Choʻlpon nomi qaytarila boshlanganidan soʻng u haqdagi ilk maqola 1987 yilda eʼlon qilingan edi. Shunga ham, mana, 20 yildan oshdi. Oʻtgan yillar mobaynida Choʻlpon haqida yuzlab maqolalar, oʻnlab kitoblar eʼlon qilindi. Hozirda oʻzbek adabiyoti haqida gap ketsaki, daromadida Choʻlpon nomi albatta tilga olinadi. Mana, bugun Siz bilan biz ham Choʻlponni yod etish uchun ertalabdan uning nomidagi boqqa yigʻildik, haykali poyiga gullar qoʻydik, ruhiga duolar qildik. Bir paytlari shivirlab, yon-veriga olazarak qarab tilga olingan shoir nomi bugun hammaning tilida, shu darajadaki, uning nomini bilmagan odamning oʻzi yoʻq.
Nega shunday? Nima uchun biz Choʻlponni ulugʻlaymiz? Shaxsi yoki ijodining qaysi jihatlari uni shundayin ulugʻ sharafga muyassar etdi? Choʻlpon ijodi boʻyicha shugʻullangan bir mutaxassis sifatida shu savolga javob izladim va oʻzimcha topgan asosiy sabablarni sanab oʻtmoqchiman.
Birinchisi. Choʻlpon tanglayi millat dardi bilan koʻtarilgan shoir edi. Uning hayotdagi amallari ham, ijoddagi izanishlari ham millatning ertasi haqidagi tashvish, millat taraqqiysi, millat ozodligi kabi ulugʻ niyatlar bilan chambarchas bogʻliq edi. Oʻn yetti yoshida jadidlar rahnamosi Ismoil Gʻaspraliga yozgan maktubi, “Bizni xalq” nomli sheʼri, “Qurboni jaholat”, “Doʻxtur Muhammadiyor” nomli hikoyalari, “Vatanimiz Turkistonda temir yoʻllar”, “Vatanimiz Turkistonda ziroat va dehqonchilik” singari maqolalaridan boshlab to soʻnggi asarlarigacha goh oshkor, goh satrlar orasidan shu dard — millat dardi silqib turadi. Choʻlponning oʻn yetti yoshida eski shaharda “Shoʻroi islom” jamiyati ochgan qiroatxonaga mudirlik qilgani, fevral inqilobidan soʻng yurtim demokratik yoʻl bilan ozod boʻladi degan ishonch bilan shaharma-shahar, qishloqma-qishloq kezib saylovga tashviqot olib borgani; 20 yoshida Fargʻona muzofotidan Kavkaz turklari bilan aloqa bogʻlash uchun yuborilgan delegatsiya tarkibiga kiritilgani, 21 yoshida Boshqirdiston hukumati raisiga kotiblik qilgani — bularning bari Choʻlponning hayotdagi amallari ham millat dardi bilan chambarchas bogʻliq boʻlganidan dalolat beradi. Yaʼni, Choʻlpon elim deb, yurtim deb yonib yashagan, yonib ijod qilgan — bugungi ehtiromning bosh omili shunda.
Ikkinchisi. Shoir yuragida yurtiga, Vataniga nisbatan buyuk muhabbat bor edi. Muhimi, bu muhabbat yuzaki, havoyi emas, balki chin maʼnoda anglangan muhabbat edi. Choʻlpon Vatanni butun goʻzalligu xunukliklari, ulugʻligiyu tubanligi, qudratiyu ojizligi bilan — yaxlit holda, ulgurchasiga sevar edi. Choʻlpon uchun Vatan jugʻrofiy tushunchagina emas, balki his qilishga qodir jonli mavjudot. U Vatanni onadek, yordek, singildek sevadi. Bu bejiz emas. Zero, Choʻlpon haqiqiy erkak, haqiqiy erkak esa ona oldida, yor oldida, singil oldida hamisha masʼul, ularning buguni va ertasi uchun javobgar sanaladi. Choʻlponning mashhur “Buzilgan oʻlkaga” nomli sheʼrida Vatanga hitoban “Kel, koʻzingning yoshlarini soʻrib olay...” deyilishi ham shundan dalolatdir. Choʻlpon shu masʼuliyatni soʻnggi damgacha his qilib, Vatan-Onaning “koʻz yoshlarini soʻrib olish” istagi bilan yashagan.
