Ezopda bir masal bor:
«Zevs hoʻkizni yaratdi, Prometey – odamni, Afina – uyni. Uchalovi kimning ijodi mukammalroq ekanligi masalasida bahslashib qolishdi-da, hakamlikka Momni taklif qilishdi. Ularning ijodini koʻrib, Momning gʻayirligi keldi va dedi: «Zevsning xatosi shuki, hoʻkizning koʻzlari shoxida emas – nimani va qayeriga suzayotganini bilolmaydi; Prometeyning xatosi shuki, odamning yuragi tashida emas, ichida ekan – uning yaxshi yo yomonligini birdan bilib boʻlmaydi; Afina uyni gʻildirakli qilmapti – yomon qoʻshni toʻgʻri kelib qolsa qochib ketib boʻlmaydi». Momning gʻayirlik qilayotganini sezgan Zevsning qahri keldi va uni Olimpdan haydab soldi».
Ezop masali ikkita beshak haqiqatni soʻzlaydi: birinchisi – bu yorugʻ olamda mukammal narsaning oʻzi yoʻq; ikkinchisi – gʻayirlik insonga tabiatan xos narsa. Bulardan kelib chiquvchi yana bir haqiqat shuki, agar Ezopga nisbat beriluvchi bu masal qariyb uch ming yillar naridan kelayotganini eʼtiborga olsak, bashariyat mazkur hikmatlarni ham, gʻayirlikning nomaʼqulligiyu bundayin feʼl Olimpdan quvilishga loyiqligini ham azaldan biladi. Lekin, bandalik-da... amalga kelganda aksar latifadagidek ish tutamiz. Yaʼniki, bir kasni masjidda nomaʼqul ish ustida tutib olib, yoqasidan oldilar:
– Shu ishni qilishga Xudodan qoʻrqmadingmi, nokas?
– Qoʻrqdim... qoʻrqdim-u, qoʻrqib-qoʻrqib qilaverdim-da...
***
Ulugʻbek Hamdamni el ogʻziga tushirgan «Muvozanat» romani eʼlon qilinganiga ham hademay oʻn yil boʻladi. Asli, Ulugʻbek bunga qadar ham ancha-muncha sheʼriy mashqlari, bir-ikki hikoyasiyu yana «Yolgʻizlik» qissasini eʼlon qilib, kichikroq davralarga xiyla tanilib ulgurgandi. Albatta, adabiy jamoatchilikning munosabati ham shunga yarasha edi: «Ha, endi, yana bir havasmand koʻngil yozuvchilikni orzu qilibdi-da, durust, durust... boʻladi, tarbiyalasa odam boʻladi...» Shu asno «Jahon adabiyoti»da «Muvozanat» eʼlon qilindi-yu, munosabat ham tubdan oʻzgardi: M.Qoʻshjonov, O. Sharafiddinov, U.Normatov, A.Rasulov kabi ustoz adabiyotshunoslar, P.Qodirovdek katta adiblar romanga yuksak baho berdilar... anchadan beri sokinlik hukm surayotgan adabiy jarayon jonlangandek boʻldi: asarni quvib izlashu topib oʻqish, u haqdagi qizgʻin fikr almashuvlar, katta-kichik davralarda muhokamayu munozaralar oʻtkazish, tahririyatga xatlar bitish, asar eʼlon qilingan jurnal sonlarining qoʻldan qoʻlga oʻtavergandan titilib ketishi... kabi deyarli unutilayozgan hodisalar kuzatilgandi oʻshanda. Biroq, yaxshi bilasizki, tanganing hamisha ikkinchi tomoni ham boʻladi: yuqoridagicha bahoyu munosabatga zid oʻlaroq «Mom sindromi» ham yetila boshladi... buning ustiga, Ulugʻbek ham ketma-ket yana ikkita roman eʼlon qilib qoʻydi-yu... Bunaqa vaziyatda taxminan quyidagicha andishalarning paydo boʻlishi tabiiy:
Har qancha iqtidorli boʻlsa-da, Ulugʻbek ham odam, bunday baholardan havolanib ketsa, nafaqat oʻziga, adabiyotimizga ham ziyon, axir! Endi asar taʼsiridan, u yuzaga keltirgan kitobxonlik eyforiyasidan chiqish, romanni xolis baholamoq zarur. Toki yosh adib yulduzlik kasaliga yoʻliqib, xudo bergan iqtidorini zoyega ketkazmasin! Yozganlarini sayqallab, adabiyotimizni tom maʼnoda boyita olsin...
Xolislik haqqi aytish kerak, bu juda toʻgʻri fikr, oʻz vaqtida uning koʻpchilik munaqqidlaru adiblar xayolidan oʻtganiga ham shubha qilmasa boʻladi. Lekin bu atigi bir fikr, xolos, hamma gap uning manshai – kelib chiqish manbaida.
... kamina iqtidori va xotirasiga ehtiromini kanda qilmaydigan katta adibimiz suhbatlaridan birida «Muvozanat» haqida bepisandlik bilan: «Bir joyda oʻqib qoldim bir parchasini. U hali jilva qilayotgan suvga oʻxshaydi»,1 – deydi. Sizga qanday bilmadim-u, soʻz maʼnosini jilvalantiruvchi zargar maqomidagi adibning gapida haqorat pinhondek tuyuladi menga. Axir, bepisand ohangda aytilgan «bir joyda», «bir parcha» degani... (Badgumon boʻlib qolishdan Oʻzi saqlasin, astagʻfurilloh!) Yer borib aytmasin-u, menga qolsa, yosh hamkasbga bunday munosabat manshai «Mom sindromi»dan oʻzga emas. Nachora, nechogʻli ulkan isteʼdod boʻlmasin, insonga xos ojizliklar unga ham yot emas. Toʻgʻri-da, axir: soʻnggi yillarda yaratgan yaxshigina romanlari deyarli aks sado bermay, «adabiyot oʻladi» degan gapga ishonib qolayozgan boʻlsa-yu, hali tetapoya bir yozuvchining romaniga shuncha shov-shuv... Buning ustiga tajribali nigohi romanning kam-koʻstlarini yaqqol koʻrib turgan boʻlsa: nahotki did deganlari ham shunchalar oʻtmaslashsa?! Dunyo bevafo... oʻquvchi omma bevafo... Biroq, tan olish kerak, adibning ulkan isteʼdodi suhbatda ham oʻzini koʻrsatadi, aytganlari oʻziga ham emas koʻringanmi, tezgina silliqlashga shoshadi: «Lekin samimiy yozibdi!» Mabodo ojizlik ustun kelmaganida, avval samimiy yozganlikni taʼkidlab, soʻng kamchiliklarini aytgan boʻlarmidi...
Gazeta-jurnal sahifalarida aks etgan adabiy jarayon – aysbergning yuzasi, xolos, uning katta va asosiy qismi jonli muloqot, «dedi-dedi»lar shaklida yashaydi. Asosiysi, koʻpchilik nigohidan pinhon ayni shu tomoni – haqqoniyroq, bunda asl munosabatni yashirish, boʻyab-bejash zarurati yoʻq, shu bois ular munosabatni ochiq koʻrsatadi...
