қуйидагиларни хоҳлаган кўйга солиши мумкин; қуйи «Ўйнашмагин арбоб билан...» нақлини дастуриламал билади, юқори қаршисида «қўл боғлаб» туриш одат, мутелик ҳамманинг қон-қонига сингиб кетган. Шу боис ҳам нашриёт директори учун йўқлов табиий ҳол эмас, шўрлик «бир иши бордир, сўрагандир, ҳали айтар» деб қўяқолишга ожиз, калтакнинг бир учи ўзига тегишидан хавотирда. Ажабланишга ҳеч ўрин йўқ: муте инсон ўзини ҳамиша айбдор ҳис қилади (исталган вақтда айбдор қилиниши мумкин-да!), чунки у юқори қаршисида гўё онадан туғилгандек бир алфозда – иштонсиз, чўпдан ҳадик олиб яшашга мажбур. Шу жиҳатдан қаралса, директор ва озми-кўпми «масъул»лиги бор бошқа ходимларнинг ўзларини муҳофаза қилишга қаратилган (ва бизга нотабиий кўринган) ҳаракатлари улар учун табиий зарурат бўлиб чиқади. Демак, шу ҳолни келтириб чиқарган муҳитнинг ўзи норасо. Афсус, нашриёт (муҳит)да ҳамма шунга кўнган: бирлари кўнгангина эмас, мавжуд ҳолат ва ундаги ўз ўрнини сақлаб қолиш учун андишани бир четга суриб қўйиб жон-жаҳди билан тиришади; бошқа бирлари лоқайд томошабин бўлиб туради. Таъкидлаш жоиз, ёзувчи персонажларнинг хатти-ҳаракатлари, гап-сўзларини четдан туриб, гўё бетараф тасвирласа-да, уларнинг руҳияти ўқувчи кўз олдида шаффоф ҳолда намоён бўлади. Шу боис ҳам ёзувчининг айтиши шарт эмас, ўқувчи «бундай яшаб бўлмайди, бундай яшаш инсонлик шаънига нораво!» деган фикрни уқиб олаверади. Сираси, бу Аҳмад Аъзамга хос маҳорат қирраси... (Дарвоқе, биргина одам, кўнглида эркинлик туйғуси ўлмаган Аъламгина мавжуд аҳволга кўнмайди – ариза ёзиб ишдан кетади. Тўғри, бу қаҳрамонлик эмас, муҳими, ёзувчи ҳам буни қаҳрамонлик дея талқин қилиш фикридан йироқ. Зеро, ҳақиқатда бу ўзини инсон ўлароқ ҳис этган, тириклик маъноси тирикчиликкина эмаслигини англаган киши борки қилишга бурчли ҳаракатдир. Фикримча, қисса қаҳрамонининг орқа планда қолдирилиши ҳам шу фикрни таъкидлашга хизмат қилади) ... айтмасданоқ ифодалаш маҳорати.
«Қатағон йили» ҳикоясини ўқиб, «Аъламнинг ҳаракати қаҳрамонлик эмас» дея ҳукм чиқарганда бир оз шошмадиммикан деган андиша туғилади кишида. Ҳикояни ўқиркан, беихтиёр яқин ўтмишдаги «пахта кампания»лари эсга келади: қулф осилган идораю муассаса эшикларидаги «ҳамма пахтада» ёзувлари... ёпилган бозорлар... тўхтатиб қўйилган автобус йўловчиларининг «йўл ҳақи» учун пахтазорга ёйилиши... шанба-бозор кунларидаги кўчаларни тўлдирган автобус карвонлари... – айтиб нима қилдик, булар кўпчиликнинг ёдида ҳали. Хуллас, 1982 йил ноябрь ойидаги зарбдор кунлардан бири, «Далаларда яккам-дуккам бирчигит қолган, совхоз октябрь ойи ўрталарида планни дўндириб бажарган-у, элу юрт ҳали-ҳамон шу бажариқни тўлдиролмай жонҳалак, бўл-ҳа-бўл ҳиқилдоққа келган». Асаблар таранг, бунинг устига кеч куз изғирини ачитиб турган бир пайт оиласи билан уйига – Тошкентга қайтиш учун улов пойлаб турган ҳикоячи билан милиционер ўртасидаги даҳанаки жанг қаламга олинган ҳикояда, шу холос.
Юқоридан «одамлар юрмасин кўчада» деган топшириқ берилган – ҳамма пахта ҳосили учун курашиши шарт! Яхши эслайсиз: шўро даврида «план»дан кейин «мажбурият» дегани бўларди. Ўшанда «мажбурият» деб юраверган эканмиз-у, сўзнинг моҳиятга нақадар мослигига эътибор қилмас эканмизми-ей?! Чинданам «мажбурият» дегани кўпроқ турли даражадаги «бюро» ва «штаб»лардаги дўқ-пўписалар, раису биргатларнинг зуғумлари, мелисанинг ҳайбати билан бажарилмасмиди?! Ё ҳар қадамда илинган қизил матодаги шиорлар, радио-телевидениедан янграган чорловлар шунчалар кучли... Ҳай, майли, бу бошқа масала. Хуллас, мелисага «одамларнинг кўчада эмас, далада бўлиши»ни таъминлаш юклатилган. Шўрлик қуюшқондан чиқилаётганини билади, лекин ўзига юклатилган вазифани сўзсиз бажаради: «Энди... ишимиз шу-да. Бажар, деса – бажарамиз. Топшириқ қаттиқ». Мундай қарасанг, мелиса юқорининг топшириғини оғишмай бажаради, пахта сиёсати ҳаммага тенг дея барчадан итоат талаб қилади, дағдағалари қўрққулик; одамлар ҳам унинг талабини бажараётгандек, айни чоғда, у билан сичқон-мушук ўйнаётган мисоли эвини қилиб тирикчилик юмушига ҳам уннайдилар.
