Sarlavhaga chiqarilgan Choʻlpon misrasida “Anodin qay kuni tugʻdim, sening ishqing bilan yondim” deya figʻon chekkan xijronzada Mashrab, umuman, Haq ishqini kuylab oʻtgan salaflar anʼanasining taʼsiri yoʻq emas. Biroq mudom “koʻngli yangilik qidirib” yashagan Choʻlpon salaflari faol qoʻllagan “ishq”, “oshiq”, “yor” obrazlariga yangicha maʼno yukladi: uning talqinida “yor” yurt ozodligiyu, “oshiq” erkka tashna koʻngildir...
Shoir-da, ozroq mubolagʻa qilmasa boʻlmaydi, dersiz?! Yoʻq, uning “ilk avval koʻzimni ishq bilan ochdim” deyishi mubolagʻa emas. Zero, tanglayi millat dardi bilan koʻtarilgan, Taraqqiy va Istiqlol ishqi vujudiga sut bilan kirganu yurak qoniga aylangan uning. Mubolagʻaning dafʼiga mubolagʻa keltiryapti, demang, asli oʻzi shunday...
... 1913 yilda Rusiya jadidlari rahnamosi, “Tarjimon” muharriri Ismoilbey Gʻasprali nomiga Turkistonning uezd shaharlaridan birida yashab turgan oʻn olti yoshli yigitchadan maktub boradi. Unda, jumladan, bunday deyiladi: “Andijonning baʼzi buyuklari menga derlar: “Sen “Shalola”, “Turk yurdi”, “Shahbal”, “Tarjimon”, “Vaqt” va “Iqbol” oʻqiysan, na uchun Mirzo Bedil va Xoʻja Xofizlarni oʻqimaysan? Bu savolga javob berishga ojiz qoldim. Agar javob bor boʻlsa, “Tarjimon”da chop etilishini qayta-qayta iltimos qilaman. Agar javob yoʻq boʻlsa, bu “yangi adabiyot”ni suvga, otashga otib, bor vaqtimni Mirzo Bedil va Xoʻja Xofizlar mutolaasi bilan oʻtkazayin”. Bu — oʻsmir yoshidayoq jadid nashrlari bilan yaxshigina tanishib, ulardagi gʻoyalarni ruhiga singdirgan, atrofidagilar ularning ahamiyatini anglamayotgani, qabul qilolmayotgani, qarshi turganlaridan yuragi zada Choʻlponning ustozdan maʼnaviy koʻmak soʻrab bitgan iltijosi. Maktub ohangidan seziladiki, muallif qaysi yoʻldan borish masalasini oʻzi uchun hal etib boʻlgan, faqat yoʻl boshida turgan chogʻi dilidagi ikkilanishlar, shubha-gumonlarni yengish uchun kichik bir dalda, ragʻbat kutyapti, xolos...
... oʻziga toʻq savdogarning yolgʻiz oʻgʻli, tahlikali yoʻlga kirish oʻrniga otasining topganini yeb yotsa yoki birini oʻn qilay deb astoydil bel bogʻlasa boʻlmasmidi?! Yoʻq, boʻlmas edi. Chunki murgʻak diliga ingan ishq qarshisida “dunyoga nega kelding? Yashashdan muddaoing ne?” tarzidagi savollarni koʻndalang qilib qoʻygan edi. Oʻsmir yoshidayoq bu qadar murakkab savollarga javob izlashga jazm etgani, taqdim etilgan yoʻllar ichidan oʻziga taqdir etilgani — tirikchilik emas, TIRIKLIK yoʻlini tanlagani...
....qalblar tutash boʻlsa, muloqot uchun masofa ahamiyatsiz. Ismoilbey Boqchasaroyda turib gʻoyibona shogirdining holini fahm etdi. Tasodifmi, yo savqi tabiiysi bilan maktub egasining KIMligini his etganmi, hartugul, Andijondan “olganimiz ajoyib bir maktub chop etish va diqqatga loyiqdir. Sohibi maktub bizdan ancha goʻzal soʻylaganidan yozganlarini aynan keltiramiz” deya maktubni “Tarjimon”da eʼlon qiladi. Ustoz javobida “yangi adabiyot”ni suvga, otashga otaman” deya poʻpisa qilgan shogirdni biroz koyigach, Bedilu Xofizlar mutolaasi ham zarur, ayni choqda, zamona ahvolidan ogoh boʻlish uchun “yangi adabiyot”ni oʻqish kerakligini uqdiradi. Ismoilbeyning javobi, adabiyotning ahamiyati haqidagi fikrlari Choʻlpon muhtojlik sezgan dalda boʻldi, endi u oʻylaganlari, tanlagan yoʻlining toʻgʻriligiga qanoat hosil qildi. Yarim yil moʻlroq oʻtgach eʼlon qilingan “Adabiyot nadir?” nomli maqolasida u millat taraqqiysi uchun adabiyotning nechogʻli muhimligi, buning uchun adabiyot masʼulligini imkoni qadar asosladi, “Adabiyot yashasa millat yashar”degan xulosaga keladi. Bu yosh Choʻlponning anglangan ijodiy kredosi, ijoddagi dasturulamali boʻlib qoldiki, ilk qadamlaridanoq uni amalga oshirishga kirishdi: “Qurboni jaholat”da yurtining zabun holatini Eshmurod