... bugungi nasrimiz ilgʻorida turgan biz tengqur va hech shubhasiz, talantli yozuvchi: «Ulugʻbek Hamdam?!.. Kim ekan u... tanimayman!» – deya soxta hayronlik bilan yelka qisarmish. Bunisi endi kuni-kecha quloqqa chalingan gap. Ishonavering, talantli yozuvchining soxta hayronligi zimnidan ham «Mom sindromi» boʻy beradi. Zero, vaqtli nashrlardagi faolligidan tashqari shu kunga qadar uchta roman, ikki-uch sheʼriy toʻplam chiqargan ijodkorni tanimaslikka olishning oʻzi – munosabat, oʻsha ijodkor va uning asarlariga mensimay qarashdan boshqa narsa emas. Faqat bu oʻrinda «Mom sindromi»ning manshai boshqa, u kibrdan, ilmiy tilda aytsak «buyuklik maniyasi»dan kelib chiqadi. Yaʼni, yozuvchimiz oʻzining soʻnggi davr nasrchiligida alohida oʻrin tutishini (xolis aytsak, maʼlum darajada u haq ham) his qiladi – oʻzini yuksak choʻqqida tasavvur qiladi: olisda, koʻzga elas-elas chalinuvchi choʻqqilarda turgan A.Qodiriy, A.Qahhor va yana koʻzi uncha ilgʻamayotgan allakimlarni demasa, atrofida hech kim yoʻq! Pastga qarasaki, birisi choʻqqiga chiqish uchun tarmashayotibdi: «Qayt-e, koʻrmayapsanmi, joy band-ku!..»
... «dedi-dedi»larning keyingisi hammasidan oʻtib tushadi: «Rahmatli Ozod aka adabiyotga olib kirib qoʻydi, boʻlmasa Ulugʻbekning oʻzi hech narsa emas!» – deydi sirli qilib taniqli munaqqidlardan biri. Bu oʻrinda «Mom sindromi»ning manshai – munaqqidga yoʻrgakda tekkan nigilistlik kasali, uning uchun inkor qilinmaydigan narsaning oʻzi yoʻq, boʻlmaydi ham. Lekin gap bunda emas, muhimi – munaqqid adabiy jarayonning qoq chorrahasida turadi: poytaxtdagi adabiyotga aloqadorki odam bir oy, yarim oyda bir unga albatta duch keladi, desak mubolagʻa emas. Yaʼni, haligi fikr «kolxoz radiouzeli»dan eʼlon qilingan kabi. Aqlga tayinki, bu adabiy jamoatchilik fikrining shakllanishiga taʼsirsiz qolmaydi. Zero, garchi «kolxoz radiouzeli» desam-da, uning ishlash prinsipi «Amerika ovozi» kabi: toʻqqizta rostga bitta yolgʻonni oʻrab efirga uzatadi – tajribasiz odam yolgʻonni yamlamay yutadi. Bilgan-ku, aql tarozusiga solib koʻrar, bilmagan, deylik, poytaxtga kelib adabiy davralarda yoʻl izlab yurgan yosh bunga chippa-chin ishonib, oʻzining istiqboli isteʼdodi kuchiga emas, hayot yoʻlida bir kun Xizr misol duch keluvchi katta adib yo katta olimgagina bogʻliq deb oʻylab qolmaydimi? Eng yomoni, u shoʻrlik ham «havo-tomchi yoʻli bilan oʻtuvchi» bedavo nigilistlik kasalini yuqtirib olmaydimi?..
***
Ha, «Muvozanat»ning roʻyobga chiqishida ustoz O.Sharafiddinovning roli katta, buni yozuvchi uchrashuv va suhbatlarida har vaqt minnatdorlik bilan eʼtirof etadi... Gʻayirlik nafasi ufurib turgan gaplarga chalgʻimaslik lozim, zero, ustozning roman taqdiridagi ishtiroki, avvalo, katta harflar bilan yoziladigan INSON va MUNAQQID boʻlgani bilan izohlanadi. Yaʼni, agar ustoz romandagi Siz (gap egasini topadi!) doʻmbira qilib chalmoqchi boʻlayotgan kamchiliklarni koʻrmagan, desangiz, xomtama boʻlasiz – qattiq adashasiz. Negaki, MUNAQQID nigohi siznikidan chandon tiyrakligidan asardagi ulkan badiiy potensialni koʻrolgan, bagʻrikeng INSON sifatida uning nuqsonlariga juzʼiy, tuzatsa boʻladigan deb qaray olgan va shu bois aytadiki: «... yaxlit olganda roman menda juda katta taassurot qoldirdi»2. Munaqqidning «yaxlit olganda» deyishida gap koʻp: bu bilan, bir tomondan, romanning kamchiliklardan holi emasligi, ikkinchi tomondan, «yaxlit olinganda» oʻsha kamchiliklarni bosib tushadigan, ularga vaqtincha koʻz yumib tursa boʻladigan nimadir borligi taʼkidlanadi...
Oʻz-oʻzidan savol tugʻiladi: nima ekan oʻsha NIMADIR? «Muvozanat» nega, nimasi bilan katta avlod vakillariga – ustoz munaqqidlaru adiblarga maʼqul keldi?
Mazkur savolga javob izlashni O.Sharafiddinovning: «Romanni oʻqib chiqar ekanman, bugungi kun odamini tasvirlashda hali realizmning ochilmagan imkoniyatlari koʻp ekaniga imon keltirdim»,– degan gapidan boshlasak. Ehtimol, kimdir bu gapdan romanni katta avlodga maʼqul qilgan narsa – anʼanaviylik, degan xulosa chiqarar va bunda qisman haq ham boʻlar, lekin shuning oʻzi bilangina izohlash kamlik qiladi. Zero, munaqqid «realizmning hali ochilmagan imkoniyatlari»ga urgʻu bermoqda. Maʼlumki, realizmda badiiy bilish funksiyasi ustuvor, realistik roman jamiyatning joriy holatini tahlil qilishu u haqdagi yaxlit konsepsiya – badiiy falsafani ifodalashga intiladi. «Muvozanat»ga mazkur risolaviy talablar nuqtai nazaridan qarab koʻraylik.