Uchinchisi. Choʻlpon insonni buyuk muhabbat bilan sevgan, inson qadri, shaʼni, erkini baland qoʻygan ijodkor — tom maʼnodagi gumanist sanʼatkor edi. Choʻlponning “Kishan kiyma, boʻyin egma, Ki sen ham hur tugʻilgʻonsen” degan mashhur satrlari uning ijodiy va hayotiy kredosi, dasturulamali edi. Choʻlpon oʻz asarlarida erksizlik fojialarini, har qanday koʻrinishdagi mutelikning millat tanazzuliga omil boʻlishini koʻrsatdi, erkin fikrlay oladigan, oʻzining muqim hayotiy pozitsiyasiga ega va uni himoya qilishga qobil odamlarni sogʻinib yashadi. Erkka tashna yashagani, oʻzga insonning shaʼni, qadri, erkini yuksak qoʻygani, fikr erkinligini tan olgani uchun ham Choʻlpon 30-yillar mashʼum qatagʻon mashinasi domida turib ham birovga nisbatan soxta koʻrsatma bermadi — oʻziga, oʻzligiga hiyonat qilmadi.
Toʻrtinchisi. Choʻlpon yangilikka oʻch odam edi. Ijodda ham, hayotda ham hamisha yangilikka intilib yashadi. Toʻgʻri, yangilikka oʻch, yangilikka tashna odamlar ham koʻp boʻlgan. Biroq Choʻlponni ulardan farqlovchi muhim bir jihat borki, bu ham boʻlsa, unda yangilikka nisbatan munosabatni belgilaydigan bexato mezon borligi. U har qanday yangilikka “bu millat uchun, uning ravnaqi uchun foydalimi?” degan mavqedan yondashgan, maʼqullarini qabul qilgan, nomaʼqullarini inkor qilgan, qattiq tanqid ostiga olgan. Bugun, yurtimiz dunyoga yuz tutgan, dunyo hamjamiyatida munosib oʻrnini egallayotgan sharoitda Choʻlponning shu prinsipini oʻzimizga olish juda zarur boʻlib turgani oydek ravshan.
Beshinchisi. Choʻlponda rost soʻzni, haq soʻzni aytishga jurʼat, jasorat bor edi. Adib dardni oshkor aytib boʻlmay qolgan bir paytda xalq qiziqlariga havas qilib: “Podshohlar, sultonlar, xonlar va beklarning qamchilaridan qon tomgan zamonlarda, xalq koʻpchiligi oʻz dardini bir yulgʻun bachkisiga ham ayta olmagan davrlarda, xalqning ogʻir ahvolini, mamlakatning qora kunlarini, koʻpchilik fuqaroning dard va hasratini bironta xalq yoki saroy qizigʻi chiqib hazil yoʻli bilan yedirib yuborar edi”,— deb yozgan edi. Oʻsha dahshatli zamonda nomi “qora roʻyxat”lar boshida turgan Choʻlpon qiziqlar singari dardini “yoʻli bilan” boʻlsa-da aytdi. Buning uchun oʻtmishdagi qiziqlar kabi “oq uylik” qilinishi yoki boshi ketishi mumkinligini juda yaxshi bilgan — shunda ham aytgan. Negaki, u HAQ SOʻZgina boqiyligini, qiziqlarning “ogʻizlaridan chiqqan buyuk haqiqatlar” singari “haqiqatgoʻy shoirlarning oʻlmas asarlarigina” xalq koʻngliga yozilib qolishini, muchallardan muchallarga koʻchishini yaxshi bilardi. Shu eʼtiqod bilan qalam tebratgani uchun ham Choʻlpon asarlari hanuz qimmatini yoʻqotgani yoʻq, umid qilamizki, yoʻqotmaydi ham.
Bugun Choʻlponni yod etarkanmiz, uning ruhini shod etmoqchi boʻlamiz. Holbuki, Choʻlponni yod etish koʻproq oʻzimizga, sizu bizga kerak. Zero, bir tomoni, agar Choʻlpon ruhini, umuman, buyuklarimiz ruhini oʻzimizga singdirsakgina, millatning istiqboli porloq boʻladi; ikkinchi tomoni, millatning, yurtning istiqbolini porloq etish bilangina Choʻlponning, umuman, barcha buyuklarimizning ruhini shod etishimiz mumkin boʻladi.