koʻzi bilan koʻrib ezildi, Muhammadiyorga qoʻshilib bu holning sabablarini qidirdi, undan chiqish yoʻllarini mushohada qildi. Publitsistik chiqishlarida “butun dunyoda manbatlikning (hosildorlik – D.Q.) birinchisi Amriqo boʻlsa, bizning Turkiston ham ikkinchi”-yu, nega xalqimiz nochor kun kechiradi? tarzidagi kunning oʻta muhim muammolarini oʻrtaga tashladi, kuyinchaklik bilan yechim izladi. Choʻlponning behato baholash mezoni — Taraqqiy, u mavjud holatni vatanining ertasi, taraqqiysi nuqtai nazaridan baholaydi, shunga mos munosabatda boʻladi. U yurtining tanazzuliga bois hollarni koʻrib qancha ezilsa, istiqboli uchun xayrli hollarni koʻrib shuncha quvonadi. Mana, uni quvontirgan hollardan biri: Andijon stantsiyasi qurilishini “shundogʻ katta muassasalarning foydasini ovrupolilar koʻrub, ularning qoʻliga oʻtib ketayotganiga ichlari achishgan” mahalliy ishbilarmonlardan biri pudratchi sifatida olgan. Choʻlpon aql va tadbir bilan ish yuritadigan, oʻz foydasi bilan birga millat manfaatini ham koʻzlaydigan ishbilarmonlarning koʻpayishi yurtini obod, ozod va maʼmur qilishiga ishonadi. Maqola yakunidagi daʼvat ana shu ishonchga yoʻgʻrilgan: “Abdulla afandidek namuna koʻrsatgʻuchi fidokor savdogarlarimizdan ibrat olub, vatanimizning boyligini, tijoratimizning foydalarini chetlar choʻntagiga solmasdan va bermasdan, oʻz choʻntakimizda olib yurmakimiz kerakdur. Bizga shundogʻ ishlarga kirishmoqgʻa vaqt!... Biz ham insonmiz, insondek yashayluk!..” Axir, bu gaplar mustamlakachilikning jon joyiga urmaydimi?! Jurʼatni qarang...
... oʻn yetti yosh — imkoniyatlaring beadad, qoʻl choʻzsang serviqor choʻqqilarga ham yetguday, jurʼat odatiy hol boʻlib tuyuladigan fasl. Bu pallada loaqal bir bor xayolan olamni lol qilishga chogʻlanmagan kim bor?! Yosh Choʻlponga ham, tabiiy, bu narsa yot emasdi, biroq u butun iqtidorini millat taraqqiysi maqsadiga boʻysundirdi. Shunchaki, yozuvchi degan nom olish, koʻngil xushligi, non yoki shon topish uchun qalam tebratmadi...
... Choʻlpon oʻz yoʻlini anglangan tarzda tanladi, uni oʻzining qismati bilib, sobit qadam qoʻydi:
Darhaqiqat, yoʻl uzoq va mashaqqatli; koʻzlangan maqsad — Yulduz, u goh bulutlar ortida koʻrinmay qoladi, goh ojiz miltirasa, goh charaqlab koʻzni qamashtiradi. Bu yoʻlda bekatlar talay, faqat ularni ikki turligina atash mumkin — UMID yo UMIDSIZLIK. Umid bekatlari — 1917 yil fevral inqilobi, Buxoro jumhuriyatining tashkil topishi, “bosmachilik” tamgʻasini olgan milliy ozodlik harakatining kuchayishi... Umidsizlik bekatlari — Qoʻqon muxtoriyatining qonga botirilishi, Buxoro jumhuriyatining tugatilishi, milliy ozodlik harakatining yagona kuchga birlasholmay parokanda boʻlishi...
Joni-jahonini tikib, butun vujudi bilan Yulduzga talpingan yoʻlchining Umidsizlik bekatlaridagi ruhiy holatini tasavvur qila olasizmi? Bir bekatdan ikkinchisiga muttasil koʻchib yurish uni necha bor oʻldirib-tirgizganini-chi? Umrining bahori — yigitlik davrining besh-olti yili mobaynida roʻy bergan evrilishlar, ulardan keluvchi iztiroblar necha-necha umrni xazon qilishga yetarlidek koʻrinmaydimi?! Shunda-da “bor-e, jonim sabilmi” demasa, yoʻlidan qaytmasa, uni yoʻlida sobit qilgan nimaykin?.. Choʻlpon umidsizlik bekatlaridan birida, tushkunlikning zoʻridan ruhi sinayozgan pallada koʻngliga xitob etadi:
Shoir eʼtiqodiga koʻra, koʻngilning “kishanlar bilan doʻstlashmogʻi” mumkin boʻlmagan hol, uning hurligi daxlsizdir. Choʻlpon oʻziga xitoban “Tiriksen, oʻlmagʻonsen, Sen-da odam, sen-da insonsen” deydi. Zero, uning nazdida inson shaʼni juda baland, tirik odam borki koʻngil hurligini saqlamogʻi lozim, faqat shugina uni INSON degan yuksak maqomda tutib turadi. Shu eʼtiqodda mustaqiym ekani uni ezgu yoʻlda sobitqadam qildi...