Avvalo, Ulugʻbek Hamdam roman yozilgan payti koʻpchilikni qiynayotgan, koʻpchilikning ongu qalbida kechib oʻtgan yoki kechib turgan holatni qalamga oldi. Yaʼni, «Muvozanat» mavzu jihatidan gʻoyat dolzarb va muhimi, bir paytlari «Ona» romani haqida aytilgani kabi, «oʻz vaqtida yozilgan roman» sifatida dunyoga keldi. Masalaning ikkinchi tomoni – dolzarb mavzuning qanday yoritilgani. Roman koʻp jihatdan avtobiografik xarakterga ega – Ulugʻbek asarning koʻp oʻrinlarini yigʻlab yozgan, yurak-bagʻrini burda-burda qilib matnga singdirib yuborgan. «Muvozanat»ning bir oʻtirishda yozilgandek (M.Qoʻshjonov) taassurot qoldirishi, hatto asarni yoki muallifini uncha xushlamaydiganlar ham uning samimiy yozilganini beixtiyor eʼtirof etishlari shundan. Bular bari «Muvozanat»da ijtimoiy dardning tom maʼnoda shaxsiylanishi yoki shaxsiy dardning ijtimoiy jarango topishiga olib keldiki, romanning oʻquvchi ommada katta rezonans bergani ham shu bilan izohlanadi. Mazkur fikrga eʼtiroz qilinishi, asarni baholashda mavzuni asosga qoʻyayotganim sotsiologik va hatto «vulgar sotsiologik» yondashuv deya tanqid qilinishi mumkinligini his etib turibman. Lekin hukmga shoshmaslikni soʻrab, yana ustoz koʻmagiga tayanaman. O.Sharafiddinov «Muvozanat» haqidagi fikrlarini umumlashtirib: «Demak, gap bu yerda realizmda yoki modernizmda emas. Gap sanʼatkorda, uning tafakkurida va mahoratida. Adabiy asar esa chinakam asar namunasi boʻlmogʻi uchun, realizmga mansub boʻladimi, romantizm uslubida yozilgan boʻladimi, yoki qandaydir boshqa modernistik uslubga amal qiladimi, baribir, yana takror aytaman, uning markazida inson turmogʻi kerak, kitobxon insonning taqdiri, tabiati, hayoti haqida muayyan axborot olish bilan birga bu asardan estetik zavq ham ola bilsin»3.
Albatta, «Muvozanat»ning markazida inson – Yusufning taqdiri, uning iztirobli izlanishlari turganini hech kim inkor qilmas. Lekin, nazarimda, asarni maʼqul qilolmagan yoki maʼqul qilishni istamayotganlarga munaqqidning «gap sanʼatkorda, uning tafakkurida va mahoratida» deyishi oʻz shogirdiga orttirib baho berish, «estetik zavq» haqidagi mulohazasi ayni mubolagʻa boʻlib koʻrinishi tayindek. Axir, ular estetik zavqni badiiyat bilan bogʻliq tushunadilar va toʻgʻri qiladilar ham! Faqat bitta lekini bor: ular badiiyatni oʻzlaricha tushunadilar va shu tushunchalaridan kelib chiqib tilida nuqsonlari bor, ayrim oʻrinlarida publitsistiklik ustuvor, baʼzi epizodlari ishonarsizroq chiqqan, ... «Muvozanat» badiiy jihatdan boʻsh, demak, estetik zavq haqida gapirish ham ortiqcha, deb biladilar. Boshqacha aytsak, ularning nazdida «Muvozanat» mavzuning dolzarbligi, hayotimizdagi ayrim ogʻriqli muammolarni dadillik bilan aks ettirgani ... xullas, oson yoʻl bilan kitobxonlarni rom etgan. Holbuki, bu – xato tasavvur. Zero, «Muvozanat» oʻquvchisi asar badiiy voqeligini muallif nigohi orqali koʻradi, unda qahramonlar bilan birga yashab koʻradi, his qiladi; yozuvchi bilan birga ularning taqdiri, oʻzaro munosabatlarini muhokama qiladi, fojialari ildizini anglashga intiladi, qoʻyilgan muammolar yechimini izlaydi va pirovardida muayyan xulosalarga keladi – shularning bari «estetik zavq»dir. Yaʼni, estetik zavq asarning oʻz-oʻzicha namoyon boʻluvchi obyektiv xossasi emas, balki oʻquvchi ongiyu qalbida kechuvchi maʼnaviy-ruhiy jarayondir. Shu bois ham badiiyat hodisasi oʻqish jarayonidagina mavjud, u hamisha «yozuvchi – asar – oʻquvchi» birligida namoyon boʻladi. Demak, badiiyat hodisasining voqe boʻlishi asarning oʻzigagina emas, oʻquvchiga – uning ijodiy tasavvur imkoniyatlari, umummaʼrifiy va madaniy saviyasi, oʻqish malakasi, emotsional holati, niyati kabi qator omillarga ham bogʻliqdir. Shu jihatdan qaralsa, nega kimdir koʻzlariga surtib oʻqiydirgan kitob varaqlariga boshqa birovning «semichka» oʻrab sotishini, oqlab boʻlmasa-da, tushunish u qadar qiyin emas...
...mazkur mulohazalardan kelib chiqib va insofu adlga muvofiq xulosa qilsak, «Muvozanat»ning estetik zavq bera olishini eʼtirof etishimizga toʻgʻri keladi. Estetik zavq esa, bilasiz, sanʼatning eng muhim hosilasi, u insonga berishi mumkin boʻlgan asosiy neʼmat. Fikrimizcha, «yaxlit olganda» deganida O.Sharafiddinov «Muvozanat»ga badiiy asar, sanʼat hodisasi sifatida qarashni nazarda tutgan. Tabiiy savol tugʻiladi: xoʻsh, «yaxlit olish», badiiy asar, sanʼat hodisasi sifatida qarash qanday boʻladi? Maʼlumki, sanʼat «obrazlar tili»da gapiradi, jumladan, soʻz sanʼati ham. Adabiy asardagi obrazlar ham, xuddi gapdagi soʻzlar misoli oʻzaro aloqa-munosabatga kirishadi va asar butunligi – GAPda muayyan bir badiiy mazmunni ifodalaydi. Yaʼni, badiiyat hodisasi ayni shu «ikkilamchi til» asosida voqe boʻladi, «birlamchi til» nechogʻli muhim boʻlmasin, baribir, adabiyotning obraz yaratish vositasi, quroli boʻlib qolaveradi. Shunga koʻra, badiiy asarga avval «yaxlit olib» qarashimiz, «obrazlar tili» uni badiiyat hodisasini yuzaga chiqarishga yaroqli estetik obyektga aylantira oldimi yo yoʻqmi?» degan savolga javob berishimiz talab etiladi. Agar mazkur savolga tasdiq javobi berilsa, demak, boshqa barcha nuqsonu kamchiliklarga juzʼiy, tuzatsa boʻladigan deb qarash toʻgʻriroq boʻladi. Tamsil qilmoqchi boʻlsak, gap turfa toshlar orasidan olmosni ajrata bilish haqida bormoqda. Yaxshi bilasiz, ishlov berilmasidan turib koʻrimsizgina tuyulgan olmosda ming turli jilvalar imkoniyati bor. Biroq oʻsha imkonlarni roʻyobga chiqarish uchun, avvalo, olmosni shishadan ajratib olish zarur boʻladi va zikr qilingan katta avlod vakillari buni uddalay bildi...