Сираси, Саид бово «эшонбовомизнинг уллари» билан кўришишга жаҳд қилмаганида, ўз навбатида, «таваррик одамнинг боласи» ҳам чолнинг гапига кулмай қўяқолса, олам гулистон эди – ҳаётнинг «сичқон-мушук» ўйинига монанд оқими давом этаверарди. Лекин бундай бўлмади: Саид бово ниятидан қайтмади, ҳикоячимиз эса кулиб юборди-да! Худди шу нуқтада мелиса йигитнинг битта қиёфаси кўз олдимизда мукаммал суратланади:
«Бу ерда мен рухсат берсам куласиз!»
Кўряпсизми, қаршимизда энди шунчаки бир милиция нозири эмас, балки нақ ҳокими мутлақ турибди: қўйиб берсанг «Мен рухсат берсам нафас оласан!» дейишдан ҳам тоймайдиган алпози бор. Шўро замони ҳақида гапира туриб «мустабид тузум-мустабид тузум» дея нолиймиз-у, асли тузум дегани шунчаки мавҳумот эканлигини кўпда ўйламаймиз. Ҳолбуки, мустабид тузум ҳам мен, сен ва у – биздан ташкил топади. Унда яшаган ҳар биримиз қай даражада муте бўлсак, шу даражада мустабид ҳам эдик, зеро, мутелик билан мустабидлик бир-бирини тақозо этувчи эгизак тушунчалардир. Қаранг, мелиса йигит марказий газета мухбири (яъни ўз тушунчасида юқорининг вакили) балан гаплашаётганини англаши биланоқ вужудидаги мустабид изсиз йўқолди: «Бошдан шуни айтмайсизми?» – дея ўзини оқлашга, узрхоҳлик қилишга ўтади. Ана энди унинг додини тингланг: «Мана, кечаги бозор, қор уриб турибди.Одамлар инсофинг борми, картишка-партишка олиб олайлик, бир соатгина оч, деб чуввос ёпишишди менга. Қор-ку, эрталаб бўлса, шу ҳавода ким ҳам далага чиқарди, дебман. Майли, ярим соат муҳлат, бозорларингизни қилиб олинглар, лекин хафачилик йўқ дедим». Ҳа, мелиса йигит бир лаҳзагина ҳамқишлоқларига юқорининг вакили эканлигини унутиб муносабатда бўлди ва... балога қолди: «Одамлар энди дарвозадан кириб, савдони бошлаган эди, бабиллаб қора «Волга» кепқолди. Одамларга ҳеч нарса дегани йўқ. Менга қараб: «Онайни фалон сани! Санга шапка кийдирганни онасини!» деб ке-етди!..» Эндигина ҳаммани бир оғиз «рухсат» дейишига маҳтал қилиб турган мелиса йигитни бу қадар тўзитиб сўкаётган райком бува бўладилар. Ким билсин, бундан сал илгарироқ бошқа бирови, дейлик, пахта топшириш графиги бажарилмагани учун унинг-да онасини айбдор қилганми? Эҳтимоли асло йўқ эмас, зеро, мустабид тузумда «мушт кетди» қоидаси амал қилади: қуйи поғонадаги шўрлик аввал «Энангни қози...» дея аламини ютади, сўнг... ўзидан қуйидагига сочади. Эҳ-ҳе, қурғур алам сочган билан тугай қолсайкан, кўнгилга тошдай чўкавергани ёмон. Мелиса йигитнинг алами ҳали янги, кўнгли ҳануз йиғлаб турибди, «Майли, шу одамларни деб сўкиш эшитаман», – дея ўзини овутмоққа ҳаракат қилади, лекин «биронтаси, эй инсон, сўксанг, ўзини сўк, онасида нима айб демагани ботиб кетади». Кейин ҳамқишлоқларидан гина қилишга ҳаққи йўқлигини ҳис қилиб, алами бир баҳя кўтарилади: «Э-э, бечораларга нима ҳам дейман, ҳаммамиз шундай». Қаранг, мелиса йигит хўрлик кўргач ўзини ҳамқишлоқлари билан битта қайиқда ҳис қилади, лекин кўнглида йилт этган исён учқунини дарҳол сўндириб, ўзини шу қисматга кўнишга чоғлайди: «Кетворай десам – иш бу, тирикчилик деган нарса бор. Ҳе, майли-да, биз бир кичкина одам, мелисаликни ҳам қилиш керак, барибир. Бетни қалин қилиб юрибмиз-да...» Мана, кўз олдимизда мелиса йигитнинг иккинчи қиёфаси ҳам суратланди: у ҳам бошқалар каби муте бир одам... (боя «ҳар биримиз қай даражада муте бўлсак, шу даражада мустабид ҳам эдик» дегандим, шу фикрга яна қайтгим келди. Можаро муросага дўнгач, ҳикоячи «ҳалидан бери кўнглини босган бир ғашлик, ўжар бир гуноҳкорлик туйғуси» ҳақида сўзлайди, гувоҳномасини кўрсатганига уялиб кетганини айтади. Тўғри, ҳикоячи ўзини ҳимоя қилди, лекин бунга гувоҳномани кўрсатиб, мелиса йигитга унинг ўзи каби, яъни мустабидаларга хос муомала қилибгина эришди. Кўнглини нохуш кайфият чулғагани, уят ҳисси аслида шундан эмасми?!.) Энди юқоридаги андишага келсак, тан олақолай, «Аъламнинг ҳаракати қаҳрамонлик эмас» деганим хато: ўша шароитда ҳам ички эркинлигини сақлаб, инсонлик шаънини баланд тутиб яшашнинг ўзи қаҳрамонлик бўлмасдан нима, ахир?!.