Ajdodlar ruhini shod etib yashash barchamizga nasib boʻlsin.
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Чўлпон номи қайтарила бошланганидан сўнг у ҳақдаги илк мақола 1987 йилда эълон қилинган эди. Шунга ҳам, мана, 20 йилдан ошди. Ўтган йиллар мобайнида Чўлпон ҳақида юзлаб мақолалар, ўнлаб китоблар эълон қилинди. Ҳозирда ўзбек адабиёти ҳақида гап кетсаки, даромадида Чўлпон номи албатта тилга олинади. Мана, бугун Сиз билан биз ҳам Чўлпонни ёд этиш учун эрталабдан унинг номидаги боққа йиғилдик, ҳайкали пойига гуллар қўйдик, руҳига дуолар қилдик. Бир пайтлари шивирлаб, ён-верига олазарак қараб тилга олинган шоир номи бугун ҳамманинг тилида, шу даражадаки, унинг номини билмаган одамнинг ўзи йўқ.
Нега шундай? Нима учун биз Чўлпонни улуғлаймиз? Шахси ёки ижодининг қайси жиҳатлари уни шундайин улуғ шарафга муяссар этди? Чўлпон ижоди бўйича шуғулланган бир мутахассис сифатида шу саволга жавоб изладим ва ўзимча топган асосий сабабларни санаб ўтмоқчиман.
Биринчиси. Чўлпон танглайи миллат дарди билан кўтарилган шоир эди. Унинг ҳаётдаги амаллари ҳам, ижоддаги изанишлари ҳам миллатнинг эртаси ҳақидаги ташвиш, миллат тараққийси, миллат озодлиги каби улуғ ниятлар билан чамбарчас боғлиқ эди. Ўн етти ёшида жадидлар раҳнамоси Исмоил Ғаспралига ёзган мактуби, “Бизни халқ” номли шеъри, “Қурбони жаҳолат”, “Дўхтур Муҳаммадиёр” номли ҳикоялари, “Ватанимиз Туркистонда темир йўллар”, “Ватанимиз Туркистонда зироат ва деҳқончилик” сингари мақолаларидан бошлаб то сўнгги асарларигача гоҳ ошкор, гоҳ сатрлар орасидан шу дард — миллат дарди силқиб туради. Чўлпоннинг ўн етти ёшида эски шаҳарда “Шўрои ислом” жамияти очган қироатхонага мудирлик қилгани, февраль инқилобидан сўнг юртим демократик йўл билан озод бўлади деган ишонч билан шаҳарма-шаҳар, қишлоқма-қишлоқ кезиб сайловга ташвиқот олиб боргани; 20 ёшида Фарғона музофотидан Кавказ турклари билан алоқа боғлаш учун юборилган делегация таркибига киритилгани, 21 ёшида Бошқирдистон ҳукумати раисига котиблик қилгани — буларнинг бари Чўлпоннинг ҳаётдаги амаллари ҳам миллат дарди билан чамбарчас боғлиқ бўлганидан далолат беради. Яъни, Чўлпон элим деб, юртим деб ёниб яшаган, ёниб ижод қилган — бугунги эҳтиромнинг бош омили шунда.
Иккинчиси. Шоир юрагида юртига, Ватанига нисбатан буюк муҳаббат бор эди. Муҳими, бу муҳаббат юзаки, ҳавойи эмас, балки чин маънода англанган муҳаббат эди. Чўлпон Ватанни бутун гўзаллигу хунукликлари, улуғлигию тубанлиги, қудратию ожизлиги билан — яхлит ҳолда, улгурчасига севар эди. Чўлпон учун Ватан жуғрофий тушунчагина эмас, балки ҳис қилишга қодир жонли мавжудот. У Ватанни онадек, ёрдек, сингилдек севади. Бу бежиз эмас. Зеро, Чўлпон ҳақиқий эркак, ҳақиқий эркак эса она олдида, ёр олдида, сингил олдида ҳамиша масъул, уларнинг бугуни ва эртаси учун жавобгар саналади. Чўлпоннинг машҳур “Бузилган ўлкага” номли шеърида Ватанга ҳитобан “Кел, кўзингнинг ёшларини сўриб олай...” дейилиши ҳам шундан далолатдир. Чўлпон шу масъулиятни сўнгги дамгача ҳис қилиб, Ватан-Онанинг “кўз ёшларини сўриб олиш” истаги билан яшаган.