***
... akademik M.Qoʻshjonov yozgan soʻz boshida bitta narsa – «Muvozanat»ning tom maʼnodagi ijodiy-ruhiy ehtiyoj mahsuli oʻlaroq dunyoga kelgani ayricha taʼkidlanadi: «... muallifning maqsadi roman chop qildirib, koʻzga tashlanish emas. U hayot haqida, hayotida roʻy berayotgan keskin burilishlar haqida, oʻta ziddiyatli voqealar xususida chuqur oʻylaydi. Faqat oʻylaydigina emas, nimalardandir qanoat hosil qilsa, nimalardandir koʻngli toʻlmaydi, bular xususida bezovta boʻladi, kuyunadi, qaygʻuradi. Mana shu kuyunish va qaygʻurishlar uni qoʻliga qalam olishga undaydi»4. Bu, nazarimda, roman haqida aytilgan gʻoyat adolatli fikr: Ulugʻbek «Muvozanat»ni non yoki shon ilinjida yozmagan, aksincha, yozmaslikning iloji qolmagan, yorilmasa boʻlmaydigan holat yuzaga kelganida dilidagini qogʻozga toʻkkan-qoʻygan. Buni romanning ilk oʻquvchisi sifatida, oʻn uch yil muqaddam aspirantlar uyida Ulugʻbekning qoʻlyozmani menga berarkan: «Aka, bir narsa yozdim... nimaligini oʻzim ham bilmayman, koʻrib berasizmi?..»– degani kontekstida mudom his qilib turaman...
... gap shunga taqalganidan boʻlsa kerak, ilk taassurotlar qaytadan jonlangandek boʻladi. Qoʻlyozma tezgina oʻziga jalb qilgan, uni «bir zarbda» oʻqib, oʻzimni muallifga hamfikr, Yusufga hamdard his qilgandim oʻshanda. Goʻyo asar men haqda yozilgandek, unda koʻnglimdan kechirgan va qisman kechirib turgan holat aks etgandek: ... oʻzimni hayot toʻlqini bir chetga uloqtirib yuborgan xas, yaqin oʻn yillar dilda ardoqlab kelayotgan ezgu orzu-umidlari sarobga aylanib, «teshik togʻora» yonida turgandek his etayotgan... turish-turmushim ham shunga monand: tanlagan soham endi hech kimga kerak emasdek, goʻyo kun oʻtkazishdan boshqa maqsadning oʻzi yoʻq... adabiyot deganlari oʻzim kabi sir bergisi kelmay turgan hamkasbimning «piyoda ketaqolaylik, gaplashib ketamiz-da» degan daʼvati tufayligina eslanib, goʻyo adabiyot haqida miriqib subatlashish, aslida esa yoʻlkirani tejab qolish uchun universitetdan vokzalgacha piyoda qatnab yurgan... choʻntakda nomzodlik diplomi bilan goh suvoqchilik, goh «intellektual mardikorlik», goh esa chorbozorchi-biznesmenlikka qoʻl urgan, pirovardida oʻz-oʻzimni yengib, sohani oʻzgartirish haqida jiddiy oʻylay boshlagan... – xullas, muvozanat yoʻqolgan holat. Oʻsha ilk taassurot izmida qogʻozga tushirilgan taqrizda «Nazarimda, Ulugʻbek koʻpchiligimiz, ayniqsa, qirq yosh chegarasidagi avlod ruhiyatiga koʻzgu tutayotgandek boʻldi» deb yozganim shundan. Zero, men romanni, aniqrogʻi, u orqali soʻnggi oʻn yillik hayotimni qaytadan yashagan, maʼnaviy-ruhiy izlanishlar yoʻlida Yusufga hamrohligimni his etgan, xullas, tom maʼnodagi katarsis hodisasini koʻngilda kechirgan, demak, «Muvozanat» bahona badiiyat hodisasiga doxil boʻlgan edim...
... ustoz M.Qoʻshjonov romanga yozgan soʻz boshida Yusuf haqida: «... u faqat kitob titishu ilm egallash uni har doim ham baxtli qilolmasligini sezadi. U oʻz idealini, hayotga munosabatini oʻzgartirish ustida bosh qotiradi», – deyiladi. Olimning mazkur fikrini mulohaza qilarkan, «qirq yosh chegarasidagi avlod ruhiyati» deya taʼkidlash, roman ruhi koʻproq shu avlodga yaqin, degan qarashni mutlaqlashtirish unchalik toʻgʻri emasligini his qildim. Zero, «idealini, hayotga munosabatini oʻzgartirish» degani muayyan bir avlodgagina emas, balki bani odamga xos xususiyatdir. Sirasi, inson umri – idealni konkretlashtirish va hayotga munosabatiyu amallarini shunga moslashtirib borishdan iborat uzluksiz jarayon. Faqat tarixning burilish nuqtalarida uning tabiiy oqimi oʻzgaradi, unda ham gohi dunyoni buzguday hayqiriq bilan quturib-loyqalanib oqishlar, oʻzandan chiqishlar kuzatiladi; daryo oqimi faslga qarab oʻzgargani kabi, bu oqim ham jamiyatdagi fasl almashuviga bogʻliq. Agar ajdodlardan qolgan udumga koʻra 21 mart – Navroʻz bahor qishni almashtiradigan marra, desak, jamiyat tarixida ham shunday marralar bor: 1917, 1956, 1985, 1991... Aytmoqchi boʻlganim, umuman olganda ruhiyatdagi keskin evrilishlarni his va idrok etish uchun muayyan davr yo avlodga mansublik shart qilinmaydi, zero, bu alohida olingan insonga nisbatan ham, jamiyat hayotiga nisbatan ham universal hodisadir. Shunga qaramay, turli avlod vakillarining asarga munosabatini belgilovchi, uning estetik obyektga aylanishini taʼminlovchi omillar jiddiy farqlanadi. Deylik, katta avlod bu kabi marralarni bosib oʻtgan – oʻzining koʻrgan-kechirganlari bilan oʻxshashlik asosida Yusufning iztirobli izlanishlarini his etish va qadrlashga qobil. Demak, ular uchun «Muvozanat»ning estetik obyektga aylanishi yengilroq koʻchadi va aksincha...