Машғулотларда, сингадиган давраларда бир қарашда оддийгина ҳаётий ҳолатда ҳикмат кўришу моҳиятига теран назар солган ҳолда унга бадиий-фалсафий қиммат бағишлаш Аҳмад Аъзам ижодий манерасига хослигини таъкидлаб келаман. Янги китобини ўқиб, бир жиҳат назаримдан четда қолиб келганини сезиб қолдим. Мен ёзувчи хаёлоти билан боғлиқ, чамаси, «Ўзим билан ўзим»да ниш берган ва кейинча иккита шох чиқариб ривожланган жиҳатни назарда тутаман. Бу шохларнинг бири – лириклик, яъни воқеликни тасвирлаш эмас, муносабат ифодалашнинг олдинги планга чиқиши... (Ҳа-я, «Ўзим билан ўзим» эълон қилинган пайтлар шапалоқдай бир нарса ёзиб, унинг лирик асар эканлигини исботлашга уринган, ўзимни янги гап айтолган санаб қувониб юрганим бор. У пайтлари рус адабиётидан дарс берганимгами ё рус тилида ёзиш урф бўлганигами, мақолани русча ёзиб, «Жанровое своеобразие поэмы А.Агзама «Наедине с самим собой» деб атабман. Номни қаранг! Давомини ёзмаса ҳам бўлаверадигандек эди-ёв…) Китобга новелла деб киритилган «Гул кўтариб кетаётган эркак»да худди шундай: унда эпик асарга хос воқеабандлик, баски, ҳикоячи йўқ, унда кўзи тушиб турган ҳолатни мушоҳада этаётган муаллиф – лирик субъект бор, яъни у моҳиятан лирик асар. Шохларнинг иккинчиси – хаёлда яралган воқеанинг қаламга олиниши: «Соясини йўқотган одам», «Нотўғри туш» ҳикояларида шундай. Албатта, улар шунчаки хаёлот маҳсули эмас, балки шу воқелик таъсирида, у ҳақдаги ўй-қарашларни, ЎЗни ифодалаш воситаси ўлароқ яратилгандир. Ўзи сезмагани ҳолда соясини йўқотиб қўйишу туш ичида туш кўришлар... – сағал модернистикроқ изланишлар иси келмаяптими?!. (Хабарингиз бўлгандир, яқинда интернетда икки катта ижодкорнинг мунозараси кетиб, баҳс қизиғида «сизнинг авлодингиз нима қилиб қўйибди?» қабилидаги таналар ҳам ўртага чиқди. Камина томонларнинг бирини ёқлаш фикридан йироқман-у, лекин инсоф юзасидан биздаги модернистик изланишлар илк бор 70-йиллар авлоди, жумладан, Аҳмад Аъзам ижодида бўй кўрсатганини эътироф этиш лозим деб ўйлайман. Фақат, улар истиҳола қилишганми ва ё у пайтлар «модернист» дегани деярли тавқи лаънат бўлганигами, ҳар тугул, ўзларини модернист деб аташмаган. Сираси, гап бунда ҳам эмас, гап бадиий тафаккур ривожининг узлуксизлиги ва бу жараёнда ҳар бир авлоднинг ўз ўрни борлигида, яна бу ҳолнинг ихтиёримиздан ташқари мавжуд эканлигида...)
Аҳмад Аъзам янги китоби муқовасига «Кўп ишни қилиб кўрдим, турли юмушга қўл урдим. Лекин ҳеч бири ёзишга, ёзиш берадиган машаққатли завққа тенг келмайди...» деган изҳорини ёздириб қўйибди. Ҳақиқатан ҳам, китобга ёзувчи, назаримизда, адабий жараёндан бир оз четлашиб қолгандек, «турли юмушга қўл уриб» юрган вақтлари ёзилган асарлар киритилибди. Муаллиф «ёзиш берадиган завқ» ҳақида айтибди, илло, ўқиш берадиган завқ ҳам бундан кам эмас. Шуни ўйлаб, китобга кирган асарларнинг айримларига, шунда ҳам мухтасар тўхталдим – ўқиб оладиган завқингиз ўзингизники бўлсин, дедим-да.
2012 йил
ЎЙЛАШГА УНДОВЧИ АСАР
«Мангу дарбадар»нинг жанрини муаллиф роман деб белгилабди. Эҳтимол, айни ҳол диди анъанавий романлар руҳида тарбият топган ўқувчида эътироз уйғотар ҳам. Ахир, бунда яхлит бир воқеа бўлмаса, кўп планли сюжет асосида воқеликнинг кенг эпик манзараси тасвирланмаган бўлса, марказида қаҳрамон турмаса... – нимаси роман?!. Жаҳон адабиёти тажрибаларидан, хусусан, Ғарбда ярим асрлар илгари бошланган «янги роман» бобидаги изланишлардан озми-кўпми хабардор ўқувчида эътироз туғилмасаям керак. Зеро, «Мангу дарбадар»да анъанавий эпосга хос воқеабанд сюжет ўрнида сиртдан бир-бирига боғланмай турли макон ва замонда, гоҳ реаллик, гоҳи хаёлотда кечувчи воқеалар тасвирланган, марказида рисоладагидек қаҳрамон турмаган бўлса-да, уларни бир нарса – ҳаётнинг маънисию башарият тақдири ҳақида ўйга толган муаллиф шахси бирлаштиради, яхлит бутунликка – романга айлантиради...