... insonlik shaʼnini yuksak qoʻygani, hur tugʻilgan inson hur boʻlmogʻi lozim, HURLIK insonlikning javhari deb bilgani...
... koʻksiga mushtlab “vatanim, xalqim” deguvchilar, minbarlardan joʻshib-yondirib soʻzlaguvchilar, varaq-varaq sheʼru doston bitguvchilar hamisha yetarli boʻlgan. Biroq masala oʻsha vatan, oʻsha xalq uchun nedandir — halovatdan, moldan yo jondan kechishga borib taqalsa, — gʻalvir suvdan koʻtarildi, deyavering... Choʻlpon bularning baridan kecha oldi. Zero, u chinakam “oshiq”, “yor”ga yetishdan oʻzga muddaosi yoʻq. Yurt ozodligini “yor”, unga intiluvchini “oshiq” deb bilgan shoir yorga yetishmoq uchun oshiq dilining boshqa har nedan forigʻ boʻlishini shart qilib qoʻyadi. Biroq, ilojimiz qancha, manfaat deganlari ham bor narsa, biz koʻp-da nazarga ilavermaydigan, ammo har qanday ezgu niyatni gʻorat, uning tegrasidagi hamjihatlikni barbod qila oladigan kuchdir u. Axir, “bosmachilik”ning yagona kuchga birlashib, keng koʻlamli milliy ozodlik harakatiga aylana olmagani, Buxoro hukumatining rahbarlari orasidagi kelishmovchiliklaru ulardan gʻanimlarning ustalik bilan foydalanib qolganlari zaminida shu narsa — manfaati shaxsiya yotmaydimi?! Oʻzini “yurtimning pok istakli kuchimen” deya faxr etgan Choʻlpon, afsuski, maslakdoshlarining barida ham “pok istak”ni koʻrolmadi, shunda qalamidan “Oq deb, pok deb yurganlarda dil buzuq”, “Angladim: sevgida har koʻngil buzuq!” degan iztirobu alamga toʻliq satrlar toʻkildi...
... soʻzi bilan amali, dilidagi bilan tilidagining birligi, vatan va millat manfaatini oʻzinikidan chandon baland qoʻyolgani, tom maʼnodagi FIDOIY ekanligi...
... darvoqe, Buxoro jumhuriyati. Choʻlponning unga bogʻlagan umidlari katta edi. Hukumat gazetasi muharriri vazifasiga taklif etilgach, yeng shimarib ishga kirishdi: Buxoroda turib Turkiston ozodligi uchun kurashni davom ettirishni koʻzladi, uni bu kurashdagi muhim platsdarm deb bildi, afsuski... Rahbarlar orasidagi kelishmovchiliklar gʻanimlarga qoʻl kelgani aytildi. Natijada Buxoro jumhuriyati shoʻrolar bilan yaqinlashdi, siyosiy hayotda bolsheviklar taʼsiri ustivorlik qila boshladi. Oʻzi muharrirlik qilayotgan gazetaning 1921 yil 3 noyabr sonida eʼlon qilingan “Tarixdan” nomli sheʼrida Choʻlpon yuz berayotgan voqealarga munosabatini oshkor etadi:
Qorongʻi kech... Koʻk yuzida yulduzlarmi otilgʻon?
Yoʻqsa elning baxtimidir “koʻlanka”ga sotilgʻon?
Shoir nazdida jumhuriyat hukumati olib borayotgan siyosat “el baxtini sotmoq”dan oʻzga emas, shu tufayli ham bu yerga kelganidan beri xayol koʻkida porlagan yulduzi soʻngan, bunda ham “qorongʻi kech” hukmronligi boshlangan. Xuddi shu ijtimoiy-siyosiy sharoitda Choʻlpon kasalxonaga yotadi va shu koʻyi gazetadagi faoliyatini ham toʻxtatadiki, buning tub sabablari sheʼrning yakunida oʻz ifodasini topadi:
Bu yaramas! — deya ogʻzim ochilmasdan bir buyruq:
“Mundogʻ achchigʻ figʻonlarga bu oʻlkada luzum yoʻq!”
Qorongʻi kech... Koʻk yuzida yulduzlarmi otilgʻon?
Yoʻqsa manim “ohlarim”mi boʻgʻizimda tutilgʻon.
Anglash mumkinki, Choʻlponning “Buxoro axbori”dan ketishining bosh sababi soʻz erkinligiga tajovuz qilina boshlaganidir. Bunday siqiq sharoitda gazetaga muharrir boʻlishidan na istiqlol maqsadiga va na xalqi uchun bir naf koʻrmagan shoir isteʼfo bergan...
... amal kursisini shunchaki egallab turishni, vijdoniga xilof-u yuqoriga maqbul ish olib borishni oʻziga ep koʻrmagani, ezgu maqsadiga bir odim boʻlsa-da yaqinlashtirmay oʻtgan vaqtini zoe bilgani, erkiga tajovuzni singdira olmagani...
... 1928 yilda yozilgan bir sheʼrida shoir oʻzini zoʻr dengiz qoʻynidagi somon parchaga oʻxshatadi, “Muhit kuchlik ekan, egdim boʻynimni... Oqishning yoʻliga soldim oʻzimni” deya eʼtirof etadi. Uning “boʻyin egishi” oson kechmagan, bungacha...