... hayotida bunaqa marralardan bir nechtasini koʻrgan-kechirgan M.Qoʻshjonov asarga estetik obyekt sifatida yondashadi, shu bois ham qarashlarida undagi «obrazlar tili»ga tayanadi: «Roman syujetini asosan uchta qahramon sarguzashtlari tashkil qiladi. Uchalasi ham bugungi zamon qahramonlari. Biroq uch qahramon – uch hayot yoʻli. Mana shu hayot yoʻlining birligi romanda aks etgan voqelikning qay darajada dolzarbligini koʻrsatib turibdi». Allomaning «romanda aks etgan voqelik», yaʼni badiiy voqelikka urgʻu berayotgani fikrimizni dalillaydi, zero, birinchidan, badiiy voqelik «obrazlar tili» bilan yaratiladi, ikkinchidan, «obrazlar tili»ni tushunish asarga estetik obyekt sifatida yondashishni taqozo etadi. Shunday yondasha olgani uchun ham ustoz «obrazlar tili»ni UQADI va uqqanini muxtasar ifodalaydi: «Asar bilan tanishib shunday xulosaga kelasiz: butun olam muvozanat qonuni asosida turgan boʻlsa, jamiyat ham, uning asosini tashkil qilgan insonlar ham ayni muvozanat tufayli barqarordir. Muvozanat buzilgan zahoti hayotda, demak, uning aʼzolari orasida har xil kutilmagan oʻzgarishlar, hatto izdan chiqishlar boshlanadi». Darhaqiqat, «Muvozanat» yaqin oʻtmishimiz – odatlanilgan turmush tarzidagi tublik oʻzgarishlar ruhiyatimizda keskin evrilishlarni keltirib chiqargan davrdagi muvozanatsizlik holatini qalamga oldi. Yozuvchi qahramoni ruhiyatida yoʻqolgan muvozanatning tiklanish jarayonini tasvirlash asnosi kunning oʻtkir muammolariga javob izladi, anglash va anglaganlarini yaxlit konsepsiya – badiiy falsafa tarzida ifodalashga intildi. Margʻub tomoni shuki, asar badiiy voqeligida turli yosh, soha, turfa dunyoqarash kishilari, shahar va qishloq hayoti qamrab olindiki, natijada u davr voqeligining moʻʼjaz modeli boʻlib qoldi. Muhimi, ayni shu model oʻzida asosli va ahamiyatli badiiy falsafani aks ettirdi. Qahramoni Yusuf kabi adib ham hayotimizdagi nomargʻub koʻrinishlar ildizini oʻzi-da, oʻzimizda koʻrdi, aql va ruh tanballigidan forigʻ boʻlish va dunyoni koʻngilga muvofiqlashtirib yashash zaruratini tuydi, tuydirdi. Bugina emas, voqelikning koʻproq nursiz tomonlarini tasvirlagani holda, muallif «Muvozanat»ni umidvorlik tuygʻusi bilan yoʻgʻirib, nekbin falsafani ifodalay oldi: bu yorugʻ olamda muvozanat bilan muvozanatsizlikning oʻzaro almashinib turishi qonuniyat maqomidagi hodisa, shunga qaramay, inson dunyoni koʻngliga, mavjudligini mohiyatiga muvofiqlashtirishga intilib yashashi zarurki, bu – insonlik sharafidan kelib chiquvchi vazifa, ehtimol, inson hayotining mazmunidir...
... sanalgan jihatlari bilan «Muvozanat» roman janriga qoʻyiluvchi risolaviy talablarga toʻla javob berib, milliy tariximizdagi burilish pallalarini, hayoti shunday pallalarga toʻgʻri kelgan insonlar ruhiyatidagi evrilishlarni keng epik koʻlamda aks ettirolgan «Oʻtgan kunlar», «Kecha va kunduz», «Lolazor» singari barmoq bilan sanarli qatordan joy oldi. Darvoqe, shularni eʼtiborda tutib, oʻn uch yil avval, qoʻlyozmani qaytarish chogʻi muallifni roman bilan tabriklarkan, uning «Roman desam... boʻladimi?» degan savoliga qatʼiy qilib: «Roman. Juda yaxshi roman!» – degandim va hamon shu fikrda sobitman.
***
... va aksincha, ongli hayotida bunday marralarni bosib oʻtmagan avlodda mazkur jarayonning birmuncha qiyin kechishi ham ehtimolki, bunda yuqorida sanalgan oʻquvchining ijodiy tasavvur imkoniyatlari, umummaʼrifiy va madaniy saviyasi, oʻqish malakasi, emotsional holati, niyati kabi omillar ustuvorroq ahamiyat kasb etadi. Hozir bularning soʻnggisi – niyatga toʻxtalmoqchiman. Yaxshi maʼlum, xalqimizda niyatga alohida eʼtibor beriladi, koʻp hollarda amal niyatga qarab baholanadi. Menga qolsa, badiiyat hodisasining voqe boʻlishi ham avvalo niyat bilan bogʻliq, degan boʻlardim. Rahmatli bobom aytguchi edi: namozga niyat qilgan odamning quloq qoqishi «dunyo ishlarini ortimda qoldiryapman, yuzimni, dilimni Oʻzingga burdim» degani ekan. Yaʼni, niyat qancha xolis boʻlsa, ibodat shuncha mukammal: obid faqat Alloh bilan qoladi. Shunga oʻxshash, mutolaaga «badiiy asar oʻqish» niyati bilan kirishishgina matnni badiiyat hodisasiga aylantiradi. Yoʻqsa, matn – soʻzlardan tarkib topgan nutqiy tuzilma koʻrinishidagi yaxshi roman, deylik, ipak qurti parvarishiga oid qoʻllanmadan aytarli farq qilmaydi. Yuqorida niyat sanoq oxirida zikr qilingan esa-da, haqiqatda u – boshqa barcha omillarni harakatga keltiruvchi motor, usiz madaniy-maʼrifiy saviya ham, ijodiy tasavvur imkoniyatiyu oʻqish malakasi ham – barisi bekor. Zero, niyat obidni Alloh bilan muloqot kechuvchi ruhoniyat olamiga koʻchirgani kabi, oʻquvchi ham ijodkor bilan muloqot kechuvchi badiiyat olamiga niyat orqaligina koʻcha oladi. Faqat «koʻchish»ning muhim sharti bor – niyat xolisligi, buni esa ibodatga chogʻlangan obid dilidagi ehtiyoj yoki qalbini toʻldirgan Allohga nisbatan betama ishq, mutolaaga chogʻlangan oʻquvchidagi hamdardlik yoki badiiyatga begʻaraz oshuftalik taʼmin etadi. Ayonki, har ikki holda ham keyingisi tansiqroq, ular koʻproq xoslarga tegishdir...