Исажоннинг битиги анъанавий йўлда ёзилмагани ақлга тайин, лекин уни модернизм ё постмодернизмга тааллуқли этишга-да қийналади киши. Модернистик асар дейин деса, унда ҳам турфа услублар – кўҳна диний ривоятлардан тортиб ҳозирги «интернет тили»гача, ҳам турфа жанрлар – қадим диний дидактикадан тортиб урфдаги «боевик»кача... қуроқ-қоришиқ бир бутунлик касб этаётибди. Ҳай, постмодернистик асар деб қўя қолай деса, муаллиф оламу одам ҳақидаги ўй-ташвишларини ифода этмоқ учун бадиий модель – постмодернистлар инкор қилган метаривоят яратиб қўйибди... Ҳолатдан чиқишга уриниш деманг-у, назаримда, Исажон ўзи билган биздагию хориждаги ижодий тажрибаларнинг барини ичдан ўтказибди – бугун ўзини қийнаб турган муамммоларнинг бадиий идрокию ифодаси учун мақбул шакл излабди, изланишлари синтезга олиб келибди.
Дарвоқе, ғарбда урф бўлган «изм»лар маънавиятимиз учун зарарли дегувчиларнинг ташвишлари, албатта, асоссиз эмас. Марғуб томони шуки, Исажон ўша «изм»лардан мақбул шаклни олгани ҳолда ўзи миллий заминда собит турибди. Жилла қурса, бир жиҳатни олайлик: постмодерн кайфият дегани миллатлару миллий маданиятлар қоришувини кўзда тутади, шундай заминдан униб чиқади. Ёзувчимиз эса бу руҳ-кайфиятни бутун вужуди билан инкор қилади, профессор Зиёнинг ўғли каби «ўзи севган, амалларидан Ўзи рози бўладиган халқ орасида» яралганига шукрона келтиради, рўзи маҳшарда «ўз жонажон тупроғида, ўз жонажон миллати билан бирга бўлишни орзу қилади»; Ватанни «иймонининг қўрғони» деб билади, «дилининг илдизлари шу ер ости булоқларига боғлаб қўйилгандай, узилса қурийдигандек» ҳис қилади ўзини. Ҳа, асл ижод, агар у миллий-маданий заминда воқе бўлса, асло кўр-кўрона тақлид бўлмайди. Зеро, ижодий синтез дегани бир жиҳатдан алхимияга монанд: кимёгар турли моддаларни қориштириб сар олтин олишга интиларкан, сингишмаган моддалар чўкинди бўлиб шишада қолаверади.
Ёзувчи ҳаётнинг маънисию башарият тақдири ҳақида ўйга толган, дедик. Ахир, инсон ҳаётидан маъни излаш сўнгги икки аср мобайнида адабиётнинг марказий муаммосига айланмадими? Ҳа, ҳатто модернизмнинг айрим оқимлари инсон ҳаётини ҳар қандай маънидан айро тушади деб даъво қилди ҳам, озми-кўпми шу кайфиятга тушдик ҳам. Хайриятки, ислом нури билан ёришган диллар бу кайфиятни ўзига сиғдиролмади, сиғдирмади. Жумладан, Исажон ҳам. Ёзувчи муаммонинг илдизига назар солади ва кўрадики, Яратганидан узоқлашиши баробари инсон ҳаётининг мазмуни йўқолиб бораётганини теранроқ ҳис қилган, бу ҳис муттасил кучайиб борган. Ва бу ниҳоясиз жараён. Шунинг учун ҳам романда яралмиш – инсон «тангрининг иродасига исён ўлароқ» яратган энг олий мавжудот – клон ҳам оламнинг нечоғлик мукаммал яратилганини идрок этгач, «мазкур силсила аро ўз ўрнини топишга ҳаракат қилади». Аммо, ҳайҳот... топмайди, тополмайди.
Шу боис ҳам дунёларга сиғмайди, оламни бунчалар мукаммал яратган Зотни «излаб топиш ва бутун олам яратилишининг сабабларини Ўзидан сўраш учун» бош олиб чиқиб кетади. У кўзлаган манзил белгили: излагани – «Унинг иродасига ва менинг яратилишимдан мақсадига мос... келадиган макон ва замон». Бироқ, ҳайҳот... у тушган йўл қаён элтади, кўзлаган манзилига етадими ва ё ўша мангу дарабадарга қисматдош бўлиб қоладими?.. Ким билади, «бутун олам илгарилаб бораётган турли-туман йўллар»нинг қай бири ҳақ йўл? Собит ишонч билан «қисматимиз шу саҳрода яшаб Парвардигорга ибодат қилиш ва ажалимиз етганида жонимизни Ўзига топширишдир» дея кундалик юмушларига машғул бадавийларми? Ё ёруғ оламга этак силкиб, бутун борлиғи – қалбию ақли билан Яратганга юзланган авлиёнинг йўлими?..
Асарда саволлар қўйилган, жавоб эса имкондан ташқарида, зеро, учинчи парвона мисоли «аланга ичига кириб оташ ичра ғойиб бўлган»-гина БИЛАДИ ва... ўзи «эришган билим ҳақида гапира олиш имкониятидан маҳрум бўлади»...