Учинчиси. Чўлпон инсонни буюк муҳаббат билан севган, инсон қадри, шаъни, эркини баланд қўйган ижодкор — том маънодаги гуманист санъаткор эди. Чўлпоннинг “Кишан кийма, бўйин эгма, Ки сен ҳам ҳур туғилғонсен” деган машҳур сатрлари унинг ижодий ва ҳаётий кредоси, дастуруламали эди. Чўлпон ўз асарларида эрксизлик фожиаларини, ҳар қандай кўринишдаги мутеликнинг миллат таназзулига омил бўлишини кўрсатди, эркин фикрлай оладиган, ўзининг муқим ҳаётий позициясига эга ва уни ҳимоя қилишга қобил одамларни соғиниб яшади. Эркка ташна яшагани, ўзга инсоннинг шаъни, қадри, эркини юксак қўйгани, фикр эркинлигини тан олгани учун ҳам Чўлпон 30-йиллар машъум қатағон машинаси домида туриб ҳам бировга нисбатан сохта кўрсатма бермади — ўзига, ўзлигига ҳиёнат қилмади.
Тўртинчиси. Чўлпон янгиликка ўч одам эди. Ижодда ҳам, ҳаётда ҳам ҳамиша янгиликка интилиб яшади. Тўғри, янгиликка ўч, янгиликка ташна одамлар ҳам кўп бўлган. Бироқ Чўлпонни улардан фарқловчи муҳим бир жиҳат борки, бу ҳам бўлса, унда янгиликка нисбатан муносабатни белгилайдиган бехато мезон борлиги. У ҳар қандай янгиликка “бу миллат учун, унинг равнақи учун фойдалими?” деган мавқедан ёндашган, маъқулларини қабул қилган, номаъқулларини инкор қилган, қаттиқ танқид остига олган. Бугун, юртимиз дунёга юз тутган, дунё ҳамжамиятида муносиб ўрнини эгаллаётган шароитда Чўлпоннинг шу принципини ўзимизга олиш жуда зарур бўлиб тургани ойдек равшан.
Бешинчиси. Чўлпонда рост сўзни, ҳақ сўзни айтишга журъат, жасорат бор эди. Адиб дардни ошкор айтиб бўлмай қолган бир пайтда халқ қизиқларига ҳавас қилиб: “Подшоҳлар, султонлар, хонлар ва бекларнинг қамчиларидан қон томган замонларда, халқ кўпчилиги ўз дардини бир юлғун бачкисига ҳам айта олмаган даврларда, халқнинг оғир аҳволини, мамлакатнинг қора кунларини, кўпчилик фуқаронинг дард ва ҳасратини биронта халқ ёки сарой қизиғи чиқиб ҳазил йўли билан едириб юборар эди”,— деб ёзган эди. Ўша даҳшатли замонда номи “қора рўйхат”лар бошида турган Чўлпон қизиқлар сингари дардини “йўли билан” бўлса-да айтди. Бунинг учун ўтмишдаги қизиқлар каби “оқ уйлик” қилиниши ёки боши кетиши мумкинлигини жуда яхши билган — шунда ҳам айтган. Негаки, у ҲАҚ СЎЗгина боқийлигини, қизиқларнинг “оғизларидан чиққан буюк ҳақиқатлар” сингари “ҳақиқатгўй шоирларнинг ўлмас асарларигина” халқ кўнглига ёзилиб қолишини, мучаллардан мучалларга кўчишини яхши биларди. Шу эътиқод билан қалам тебратгани учун ҳам Чўлпон асарлари ҳануз қимматини йўқотгани йўқ, умид қиламизки, йўқотмайди ҳам.
Бугун Чўлпонни ёд этарканмиз, унинг руҳини шод этмоқчи бўламиз. Ҳолбуки, Чўлпонни ёд этиш кўпроқ ўзимизга, сизу бизга керак. Зеро, бир томони, агар Чўлпон руҳини, умуман, буюкларимиз руҳини ўзимизга сингдирсакгина, миллатнинг истиқболи порлоқ бўлади; иккинчи томони, миллатнинг, юртнинг истиқболини порлоқ этиш билангина Чўлпоннинг, умуман, барча буюкларимизнинг руҳини шод этишимиз мумкин бўлади.
Аждодлар руҳини шод этиб яшаш барчамизга насиб бўлсин.
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Dilmurod Quronov