... hamdardlik tuyishi qiyinroq boʻlgan avlod vakillaridan biri – H.Karvonli badiiy nasr tili masalalariga bagʻishlangan «davra suhbatini oʻqigach, U.Hamdamning «Muvozanat» nomli romani yodimga tushdi: asarni oʻqishni boshlab oxiriga yetkazolmaganim, roman negadir «tortib ketmagani»ni esladim va buning sababi asar tili bilan bogʻliq emasmikan, degan oʻyda kitobni qayta oʻqidim. Afsuski bu taxmin oʻqish jarayonida tasdiqlandi»5,– deb yozadi. Sirtdan qaraganda gʻoyat samimiy yozilgandek, lekin... Demak, «Muvozanat» oʻz vaqtida munaqqidni «tortib ketmagan», oʻshanda buning sababini bilolmaganidan «oxiriga yetkazolmay» tashlab qoʻygan-u, davra suhbati bilan tanishgach, sababni kashf etib turibdi. Sizga qanday, bilmadim-u, men bu gaplarning samimiyligiga ishona olmayman. Aksincha, agar munaqqid «Muvozanat»ning oʻquvchisi boʻlolmadim, deganida, beshak ishongan boʻlardim. Zero, asar yozilgan vaqtda «qirq yosh chegarasida» turgan va undan katta avlod vakillaridan farq qilaroq, munaqqidga roman asosida yotgan «dard»ning yuqishi qiyinroq. Negaki, katta avlod ruhiyatidagi evrilishlarni keltirib chiqargan oʻzgarishlar bilan bir vaqtda mustaqil hayotga qadam qoʻygan H.Karvonlining zamonani oʻzgacharoq idrok qilishi tabiiy. Ehtimol, hamkasblarga biroz malol ham kelar, lekin haqiqat shuki, har bir kitobning oʻz oʻquvchisi bor, munaqqid ham, nechogʻli yuksak did yo malaka egasi boʻlmasin, avvalo, oʻquvchidir. Yaʼni, barcha asarlarga birdek xolis va adolatli baho berishi mumkin boʻlgan munaqqidning oʻzi yoʻq. Albatta, mutaxassis sifatida buni eʼtirof etish osonmas – oʻzingni noqis sezasan, nafsing ogʻriydi kishi, lekin adolat haqqi tan olish zarur. Nazarimda, H.Karvonlining «Mom sindromi» taʼsiriga tushib qolishi shu haqiqatni iqror etolmaganlik bilan izohlanadi. Munaqqid koʻpchilik alqayotgan romanni qiziqib qoʻlga olgan-u, asar «tortib ketmagan»i bois hafsalasi pir boʻlgan. Oʻshanda qarshisida tanlov imkoniyati bor edi: yo «Muvozanat»ning oʻquvchisi boʻlolmaganini tan olish va yo boshqa sabablarni qidirish – munaqqid keyingi yoʻlni tanlaydi. Holbuki, «oxiriga yetkazolmagani»ning oʻzi asarga estetik obyekt sifatida qaray olmagani, romanning oʻquvchisi boʻlolmaganini koʻrsatib turibdi. Aslida, buning hech bir aybli joyi ham yoʻq. Lekin munaqqid buni oʻz-oʻziga ham iqror qilolmaydi, natijada niyat buziladi... chala-yarim oʻqilgan kitobni chetga surarkan «Nimasini maqtashadi buning?!» deya hayronlar qolgan, ayni damdagi holati va niyatiga mos javoblar taxminlab, boʻshgina asarni maʼqullash bilan oʻzlari xizmat qilayotgan adabiyotga zarar keltirayotganlarini sezmayotgan «kattalar»dan xafalar boʻlib ketgan esa-da ajab emas... Mayli, bular-ku, xayolga kelgani xolos, ikkinchi mutolaa niyatini munaqqidning oʻzi ochiq eʼtirof etadi: «buning sababi asar tili bilan bogʻliq emasmikan, degan oʻyda kitobni qayta oʻqidim». Xoʻsh, bu niyatning nimasi yomon, dersiz? Bilmadim, har holda, munaqqid badiiyatiga oshno boʻlolmaganidan ilgari chala-yarim oʻqigan asar mutolaasiga shu niyat bilan yondashayotgan ekan, bunday niyatni toza deyish qiyin. Zero, niyat toza boʻlmagani uchun ham ikkitagina jumlada asarda «ezgu gʻoya» ifodalanganini qayd etiboq «lekin»ga... undagi muvaffaqiyatsiz tashbehlar, nooʻrin qoʻllangan soʻzlaru kelishik qoʻshimchalari xato ishlatilgan oʻrinlarni bittalab sanashga oʻtib ketiladi. Aminmanki, agar bunaqa niyat bilan yondashilsa, nafaqat butun boshli roman, hatto u haqdagi shapaloqdek maqoladan ham istagancha kamchilik topish mumkin, kamina buni H.Karvonlining oʻzi ham yaxshi bilishiga aslo shubha qilmayman...
(... bir tomoni, baribir shayton bor emasmi, «qani shunday niyat bilan qarab boq-chi!» deya qitiqlab tursa, ikkinchi tomoni, daʼvolarim quruq boʻlib qolmayaptimi, degan andisha ichingni kemirib tursa, «Ke, hech yoʻq maqolaning boshlanishiga shunday niyat bilan qaray-chi!» deya yon berganingni sezmay qolasan ekan. Xullas, munaqqid yozadi: «Jahon adabiyotining barkamol namunalaridan hayratlanamiz, lekin bu yuksaklik zamirida yozuvchining asar tili ustida qattiq mehnat qilganiga koʻpda eʼtibor bermaymiz». Tagʻin bilmadim-u, tuzuk niyatli oʻquvchi bu jumlani «yuksaklik zamirida yozuvchining asar tili ustidagi qattiq mehnati yotganiga koʻpda eʼtibor bermaymiz» yoki «bu yuksaklikka erishish uchun yozuvchi asar tili ustida qattiq mehnat qilganiga koʻpda eʼtibor bermaymiz» qabilida uslubiy va mantiqiy jihatlardan toʻgʻrilab oʻqiyveradi. Shundan keyinoq munaqqid F.Kafka madhiga oʻtib, jumladan, «Yigirma yetti sahifada yarim soat muddat atrofida roʻy bergan voqealar ifodalanadi» deb yozadi, bechora tuzuk niyatli oʻquvchi esa kechirimlilikni oʻziga farz bilib, jumlani «yarim soat ichida roʻy bergan voqealar tasvirlanar ekan» deb tushunaveradi...
... ishtaha yemak chogʻi keladi, deganlaridek, shaytonga har qancha hay beray desam-da, yana bitta-ikkita narsani aytib oʻtmasam boʻlmaydiganga oʻxshayveradi. Munaqqidning Kafkaga muhabbati balandligidan boʻlsa kerak, uning til borasidagi xizmatlarini ibrat qilib koʻrsatmoqchi boʻladi: «muallif voqeani dialog vositasida koʻrsatib, voqeaga qahramon munosabatini, yaʼni uning kechinmalari, oʻy-fikrlari bayonini roviy monologi – nutqiga mahorat bilan uygʻunlashtirib yuboradi. Taʼkidlash joizki, bunda F.Kafka tilning yangi imkoniyatlarini ochadi». Mazkur hayrat izhorini oʻqib, «iye, muallifning nazariy tayyorgarligi ham oʻzimiz qatori, chogʻi» degan oʻyga bordim. Negaki, salkam Kafka kashfiyoti sifatida taqdim etilayotgan qahramon oʻy-kechinmalarining muallif tilidan berilishi – oʻziniki boʻlmagan muallif nutqi (ruslar buni «nesobstvennaya pryamaya rech» deyishadi) Kafkaga qadar ham boʻlganini talabalik yillarimiz maʼruzalarda esnab eshitgan edik. Tan olish kerak, munaqqid yozuvchiga ham oz boʻlsa-da haq beradi: «Romanda yozuvchi badiiy tasvir vositalaridan umuman foydalanmagan, deb boʻlmaydi», – deya eʼtirof etadi va darhol, haqi oʻtib ketayotganidan choʻchibmi, inkorga shoshadi: «Ammo ular shunchalik kamki, bu romanga xos emas». Bularni oʻqigach, nega munaqqid «Muvozanat» tili haqidagi mulohazalarida oddiygina statist maqomidan koʻtarila olmaganini oʻzimcha tushungandek boʻlaman. Sezishimcha, munaqqid badiiy tasvir vositalarini badiiy tilning belgilovchi xususiyatlari deb tushunadi, holbuki, ularning badiiy til uchun fakultativ hodisa, yaʼni obrazlilik va emotsionallik kabi belgilovchi xususiyatlarni kuchaytiradigan vositalar ekani allaqachon oddiy haqiqatga aylangan. Nima desam ekan, xullas, roman tili haqida maqola yozishga jazm etarkan ilgari oʻqilganlarni bir sidra takrorlab, yangilab qoʻyilsa yaxshi boʻlarmidi, degan andisha keladi-da...)