Аслида, профессор Зиёнинг ўғли айтмоқчи, «теварагимиз румузларга ва тимсолларга тўладир». Ва шу румузу тимсоллар «ақл қулоғига баланд овоз билан хитоб қилиб турибди». Бироқ биз, биз эшитяпмизми шу хитобларни?! Мабодо, довонга кўтарилган сари қулоқлар битгани каби, башарият сафида юксалишимиз баробари «ақл қулоғи»миз ҳам битиб бормаяптими?!.
Қадимгилар адабиётни табиатга тақлид деганлар. Чамаси, Исажонга ҳам шу йўлдан бориш маъқул кўринибди – романни румузу тимсолларга тўлдирибди. Бу рамзу тимсоллар тафаккуримизга қаратилган – фикр билан уларни чақишимиз тафаккуримизни чарҳлашига имоним комил. Асарни ўқиганда бир-биридан мураккаб саволлар кетма-кет қалқиб чиқаверса ҳам, эҳтимол. Лекин улар ичида энг муҳими, бугунги тараққий даражасию эртанги имконлари уфқининг чамасидан масруру мағрур турган ХХI аср кишиси учун энг жўн ва энг мураккаби мана булардир, балки:
«Мен кимман?»
«Отим нима?»
«ИЛК АВВАЛ КЎЗИМНИ ИШҚ БИЛАН ОЧДИМ...»
Сарлавҳага чиқарилган Чўлпон мисрасида «Анодин қай куни туғдим, сенинг ишқинг билан ёндим» дея фиғон чеккан хижронзада Машраб, умуман, Ҳақ ишқини куйлаб ўтган салафлар анъанасининг таъсири йўқ эмас. Бироқ мудом «кўнгли янгилик қидириб» яшаган Чўлпон салафлари фаол қўллаган «ишқ», «ошиқ», «ёр» образларига янгича маъно юклади: унинг талқинида «ёр» юрт озодлиги-ю, «ошиқ» эркка ташна кўнгилдир...
***
Шоир-да, озроқ муболаға қилмаса бўлмайди, дерсиз?! Йўқ, унинг «илк аввал кўзимни ишқ билан очдим» дейиши муболаға эмас. Зеро, танглайи миллат дарди билан кўтарилган, Тараққий ва Истиқлол ишқи вужудига сут билан киргану юрак қонига айланган унинг. Муболағанинг дафъига муболаға келтиряпти, деманг, асли ўзи шундай...
...1913 йилда Русия жадидлари раҳнамоси, «Таржимон» муҳаррири Исмоилбей Ғаспрали номига Туркистоннинг уезд шаҳарларидан бирида яшаб турган ўн олти ёшли йигитчадан мактуб боради. Унда, жумладан, бундай дейилади: «Андижоннинг баъзи буюклари менга дерлар: «Сен «Шалола», «Турк юрди», «Шаҳбал», «Таржимон», «Вақт» ва «Иқбол» ўқийсан, на учун Мирзо Бедил ва Хўжа Ҳофизларни ўқимайсан? Бу саволга жавоб беришга ожиз қолдим. Агар жавоб бор бўлса, «Таржимон»да чоп этилишини қайта-қайта илтимос қиламан. Агар жавоб йўқ бўлса, бу «янги адабиёт»ни сувга, оташга отиб, бор вақтимни Мирзо Бедил ва Хўжа Ҳофизлар мутолааси билан ўтказайин». Бу – ўсмир ёшидаёқ жадид нашрлари билан яхшигина танишиб, улардаги ғояларни руҳига сингдирган, атрофидагилар уларнинг аҳамиятини англамаётгани, қабул қилолмаётгани, қарши турганларидан юраги зада Чўлпоннинг устоздан маънавий кўмак сўраб битган илтижоси. Мактуб оҳангидан сезиладики, муаллиф қайси йўлдан бориш масаласини ўзи учун ҳал этиб бўлган, фақат йўл бошида турган чоғи дилидаги иккиланишлар, шубҳа-гумонларни енгиш учун кичик бир далда, рағбат кутяпти, холос...
...ўзига тўқ савдогарнинг ёлғиз ўғли, таҳликали йўлга кириш ўрнига отасининг топганини еб ётса ёки бирини ўн қилай деб астойдил бел боғласа бўлмасмиди?! Йўқ, бўлмас эди. Чунки мурғак дилига инган ишқ қаршисида «Дунёга нега келдинг? Яшашдан муддаоинг не?» тарзидаги саволларни кўндаланг қилиб қўйган эди. Ўсмир ёшидаёқ бу қадар мураккаб саволларга жавоб излашга жазм этгани, тақдим этилган йўллар ичидан ўзига тақдир этилгани – тирикчилик эмас, ТИРИКЛИК йўлини танлагани...
Бу-да бир ўрнак.