... endi rostmana oyoqqa turib olgan yangi tuzum Choʻlpon timsolida jon dushmanini koʻrib yanglishmadi, zero, shoirning koʻz yoshlaridan “chechaklar unishi” muqarrarligini angladi. Yoʻq, hurriyat deya maydonga chiqqan “oʻrtoqlar” shoirning xazin tortgan ovozini boʻgʻishni oʻzlariga ep koʻrishmadi, sopini oʻzidan chiqarib, bu ishni oʻzlari yetishtirgan mahalliy kadrlarga qoʻyib berdilar. Choʻlponni “koʻk shoiri”, “ziyolilar shoiri”, oʻtmishga yuz burgan “yigʻloqi shoir” deya turtkilashlar, sondan chiqarishga harakatlar boshlandi. Shoir qalb tugʻyonlarini yurtdoshlari tushunmayotgani, tushunishni istamayotganidan ezildi, “men koʻk shoiri emasman” deya sheʼrlar bitdi, boʻlmadi... Nachora, oʻn-oʻn besh yillar avval yoshlarning barini birdek yondirgan gʻoyalar endi oʻz oʻrnini boshqa — hali sarob ekanligi bilinmagan yangi gʻoyalarga boʻshatib berayotgan, sarobga aldanganlar OLOMONga aylanayotgan palla edi bu. Shiddatli oʻzgarishlar avlodlar almashinuvini gʻoyat tezlashtirgan, “buyuk amal”iga sodiq Choʻlpon esa hamon bir oyogʻi bilan oʻtmishda — istiqlol uchun kurash jabhasida qolgan edi...
... oʻzligini saqlagan ShAXS olomonga sigʻmaydi: Choʻlpon “yoʻqsil xalq shoiri emas” dedilar, ijodini xalq uchun zararli deb topdilar, shu xalqning “ziyoli” vakillari uni madaniyat xodimlari qurultoyidan quvib soldilar. Qurultoy fatvosini olgan tanqidchilikning Choʻlponga hurujlari kuchaygandan kuchaydi, 30-yillarning haybatli sud jarayonlarida navbat unga kelib qolgani ishora qilindi... Xullas, Choʻlpon nochor boʻyin egdi: Qurultoy hayʼatiga “Eʼtizor” yozib, “tushunmaslik” orqasida yoʻl qoʻygan xatolariga, yaʼni shu el, shu yurt qaygʻusi bilan yashaganiga tavba qildi, butun kuch-quvvatini “xatolarni ishchi-dehqon koʻnglidan ketkazish”ga sarflashga vaʼda berdi. Qurultoydan keyin Choʻlpon matbuotda kam koʻrinadi, oʻzi aytmoqchi, sozini “bir necha yil qantarib” qoʻyadi, chunki “koʻngil rozini aytib yigʻlamagan” sheʼrni sheʼrga sanamaydi. Faqat qarshisida “tuzalayotgani”ni koʻrsatish majburiyati turganidan, ora-chura shunga mos sheʼrlarini eʼlon qilib turish bilan cheklanadi...
... ayni ijodiy kuchga toʻlgan Choʻlponning oʻquvchisiga aytari hali bisyor edi, u yoʻl izladi: dardlarini tarjimalari qatiga joyladi, sheʼrlaridagi nozik ishoralar yordamida imkon qadar boʻshanishga intildi. Biroq shuning oʻzi uni qoniqtirolmas edi. Zero, masalaning tub mohiyatiga qaragani uchun u mavjud voqelik bilan toʻla kelisha olmas, shoirning tiyran qalb koʻzlari kundan-kun mustahkamlanayotgan tuzumning koʻpchilikka qorongʻu chizgilarini ilgʻar, bu chizgilar unga elining saodatidan xayrli fol ochishga yoʻl bermas edi. Choʻlponing millat qaygʻusida oʻtkazgan salkam yigirma yillik umri davomida koʻrgan-kechirganlari, iztirobli oʻylashlaridan tugʻilgan gaplari boʻgʻzida qotib turar, “aytsam oʻldirarlar, aytmasam oʻlam” deyiladigan holat yuzaga kelgandi. Shunday qaltis bir vaziyatda u oʻzining “oqqush qoʻshigʻi” — “Kecha” romaniga qoʻl urdi va... boshini kundaga qoʻydi. Zero, Choʻlpon unda erksiz qalami kashf etgan imkonlarni toʻla ishga solib, yaqin oʻtmishning oʻz nazdida HAQQONIY, lekin rasmiy nuqtai nazarga nomuvofiq epik manzarasini chizgan, bu bilan oʻzining zamonga haqiqiy munosabatini fosh etgan edi...
... olomon ichida ShAXSligicha qolgani, oqim boʻylab oqimga qarshi suza olgani, ajal qilichi ostida ham eʼtiqodidan qaytmagani...
... shunday yashagani, shunday oʻylagani, shunday ijod qilgani — Choʻlponning fojiasi: hayotida halovat koʻrmagani, hassos qalbi iztirbu alamlardan bir dam forigʻ boʻlmagani, qirchillama qirqida qirchinidan qiyilgani shundan.