Xullas, munaqqidning niyati roman oʻqish emas, balki nega uning oʻquvchisi boʻlolmaganini oʻzi uchun aniqlash, oʻzini «oqlab olish» boʻlgan koʻrinadi. Shu bois ham, garchi oʻzi «afsuski, bu taxmin oʻqish jarayonida tasdiqlandi» deb yozsa-da, «afsuski»ni «xayriyat» maʼnosida tushunsak toʻgʻriroq boʻladi. Aytmoqchimanki, «Muvozanat»ning oʻquvchisi boʻlolmagani sababini oʻzidan qidirib koʻrishga munaqqidning boʻyni yor bermadi – asarning oʻzidan izladi, topdi va... oʻz-oʻzidan qoniqish hissini tuydi.
... mulohazalarimda tasavvurga erk berib baʼzan meyordan oshgandek koʻrinishim tayin. Umid qilamanki, hamkasb doʻstimiz kaminada oʻziga nisbatan gʻaraz yoʻqligi, badiiy asarni qabul qilish bilan bogʻliq muammo xususida oʻylaganlarimni ifodalash uchungina maqolasini misol qilib olganimni hisobga olib maʼzur tutar. Taʼkidlash zarurki, «Muvozanat»ga bunday munosabat bir H.Karvonliga xos deyish fikridan mutlaqo yiroqman: bu – munaqqidga tengdosh va undan yoshroq oʻquvchilarning aksariyatiga xos. Zero, «Muvozanat»ga munosabat masalasida retseptiv xususiyatlari bir-biridan farqlanuvchi turli avlodga mansub kishilargina emas, hatto baʼzan bir avlodning turli qatlamlariga mansub kishilar ham bir-biriga zid mavqelarda turib qoldilarki, bu koʻp jihatdan asar yaratilgan va unda aks etgan davr shart-sharoitlari bilan bogʻliqdir. Shuni nazarda tutsak, romanni katta avlodning salmoqli qismi yoqlab, yoshlarning salmoqli qismi yoqlay olmagani tabiiy ekani anglashiladi. Bu esa har bir asarning oʻz oʻquvchisi boʻladi degan qoida «Muvozanat»ga tatbiqan oʻta dolzarb, deganidir. Albatta, har kim ham oʻquvchi sifatida muayyan asar xususida oʻz qarashi, bahosiga ega boʻlish va ularni ifodalashga haqli. Lekin munaqqid degani baho va munosabatda yuqoridagicha jihatlarni ham eʼtiborda tutishi zarur. Chunki, garchi munaqqid ham birinchi galda oʻquvchi sanalsa-da, bahoni mutaxassis nuqtai nazaridan va imkon qadar xolis chiqarishi lozim boʻladi. Sirasi, bu unchalik qiyin ham emas, buning uchun bir narsani hamisha yodda tutish kifoya: bizning yozganlarimiz – matnda nafaqat bevosita aytganlarimiz, balki aytmagan, ifodalay olmagan yoki aytishni istamaganimizdan silliqlab-xaspoʻshlab oʻtganlarimiz ham muhrlanib qoladi. Yuqoridagi mulohazalarimiz maqola matnining shu taraflariga nazar tashlashga urinish deb tushunilsa yaxshi edi. Darvoqe, buni aytib oʻtirish ham ortiqcha: axir, bu hozir rasm boʻlgan postmodernizmdagi «dekonstruksiya» tamoyili-ku, yosh hamkasblarimiz buni bizdan yaxshiroq biladilar.
***
... bungacha aytilgan fikrlar kontekstida olsak, ustozidan «Yaxshi yozilgan asar oʻquvchini muvozanatdan chiqarishi kerak» degan hikmatni eshitib olgan M.Choriyevaning «Men esa «Muvozanat» romanida kitobxonni muvozanatdan chiqaradigan yangilik koʻrmadim»6, degan xulosasi mubolagʻali koʻrinadi. Mubolagʻa shundaki, bu oʻrinda shaxsiy taassurot umumlashtirilib, umuman «kitobxon»ga taalluqli hukm tarzida taqdim etilmoqda. Holbuki, maqola yozilgan paytda roman muvozanatdan chiqargan kitobxonlar boʻlganki, bunga atay koʻz yumilgani «Mom sindromi»idan nishona beradi. Zero, aks holda, «romanda meni muvozanatdan chiqara oladigan yangilik koʻrmadim» deya toʻgʻri va adolatli xulosaga kelinar edi. M.Choriyeva maqola daromadida: «Muvozanat» romanini oʻqib chiqarkanman, oddiy bir kitobxon sifatida oʻz taassurotlarimni tahlil qilishga, koʻnglimdan kechgan mushohadalar, xulosalarni esa qoralashga jurʼat etdim»,– deydi. Aytish kerakki, garchi muallif «oddiy kitobxon sifatida» deya oliftanamo kamtarlik daʼvosida boʻlsa-da, bu bilan asossiz hukm-xulosalarni oqlab boʻlmaydi. Adashmasam, «Muvozanat»ni beayov «urib chiqqan» ilk maqola muallifi M.Choriyeva boʻladi. Oʻshanda, muallifning Oliy Adabiyot kursi tinglovchisi ekanini bilib, oliftalikni ertaga dunyoni lol etishga chogʻlangan ayrim yosh isteʼdodlarga xos takabburlikka yoʻygan, bunga jiddiy qaramagan edim. Holbuki, maqola muallifining, deylik, asar tili haqida «xasta jumlalar», «isitmalagan jumlalar» kabi iboralarni qoʻllab, «u yoq-bu yogʻi «taroshlanib», uzundan-uzun, oʻrinsiz jumlalar ixchamlashtirilib berilganida yaxshi boʻlardi-yov» tarzida mazaxlab yozishi na milliy mentalitetga va na tanqid odobiga muvofiq keladi. Ha, oʻshandayoq jillaqursa shu tarafiga munosabat bildirish zarur edi. Nachora, tanqidchiligimizda «tanqiddan tuban» kalimasi bilan oqlanuvchi boshqa bir koʻrinishdagi oliftalik borki, kamina ham undan forigʻ emas...