***
...қалблар туташ бўлса, мулоқот учун масофа аҳамиятсиз. Исмоилбей Боқчасаройда туриб ғойибона шогирдининг ҳолини фаҳм этди. Тасодифми ё савқи табиийси билан мактуб эгасининг КИМлигини ҳис этганми, ҳар тугул, Андижондан «олганимиз ажойиб бир мактуб чоп этиш ва диққатга лойиқдир. Соҳиби мактуб биздан анча гўзал сўйлаганидан ёзганларини айнан келтирамиз» дея мактубни «Таржимон»да эълон қилади. Устоз жавобида «янги адабиёт»ни сувга, оташга отаман» дея пўписа қилган шогирдни бир оз койигач, Бедилу Ҳофизлар мутолааси ҳам зарур, айни чоғда, замона аҳволидан огоҳ бўлиш учун «янги адабиёт»ни ўқиш кераклигини уқтиради. Исмоилбейнинг жавоби, адабиётнинг аҳамияти ҳақидаги фикрлари Чўлпон муҳтожлик сезган далда бўлди, энди у ўйлаганлари, танлаган йўлининг тўғрилигига қаноат ҳосил қилди. Ярим йил мўлроқ ўтгач эълон қилинган «Адабиёт надир?» номли мақоласида у миллат тараққийси учун адабиётнинг нечоғлик муҳимлиги, бунинг учун адабиёт масъуллигини имкони қадар асослади, «Адабиёт яшаса миллат яшар» деган хулосага келди. Бу ёш Чўлпоннинг англанган ижодий кредоси, ижоддаги дастуриламали бўлиб қолдики, илк қадамлариданоқ уни амалга оширишга киришди: «Қурбони жаҳолат»да юртининг забун ҳолатини Эшмурод кўзи билан кўриб эзилди, Муҳаммадиёрга қўшилиб бу ҳолнинг сабабларини қидирди, ундан чиқиш йўлларини мушоҳада қилди. Публицистик чиқишларида «бутун дунёда манбатликнинг (ҳосилдорлик – Д.Қ.) биринчиси Амриқо бўлса, бизнинг Туркистон ҳам иккинчи»-ю, нега халқимиз ночор кун кечиради тарзидаги куннинг ўта муҳим муаммоларини ўртага ташлади, куюнчаклик билан ечим излади. Чўлпоннинг бехато баҳолаш мезони – Тараққий, у мавжуд ҳолатни ватанининг эртаси, тараққийси нуқтаи назаридан баҳолайди, шунга мос муносабатда бўлади. У юртининг таназзулига боис ҳолларни кўриб қанча эзилса, истиқболи учун хайрли ҳолларни кўриб шунча қувонади. Мана уни қувонтирган ҳоллардан бири: Андижон станцияси қурилишини «шундоғ катта муассасаларнинг фойдасини овруполилар кўруб, уларнинг қўлига ўтиб кетаётганига ичлари ачишган» маҳаллий ишбилармонлардан бири пудратчи сифатида олган. Чўлпон ақл ва тадбир билан иш юритадиган, ўз фойдаси билан бирга миллат манфаатини ҳам кўзлайдиган ишбилармонларнинг кўпайиши юртини обод, озод ва маъмур қилишига ишонади. Мақола якунидаги даъват ана шу ишончга йўғрилган: «Абдулла афандидек намуна кўрсатғучи фидокор савдогарларимиздан ибрат олуб, ватанимизнинг бойлигини, тижоратимизнинг фойдаларини четлар чўнтагига солмасдан ва бермасдан, ўз чўнтакимизда олиб юрмакимиз керакдур. Бизга шундоғ ишларга киришмоқға вақт!.. Биз ҳам инсонмиз, инсондек яшайлук!..» Ахир, бу гаплар мустамлакачиликнинг жон жойига урмайдими?! Журъатни қаранг...
...ўн етти ёш – имкониятларинг беадад, қўл чўзсанг сервиқор чўққиларга ҳам етгудай, журъат одатий ҳол бўлиб туюладиган фасл. Бу паллада лоақал бир бор хаёлан оламни лол қилишга чоғланмаган ким бор?! Ёш Чўлпонга ҳам, табиий, бу нарса ёт эмасди, бироқ у бутун иқтидорини миллат тараққийси мақсадига бўйсундирди. Шунчаки, ёзувчи деган ном олиш, кўнгил хушлиги, нон ёки шон топиш учун қалам тебратмади...
Бу-да бир ўрнак.
***
...Чўлпон ўз йўлини англанган тарзда танлади, уни ўзининг қисмати билиб, собит қадам қўйди:
Узоқ... оғир йўлга чиққан йўлчимен,
Бу йўлларда қилоғузим юлдуздир.
Дарҳақиқат, йўл узоқ ва машаққатли; кўзланган мақсад – Юлдуз, у гоҳ булутлар ортида кўринмай қолади, гоҳ ожиз милтираса, гоҳ чарақлаб кўзни қамаштиради. Бу йўлда бекатлар талай, фақат уларни икки турлигина аташ мумкин – УМИД ё УМИДСИЗЛИК. Умид бекатлари – 1917 йил февраль инқилоби, Бухоро жумҳуриятининг ташкил топиши, «босмачилик» тамғасини олган миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши... Умидсизлик бекатлари – Қўқон мухториятининг қонга ботирилиши, Бухоро жумҳуриятининг тугатилиши, миллий озодлик ҳаракатининг ягона кучга бирлашолмай пароканда бўлиши...
Жони-жаҳонини тикиб, бутун вужуди билан Юлдузга талпинган йўлчининг Умидсизлик бекатларидаги руҳий ҳолатини тасаввур қила оласизми? Бир бекатдан иккинчисига муттасил кўчиб юриш уни неча бор ўлдириб-тиргизганини-чи? Умрининг баҳори – йигитлик даврининг беш-олти йили мобайнида рўй берган эврилишлар, улардан келувчи изтироблар неча-неча умрни хазон қилишга етарлидек кўринмайдими?! Шунда-да «бор-е, жоним сабилми» демаса, йўлидан қайтмаса, уни йўлида собит қилган нимайкин?.. Чўлпон умидсизлик бекатларидан бирида, тушкунликнинг зўридан руҳи синаёзган паллада кўнглига хитоб этади:
Кўнгил, сен бунчалар нега
Кишанлар бирла дўстлашдинг?..