... shunday yashagani, shunday oʻylagani, shunday ijod qilgani — Choʻlponning baxti: koʻz oʻngimizda Qaqnus qushday kuldan bosh koʻtargani, bugun barchaning tilida ekani, nomini tilga olganimizda koʻksimiz gʻururga toʻlib, koʻkragimiz bir koʻtarilib tushayotgani shundan.
“Ilk avval koʻzimni ishq bilan ochdim...”
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Сарлавҳага чиқарилган Чўлпон мисрасида “Анодин қай куни туғдим, сенинг ишқинг билан ёндим” дея фиғон чеккан хижронзада Машраб, умуман, Ҳақ ишқини куйлаб ўтган салафлар анъанасининг таъсири йўқ эмас. Бироқ мудом “кўнгли янгилик қидириб” яшаган Чўлпон салафлари фаол қўллаган “ишқ”, “ошиқ”, “ёр” образларига янгича маъно юклади: унинг талқинида “ёр” юрт озодлигию, “ошиқ” эркка ташна кўнгилдир...
Шоир-да, озроқ муболаға қилмаса бўлмайди, дерсиз?! Йўқ, унинг “илк аввал кўзимни ишқ билан очдим” дейиши муболаға эмас. Зеро, танглайи миллат дарди билан кўтарилган, Тараққий ва Истиқлол ишқи вужудига сут билан киргану юрак қонига айланган унинг. Муболағанинг дафъига муболаға келтиряпти, деманг, асли ўзи шундай...
... 1913 йилда Русия жадидлари раҳнамоси, “Таржимон” муҳаррири Исмоилбей Ғаспрали номига Туркистоннинг уезд шаҳарларидан бирида яшаб турган ўн олти ёшли йигитчадан мактуб боради. Унда, жумладан, бундай дейилади: “Андижоннинг баъзи буюклари менга дерлар: “Сен “Шалола”, “Турк юрди”, “Шаҳбал”, “Таржимон”, “Вақт” ва “Иқбол” ўқийсан, на учун Мирзо Бедил ва Хўжа Хофизларни ўқимайсан? Бу саволга жавоб беришга ожиз қолдим. Агар жавоб бор бўлса, “Таржимон”да чоп этилишини қайта-қайта илтимос қиламан. Агар жавоб йўқ бўлса, бу “янги адабиёт”ни сувга, оташга отиб, бор вақтимни Мирзо Бедил ва Хўжа Хофизлар мутолааси билан ўтказайин”. Бу — ўсмир ёшидаёқ жадид нашрлари билан яхшигина танишиб, улардаги ғояларни руҳига сингдирган, атрофидагилар уларнинг аҳамиятини англамаётгани, қабул қилолмаётгани, қарши турганларидан юраги зада Чўлпоннинг устоздан маънавий кўмак сўраб битган илтижоси. Мактуб оҳангидан сезиладики, муаллиф қайси йўлдан бориш масаласини ўзи учун ҳал этиб бўлган, фақат йўл бошида турган чоғи дилидаги иккиланишлар, шубҳа-гумонларни енгиш учун кичик бир далда, рағбат кутяпти, холос...
... ўзига тўқ савдогарнинг ёлғиз ўғли, таҳликали йўлга кириш ўрнига отасининг топганини еб ётса ёки бирини ўн қилай деб астойдил бел боғласа бўлмасмиди?! Йўқ, бўлмас эди. Чунки мурғак дилига инган ишқ қаршисида “дунёга нега келдинг? Яшашдан муддаоинг не?” тарзидаги саволларни кўндаланг қилиб қўйган эди. Ўсмир ёшидаёқ бу қадар мураккаб саволларга жавоб излашга жазм этгани, тақдим этилган йўллар ичидан ўзига тақдир этилгани — тирикчилик эмас, ТИРИКЛИК йўлини танлагани...
....қалблар туташ бўлса, мулоқот учун масофа аҳамиятсиз. Исмоилбей Боқчасаройда туриб ғойибона шогирдининг ҳолини фаҳм этди. Тасодифми, ё савқи табиийси билан мактуб эгасининг КИМлигини ҳис этганми, ҳартугул, Андижондан “олганимиз ажойиб бир мактуб чоп этиш ва диққатга лойиқдир. Соҳиби мактуб биздан анча гўзал сўйлаганидан ёзганларини айнан келтирамиз” дея мактубни “Таржимон”да эълон қилади. Устоз жавобида “янги адабиёт”ни сувга, оташга отаман” дея пўписа қилган шогирдни бироз койигач, Бедилу Хофизлар мутолааси ҳам зарур, айни чоқда, замона аҳволидан огоҳ бўлиш учун “янги адабиёт”ни ўқиш кераклигини уқдиради. Исмоилбейнинг жавоби, адабиётнинг аҳамияти ҳақидаги фикрлари Чўлпон муҳтожлик сезган далда бўлди, энди у ўйлаганлари, танлаган йўлининг тўғрилигига қаноат ҳосил қилди. Ярим йил мўлроқ ўтгач эълон қилинган “Адабиёт надир?” номли мақоласида у миллат тараққийси учун адабиётнинг нечоғли муҳимлиги, бунинг учун адабиёт масъуллигини имкони қадар асослади, “Адабиёт яшаса миллат яшар”деган хулосага келади. Бу ёш Чўлпоннинг англанган ижодий кредоси, ижоддаги дастуруламали бўлиб қолдики, илк қадамлариданоқ уни амалга оширишга киришди: “Қурбони жаҳолат”да юртининг забун ҳолатини Эшмурод кўзи билан кўриб эзилди, Муҳаммадиёрга қўшилиб бу ҳолнинг сабабларини қидирди, ундан чиқиш йўлларини мушоҳада қилди. Публицистик чиқишларида “бутун дунёда манбатликнинг (ҳосилдорлик – Д.Қ.) биринчиси Амриқо бўлса, бизнинг Туркистон ҳам иккинчи”-ю, нега халқимиз ночор кун кечиради? тарзидаги куннинг ўта муҳим муаммоларини ўртага ташлади, куйинчаклик билан ечим излади. Чўлпоннинг беҳато баҳолаш мезони — Тараққий, у мавжуд ҳолатни ватанининг эртаси, тараққийси нуқтаи назаридан баҳолайди, шунга мос муносабатда бўлади. У юртининг таназзулига боис ҳолларни кўриб қанча эзилса, истиқболи учун хайрли ҳолларни кўриб шунча қувонади. Мана, уни қувонтирган ҳоллардан бири: Андижон станцияси қурилишини “шундоғ катта муассасаларнинг фойдасини овруполилар кўруб, уларнинг қўлига ўтиб кетаётганига ичлари ачишган” маҳаллий ишбилармонлардан бири пудратчи сифатида олган. Чўлпон ақл ва тадбир билан иш юритадиган, ўз фойдаси билан бирга миллат манфаатини ҳам кўзлайдиган ишбилармонларнинг кўпайиши юртини обод, озод ва маъмур қилишига ишонади. Мақола якунидаги даъват ана шу ишончга йўғрилган: “Абдулла афандидек намуна кўрсатғучи фидокор савдогарларимиздан ибрат олуб, ватанимизнинг бойлигини, тижоратимизнинг фойдаларини четлар чўнтагига солмасдан ва бермасдан, ўз чўнтакимизда олиб юрмакимиз керакдур. Бизга шундоғ ишларга киришмоқға вақт!... Биз ҳам инсонмиз, инсондек яшайлук!..” Ахир, бу гаплар мустамлакачиликнинг жон жойига урмайдими?! Журъатни қаранг...
... ўн етти ёш — имкониятларинг беадад, қўл чўзсанг сервиқор чўққиларга ҳам етгудай, журъат одатий ҳол бўлиб туюладиган фасл. Бу паллада лоақал бир бор хаёлан оламни лол қилишга чоғланмаган ким бор?! Ёш Чўлпонга ҳам, табиий, бу нарса ёт эмасди, бироқ у бутун иқтидорини миллат тараққийси мақсадига бўйсундирди. Шунчаки, ёзувчи деган ном олиш, кўнгил хушлиги, нон ёки шон топиш учун қалам тебратмади...
... Чўлпон ўз йўлини англанган тарзда танлади, уни ўзининг қисмати билиб, собит қадам қўйди:
Дарҳақиқат, йўл узоқ ва машаққатли; кўзланган мақсад — Юлдуз, у гоҳ булутлар ортида кўринмай қолади, гоҳ ожиз милтираса, гоҳ чарақлаб кўзни қамаштиради. Бу йўлда бекатлар талай, фақат уларни икки турлигина аташ мумкин — УМИД ё УМИДСИЗЛИК. Умид бекатлари — 1917 йил февраль инқилоби, Бухоро жумҳуриятининг ташкил топиши, “босмачилик” тамғасини олган миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши... Умидсизлик бекатлари — Қўқон мухториятининг қонга ботирилиши, Бухоро жумҳуриятининг тугатилиши, миллий озодлик ҳаракатининг ягона кучга бирлашолмай пароканда бўлиши...
Жони-жаҳонини тикиб, бутун вужуди билан Юлдузга талпинган йўлчининг Умидсизлик бекатларидаги руҳий ҳолатини тасаввур қила оласизми? Бир бекатдан иккинчисига муттасил кўчиб юриш уни неча бор ўлдириб-тиргизганини-чи? Умрининг баҳори — йигитлик даврининг беш-олти йили мобайнида рўй берган эврилишлар, улардан келувчи изтироблар неча-неча умрни хазон қилишга етарлидек кўринмайдими?! Шунда-да “бор-е, жоним сабилми” демаса, йўлидан қайтмаса, уни йўлида собит қилган нимайкин?.. Чўлпон умидсизлик бекатларидан бирида, тушкунликнинг зўридан руҳи синаёзган паллада кўнглига хитоб этади:
Шоир эътиқодига кўра, кўнгилнинг “кишанлар билан дўстлашмоғи” мумкин бўлмаган ҳол, унинг ҳурлиги дахлсиздир. Чўлпон ўзига хитобан “Тириксен, ўлмағонсен, Сен-да одам, сен-да инсонсен” дейди. Зеро, унинг наздида инсон шаъни жуда баланд, тирик одам борки кўнгил ҳурлигини сақламоғи лозим, фақат шугина уни ИНСОН деган юксак мақомда тутиб туради. Шу эътиқодда мустақийм экани уни эзгу йўлда собитқадам қилди...