Шоир эътиқодига кўра, кўнгилнинг «кишанлар билан дўстлашмоғи» мумкин бўлмаган ҳол, унинг ҳурлиги дахлсиздир. Чўлпон ўзига хитобан: «Тириксен, ўлмағонсен, Сен-да одам, сен-да инсонсен», – дейди. Зеро, унинг наздида инсон шаъни жуда баланд, тирик одам борки кўнгил ҳурлигини сақламоғи лозим, фақат шугина уни ИНСОН деган юксак мақомда тутиб туради. Шу эътиқодда мустақийм экани уни эзгу йўлда собитқадам қилди...
... инсонлик шаънини юксак қўйгани, ҳур туғилган инсон ҳур бўлмоғи лозим, ҲУРЛИК инсонликнинг жавҳари деб билгани...
Бу-да бир ўрнак.
***
...кўксига муштлаб «ватаним, халқим» дегувчилар, минбарлардан жўшиб-ёндириб сўзлагувчилар, варақ-варақ шеъру достон битгувчилар ҳамиша етарли бўлган. Бироқ масала ўша ватан, ўша халқ учун недандир – ҳаловатдан, молдан ё жондан кечишга бориб тақалса, ғалвир сувдан кўтарилди, деяверинг... Чўлпон буларнинг баридан кеча олди. Зеро, у чинакам «ошиқ», «ёр»га етишдан ўзга муддаоси йўқ. Юрт озодлигини «ёр», унга интилувчини «ошиқ» деб билган шоир ёрга етишмоқ учун ошиқ дилининг бошқа ҳар недан фориғ бўлишини шарт қилиб қўяди. Бироқ, иложимиз қанча, манфаат деганлари ҳам бор нарса, биз кўпда назарга илавермайдиган, аммо ҳар қандай эзгу ниятни ғорат, унинг теграсидаги ҳамжиҳатликни барбод қила оладиган кучдир у. Ахир, «босмачилик»нинг ягона кучга бирлашиб, кенг кўламли миллий озодлик ҳаракатига айлана олмагани, Бухоро ҳукуматининг раҳбарлари орасидаги келишмовчиликлару улардан ғанимларнинг усталик билан фойдаланиб қолганлари заминида шу нарса – манфаати шахсия ётмайдими?! Ўзини «юртимнинг пок истакли кучимен» дея фахр этган Чўлпон, афсуски, маслакдошларининг барида ҳам «пок истак»ни кўролмади, шунда қаламидан «Оқ деб, пок деб юрганларда дил бузуқ», «Англадим: севгида ҳар кўнгил бузуқ!» деган изтиробу аламга тўлиқ сатрлар тўкилди...
...сўзи билан амали, дилидаги билан тилидагининг бирлиги, ватан ва миллат манфаатини ўзиникидан чандон баланд қўёлгани, том маънодаги ФИДОЙИ эканлиги...
Бу-да бир ўрнак.
***
...дарвоқе, Бухоро жумҳурияти. Чўлпоннинг унга боғлаган умидлари катта эди. Ҳукумат газетаси муҳаррири вазифасига таклиф этилгач, енг шимариб ишга киришди: Бухорода туриб Туркистон озодлиги учун курашни давом эттиришни кўзлади, уни бу курашдаги муҳим плацдарм деб билди, афсуски... Раҳбарлар орасидаги келишмовчиликлар ғанимларга қўл келгани айтилди. Натижада Бухоро жумҳурияти шўролар билан яқинлашди, сиёсий ҳаётда большевиклар таъсири устуворлик қила бошлади. Ўзи муҳаррирлик қилаётган газетанинг 1921 йил 3 ноябрь сонида эълон қилинган «Тарихдан» номли шеърида Чўлпон юз бераётган воқеаларга муносабатини ошкор этади:
Қоронғи кеч... Кўк юзида юлдузларми отилғон?
Йўқса элнинг бахтимидир «кўланка»га сотилғон?
Шоир наздида, жумҳурият ҳукумати олиб бораётган сиёсат «эл бахтини сотмоқ»дан ўзга эмас, шу туфайли ҳам бу ерга келганидан бери хаёл кўкида порлаган юлдузи сўнган, бунда ҳам «қоронғи кеч» ҳукмронлиги бошланган. Худди шу ижтимоий-сиёсий шароитда Чўлпон касалхонага ётади ва шу кўйи газетадаги фаолиятини ҳам тўхтатадики, бунинг туб сабаблари шеърнинг якунида ўз ифодасини топади:
Бу ярамас! – дея оғзим очилмасдан бир буйруқ:
«Мундоғ аччиғ фиғонларга бу ўлкада лузум йўқ!»
Қоронғи кеч... Кўк юзида юлдузларми отилғон?
Йўқса, маним «оҳларим»ми бўғизимда тутилғон.
Англаш мумкинки, Чўлпоннинг «Бухоро ахбори»дан кетишининг бош сабаби сўз эркинлигига тажовуз қилина бошлаганидир. Бундай сиқиқ шароитда газетага муҳаррир бўлишидан на истиқлол мақсадига ва на халқи учун бир наф кўрмаган шоир истеъфо берган...
...амал курсисини шунчаки эгаллаб туришни, виждонига хилоф-у юқорига мақбул иш олиб боришни ўзига эп кўрмагани, эзгу мақсадига бир одим бўлса-да яқинлаштирмай ўтган вақтини зое билгани, эркига тажовузни сингдира олмагани...
Бу-да бир ўрнак.