... инсонлик шаънини юксак қўйгани, ҳур туғилган инсон ҳур бўлмоғи лозим, ҲУРЛИК инсонликнинг жавҳари деб билгани...
... кўксига муштлаб “ватаним, халқим” дегувчилар, минбарлардан жўшиб-ёндириб сўзлагувчилар, варақ-варақ шеъру достон битгувчилар ҳамиша етарли бўлган. Бироқ масала ўша ватан, ўша халқ учун недандир — ҳаловатдан, молдан ё жондан кечишга бориб тақалса, — ғалвир сувдан кўтарилди, деяверинг... Чўлпон буларнинг баридан кеча олди. Зеро, у чинакам “ошиқ”, “ёр”га етишдан ўзга муддаоси йўқ. Юрт озодлигини “ёр”, унга интилувчини “ошиқ” деб билган шоир ёрга етишмоқ учун ошиқ дилининг бошқа ҳар недан фориғ бўлишини шарт қилиб қўяди. Бироқ, иложимиз қанча, манфаат деганлари ҳам бор нарса, биз кўп-да назарга илавермайдиган, аммо ҳар қандай эзгу ниятни ғорат, унинг теграсидаги ҳамжиҳатликни барбод қила оладиган кучдир у. Ахир, “босмачилик”нинг ягона кучга бирлашиб, кенг кўламли миллий озодлик ҳаракатига айлана олмагани, Бухоро ҳукуматининг раҳбарлари орасидаги келишмовчиликлару улардан ғанимларнинг усталик билан фойдаланиб қолганлари заминида шу нарса — манфаати шахсия ётмайдими?! Ўзини “юртимнинг пок истакли кучимен” дея фахр этган Чўлпон, афсуски, маслакдошларининг барида ҳам “пок истак”ни кўролмади, шунда қаламидан “Оқ деб, пок деб юрганларда дил бузуқ”, “Англадим: севгида ҳар кўнгил бузуқ!” деган изтиробу аламга тўлиқ сатрлар тўкилди...
... сўзи билан амали, дилидаги билан тилидагининг бирлиги, ватан ва миллат манфаатини ўзиникидан чандон баланд қўёлгани, том маънодаги ФИДОИЙ эканлиги...
... дарвоқе, Бухоро жумҳурияти. Чўлпоннинг унга боғлаган умидлари катта эди. Ҳукумат газетаси муҳаррири вазифасига таклиф этилгач, енг шимариб ишга киришди: Бухорода туриб Туркистон озодлиги учун курашни давом эттиришни кўзлади, уни бу курашдаги муҳим плацдарм деб билди, афсуски... Раҳбарлар орасидаги келишмовчиликлар ғанимларга қўл келгани айтилди. Натижада Бухоро жумҳурияти шўролар билан яқинлашди, сиёсий ҳаётда большевиклар таъсири устиворлик қила бошлади. Ўзи муҳаррирлик қилаётган газетанинг 1921 йил 3 ноябрь сонида эълон қилинган “Тарихдан” номли шеърида Чўлпон юз бераётган воқеаларга муносабатини ошкор этади:
Қоронғи кеч... Кўк юзида юлдузларми отилғон?
Йўқса элнинг бахтимидир “кўланка”га сотилғон?
Шоир наздида жумҳурият ҳукумати олиб бораётган сиёсат “эл бахтини сотмоқ”дан ўзга эмас, шу туфайли ҳам бу ерга келганидан бери хаёл кўкида порлаган юлдузи сўнган, бунда ҳам “қоронғи кеч” ҳукмронлиги бошланган. Худди шу ижтимоий-сиёсий шароитда Чўлпон касалхонага ётади ва шу кўйи газетадаги фаолиятини ҳам тўхтатадики, бунинг туб сабаблари шеърнинг якунида ўз ифодасини топади:
Бу ярамас! — дея оғзим очилмасдан бир буйруқ:
“Мундоғ аччиғ фиғонларга бу ўлкада лузум йўқ!”
Қоронғи кеч... Кўк юзида юлдузларми отилғон?
Йўқса маним “оҳларим”ми бўғизимда тутилғон.
Англаш мумкинки, Чўлпоннинг “Бухоро ахбори”дан кетишининг бош сабаби сўз эркинлигига тажовуз қилина бошлаганидир. Бундай сиқиқ шароитда газетага муҳаррир бўлишидан на истиқлол мақсадига ва на халқи учун бир наф кўрмаган шоир истеъфо берган...
... амал курсисини шунчаки эгаллаб туришни, виждонига хилоф-у юқорига мақбул иш олиб боришни ўзига эп кўрмагани, эзгу мақсадига бир одим бўлса-да яқинлаштирмай ўтган вақтини зое билгани, эркига тажовузни сингдира олмагани...
... 1928 йилда ёзилган бир шеърида шоир ўзини зўр денгиз қўйнидаги сомон парчага ўхшатади, “Муҳит кучлик экан, эгдим бўйнимни... Оқишнинг йўлига солдим ўзимни” дея эътироф этади. Унинг “бўйин эгиши” осон кечмаган, бунгача...