***
...1928 йилда ёзилган бир шеърида шоир ўзини зўр денгиз қўйнидаги сомон парчага ўхшатади, «Муҳит кучлик экан, эгдим бўйнимни... Оқишнинг йўлига солдим ўзимни», – дея эътироф этади. Унинг «бўйин эгиши» осон кечмаган, бунгача...
...энди ростмана оёққа туриб олган янги тузум Чўлпон тимсолида жон душманини кўриб янглишмади, зеро, шоирнинг кўз ёшларидан «чечаклар униши» муқаррарлигини англади. Йўқ, ҳуррият дея майдонга чиққан «ўртоқлар» шоирнинг ҳазин тортган овозини бўғишни ўзларига эп кўришмади, сопини ўзидан чиқариб, бу ишни ўзлари етиштирган маҳаллий кадрларга қўйиб бердилар. Чўлпонни «кўк шоири», «зиёлилар шоири», ўтмишга юз бурган «йиғлоқи шоир» дея турткилашлар, сондан чиқаришга ҳаракатлар бошланди. Шоир қалб туғёнларини юртдошлари тушунмаётгани, тушунишни истамаётганидан эзилди, «мен кўк шоири эмасман» дея шеърлар битди, бўлмади... Начора, ўн-ўн беш йиллар аввал ёшларнинг барини бирдек ёндирган ғоялар энди ўз ўрнини бошқа – ҳали сароб эканлиги билинмаган янги ғояларга бўшатиб бераётган, саробга алданганлар ОЛОМОНга айланаётган палла эди бу. Шиддатли ўзгаришлар авлодлар алмашинувини ғоят тезлаштирган, «буюк амал»ига содиқ Чўлпон эса ҳамон бир оёғи билан ўтмишда – истиқлол учун кураш жабҳасида қолган эди...
...ўзлигини сақлаган ШАХС оломонга сиғмайди: Чўлпон «йўқсил халқ шоири эмас» дедилар, ижодини халқ учун зарарли деб топдилар, шу халқнинг «зиёли» вакиллари уни маданият ходимлари қурултойидан қувиб солдилар. Қурултой фатвосини олган танқидчиликнинг Чўлпонга хуружлари кучайгандан-кучайди, 30-йилларнинг ҳайбатли суд жараёнларида навбат унга келиб қолгани ишора қилинди... Хуллас, Чўлпон ночор бўйин эгди: Қурултой ҳайъатига «Эътироз» ёзиб, «тушунмаслик» орқасида йўл қўйган хатоларига, яъни шу эл, шу юрт қайғуси билан яшаганига тавба қилди, бутун куч-қувватини «хатоларни ишчи-деҳқон кўнглидан кетказиш»га сарфлашга ваъда берди. Қурултойдан кейин Чўлпон матбуотда кам кўринади, ўзи айтмоқчи, созини «бир неча йил қантариб» қўяди, чунки «кўнгил розини айтиб йиғламаган» шеърни шеърга санамайди. Фақат қаршисида «тузалаётгани»ни кўрсатиш мажбурияти турганидан, ора-чура шунга мос шеърларини эълон қилиб туриш билан чекланади...
...айни ижодий кучга тўлган Чўлпоннинг ўқувчисига айтари ҳали бисёр эди, у йўл излади: дардларини таржималари қатига жойлади, шеърларидаги нозик ишоралар ёрдамида имкон қадар бўшанишга интилди. Бироқ шунинг ўзи уни қониқтиролмас эди. Зеро, масаланинг туб моҳиятига қарагани учун у мавжуд воқелик билан тўла келиша олмас, шоирнинг тийран қалб кўзлари кундан-кун мустаҳкамланаётган тузумнинг кўпчиликка қоронғу чизгиларини илғар, бу чизгилар унга элининг саодатидан хайрли фол очишга йўл бермас эди. Чўлпонинг миллат қайғусида ўтказган салкам йигирма йиллик умри давомида кўрган-кечирганлари, изтиробли ўйлашларидан туғилган гаплари бўғзида қотиб турар, «айтсам ўлдирарлар, айтмасам ўлам» дейиладиган ҳолат юзага келганди. Шундай қалтис бир вазиятда у ўзининг «оққуш қўшиғи» – «Кеча» романига қўл урди ва... бошини кундага қўйди. Зеро, Чўлпон унда эрксиз қалами кашф этган имконларни тўла ишга солиб, яқин ўтмишнинг ўз наздида ҲАҚҚОНИЙ, лекин расмий нуқтаи назарга номувофиқ эпик манзарасини чизган, бу билан ўзининг замонга ҳақиқий муносабатини фош этган эди...
...оломон ичида ШАХСлигича қолгани, оқим бўйлаб оқимга қарши суза олгани, ажал қиличи остида ҳам эътиқодидан қайтмагани...
Бу-да бир ўрнак.
***
...шундай яшагани, шундай ўйлагани, шундай ижод қилгани – Чўлпоннинг фожиаси: ҳаётида ҳаловат кўрмагани, ҳассос қалби изтиробу аламлардан бир дам фориғ бўлмагани, қирчиллама қирқида қирчинидан қийилгани шундан.
...шундай яшагани, шундай ўйлагани, шундай ижод қилгани – Чўлпоннинг бахти: кўз ўнгимизда Қақнус қушдай кулдан бош кўтаргани, бугун барчанинг тилида экани, номини тилга олганимизда кўксимиз ғурурга тўлиб, кўкрагимиз бир кўтарилиб тушаётгани шундан.
Бу-да бир ўрнак.
2009 йил
Изоҳлар
Dilmurod Quronov