... энди ростмана оёққа туриб олган янги тузум Чўлпон тимсолида жон душманини кўриб янглишмади, зеро, шоирнинг кўз ёшларидан “чечаклар униши” муқаррарлигини англади. Йўқ, ҳуррият дея майдонга чиққан “ўртоқлар” шоирнинг хазин тортган овозини бўғишни ўзларига эп кўришмади, сопини ўзидан чиқариб, бу ишни ўзлари етиштирган маҳаллий кадрларга қўйиб бердилар. Чўлпонни “кўк шоири”, “зиёлилар шоири”, ўтмишга юз бурган “йиғлоқи шоир” дея турткилашлар, сондан чиқаришга ҳаракатлар бошланди. Шоир қалб туғёнларини юртдошлари тушунмаётгани, тушунишни истамаётганидан эзилди, “мен кўк шоири эмасман” дея шеърлар битди, бўлмади... Начора, ўн-ўн беш йиллар аввал ёшларнинг барини бирдек ёндирган ғоялар энди ўз ўрнини бошқа — ҳали сароб эканлиги билинмаган янги ғояларга бўшатиб бераётган, саробга алданганлар ОЛОМОНга айланаётган палла эди бу. Шиддатли ўзгаришлар авлодлар алмашинувини ғоят тезлаштирган, “буюк амал”ига содиқ Чўлпон эса ҳамон бир оёғи билан ўтмишда — истиқлол учун кураш жабҳасида қолган эди...
... ўзлигини сақлаган ШАХС оломонга сиғмайди: Чўлпон “йўқсил халқ шоири эмас” дедилар, ижодини халқ учун зарарли деб топдилар, шу халқнинг “зиёли” вакиллари уни маданият ходимлари қурултойидан қувиб солдилар. Қурултой фатвосини олган танқидчиликнинг Чўлпонга ҳуружлари кучайгандан кучайди, 30-йилларнинг ҳайбатли суд жараёнларида навбат унга келиб қолгани ишора қилинди... Хуллас, Чўлпон ночор бўйин эгди: Қурултой ҳайъатига “Эътизор” ёзиб, “тушунмаслик” орқасида йўл қўйган хатоларига, яъни шу эл, шу юрт қайғуси билан яшаганига тавба қилди, бутун куч-қувватини “хатоларни ишчи-деҳқон кўнглидан кетказиш”га сарфлашга ваъда берди. Қурултойдан кейин Чўлпон матбуотда кам кўринади, ўзи айтмоқчи, созини “бир неча йил қантариб” қўяди, чунки “кўнгил розини айтиб йиғламаган” шеърни шеърга санамайди. Фақат қаршисида “тузалаётгани”ни кўрсатиш мажбурияти турганидан, ора-чура шунга мос шеърларини эълон қилиб туриш билан чекланади...
... айни ижодий кучга тўлган Чўлпоннинг ўқувчисига айтари ҳали бисёр эди, у йўл излади: дардларини таржималари қатига жойлади, шеърларидаги нозик ишоралар ёрдамида имкон қадар бўшанишга интилди. Бироқ шунинг ўзи уни қониқтиролмас эди. Зеро, масаланинг туб моҳиятига қарагани учун у мавжуд воқелик билан тўла келиша олмас, шоирнинг тийран қалб кўзлари кундан-кун мустаҳкамланаётган тузумнинг кўпчиликка қоронғу чизгиларини илғар, бу чизгилар унга элининг саодатидан хайрли фол очишга йўл бермас эди. Чўлпонинг миллат қайғусида ўтказган салкам йигирма йиллик умри давомида кўрган-кечирганлари, изтиробли ўйлашларидан туғилган гаплари бўғзида қотиб турар, “айтсам ўлдирарлар, айтмасам ўлам” дейиладиган ҳолат юзага келганди. Шундай қалтис бир вазиятда у ўзининг “оққуш қўшиғи” — “Кеча” романига қўл урди ва... бошини кундага қўйди. Зеро, Чўлпон унда эрксиз қалами кашф этган имконларни тўла ишга солиб, яқин ўтмишнинг ўз наздида ҲАҚҚОНИЙ, лекин расмий нуқтаи назарга номувофиқ эпик манзарасини чизган, бу билан ўзининг замонга ҳақиқий муносабатини фош этган эди...
... оломон ичида ШАХСлигича қолгани, оқим бўйлаб оқимга қарши суза олгани, ажал қиличи остида ҳам эътиқодидан қайтмагани...
... шундай яшагани, шундай ўйлагани, шундай ижод қилгани — Чўлпоннинг фожиаси: ҳаётида ҳаловат кўрмагани, ҳассос қалби изтирбу аламлардан бир дам фориғ бўлмагани, қирчиллама қирқида қирчинидан қийилгани шундан.
... шундай яшагани, шундай ўйлагани, шундай ижод қилгани — Чўлпоннинг бахти: кўз ўнгимизда Қақнус қушдай кулдан бош кўтаргани, бугун барчанинг тилида экани, номини тилга олганимизда кўксимиз ғурурга тўлиб, кўкрагимиз бир кўтарилиб тушаётгани шундан.
А.Ориповнинг 60-йиллар шеъриятида тарих консепсияси
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Dilmurod Quronov