(... aks holda, maqola siyohi qurimasidanoq oʻylaganlar aytilib, kasalning oldi olingan, bu narsa nafaqat maqola muallifi, boshqalar uchun ham foydaliroq boʻlarmidi?! Kech boʻlsa ham soʻraging keladi: «Singiljon, roman tili haqida bunchalar takabburona oliftalik bilan gapirishga maʼnaviy haqqim bormikan, degan andisha hech xayolingizga kelganmi? Haqli boʻlish uchun daʼvogarning uslubi kamida benuqson boʻlishi lozim emasmi? Yo bu borada «quymoqning yaxshi-yomonligini aytish uchun tuxum qilish shart emas» aqidasini oʻzingizga moslashtirib olganmisiz? Jillaqursa maqolangizning yuqorida keltirilgan ilk jumlasini olaylik: siz «oʻqib chiqarkanman ... jurʼat etdim» deysiz. Holbuki, «oʻqib chiqarkanman» feʼl shaklida harakat tugallanmaganligi maʼnosi boʻlib, jumla butunligida boshqa harakat bilan «bir paytda»likni anglatadi. Shu jihatdan qaralsa, jumlada uslubiy-mantiqiy gʻalizlik bor: oʻqish jarayonida «taassurot hosil boʻlishi» tushunarli, lekin asarni «oʻqib chiqqach»gina «jurʼat qilinadi». Roman haqida maqola yozayotgan odamning oʻz taassurotlarini tahlil qilish»ni niyat qilishi ham qiziq-da: axir, u romanni tahlil qilishi va yoʻl-yoʻlakay taassurotlarini bayon qilishi kerak emasmidi?! Menimcha, shunday, koʻngilda kechgan «taassurotlarni tahlil qilish» – boshqa kasb kishilarining ishi... Yoki «koʻnglimdan kechgan mushohadalar, xulosalarni esa qoralashga jurʼat qildim» deyilgani-chi! Axir, «mushohada» – fikr yuritish, oʻylash degani-ku, bu jarayonning koʻngilda kechishi gʻalati emasmi?!.. Kamina maqola muallifining bittagina jumlasiga toʻxtaldim va shu asno bir matal yodimga keldi-yu, uni eslatish noqulay...)
... M.Choriyeva oʻzining eʼtirozlarida roman tili bilangina cheklanib qolmaydi, pardani balandroq olgisi keladi: «muallif voqealarni tizish jarayonida gohida chalgʻib ketsa, baʼzi oʻrinlarda sunʼiylikka yoʻl qoʻyadi». Mazkur daʼvoni asoslash uchun, jumladan, xasta Amir holati tasvirlangan ikkita lavha – musicha bilan bogʻliq epizodlar dalil qilib olinadi. M.Choriyeva eʼtirozlari nimada ekanligini tushuntirib oʻtirishni ortiqcha sanaydi: «Shu ikkala – 60-71-qismlarni solishtirsangiz, bizning yuqoridagi sunʼiylik, jumlalar choʻzilishi, ortiqcha ishlatilgan soʻzlar kabi bir qancha daʼvomizga ham javob topasiz...» – deyish bilan kifoyalanadi. Til masalasidagi eʼtirozlarni (ularning qimmatiga qavs ichida baho berdik) qoʻya turaylik-da, «sunʼiylik» tamgʻasiga toʻxtalaylik. Fahmlashimcha, M.Choriyeva «sunʼiylik» deganda hayotiy, yaʼni ishonarli chiqmagan tasvirlarni nazarda tutadi va shu bois romandan olingan quyidagi parchani keltiradi: «... Va shu zahotiyoq qaqshatqich sovuqdan ucholmay, qanotlari shalpayib turgan musichani koʻrdi. (Uning koʻzlari xuddi sichqonni koʻrib qolgan mushuknikidek chaqnab ketdi. Musicha koʻmilmay qolgan tok shoxidan tushib ketay-tushib ketay deb turardi. Amir beixtiyor oʻrnidan turib ketdi, ogʻzining suvi qochdi.) Birozdan soʻng esa oʻzini tashqarida koʻrdi. Musicha endi muzlab, tarasha boʻlib qolgan, yerda yotardi. (Holi xarob edi, shunga qaramay, odam sharpasini sezishi bilan shalvirab qolgan qanotlarini qoqib uchmoqchi boʻldi, ikki-uch metr chamasi uchdi ham, ammo yana yerga quladi. Amir har qadam bosganda oʻng oyogʻi bor boʻyiga qaqshab ogʻrirdi, qattiq tepishganga oʻxshaydi, lekin uni harakatga keltirgan kuch – ochlikning hukmi oʻtkirroq edi, bir zum boʻlsin, hatto ikkilanishga izn bermasdi. Choʻloqlangancha, Amir musichaning ortidan atirgullarning quruq shoxlari shixshayib chiqib turgan qorli maydonga kirdi.) Musicha oppoq qorda yonboshi bilan yotar, koʻzlari olayib, qinidan chiqib ketay deb turardi. Amir oʻzini qush koʻzidan pana qilgan boʻlib, orqasidan yaqinlashdi va oʻljaga otildi. Lekin oʻtsa (aslida «oʻlja» – D.Q.) yana parillab uchib nariroqqa borib tushdi...» Avvalo shuki, maqolada biz qavs ichida bergan oʻrinlar tushirib qoldirilgan. Agar parchada izchil jarayon tasvirlangani eʼtiborga olinsa, mazkur qisqartirishlar uning mohiyatini buzganini aytishim ortiqcha. Jarayon tasviri sifatida qarasak, M.Choriyeva qoraytirib taʼkidlagan dastlabki ikki jumla aslo ortiqcha emas, balki, ular jarayon – silsilaning muhim halqalari. Yaʼni, jumlalar choʻzilishi, ortiqcha ishlatilgan soʻzlar qabilidagi eʼtiroz asossiz. Qoraytirib berilganiga qaraganda, M.Choriyevaga musichaning «koʻzlari olayib, qinidan chiqib ketay deb» yotishi sunʼiylik boʻlib koʻringan, chogʻi. Shunday boʻlsa, bu daʼvo ham asossiz: jarayon muallif nigohi orqaligina emas, Amir nigohi, balki, birinchi galda Amir nigohi orqali berilmoqda. Bas, sizu bizga musichaning moshdekkina koʻzi bu qadar boʻrtib koʻrinmasligi mumkin, lekin... hushi oʻziga kelgan chogʻlar yaqinlaridan, boringki, yorugʻ olamdan xafalangan, ochlikdan sillasi qurib yurgani holda firibgar sherigiga nasibasini oldirgan, goh xudu goh bexud ahvoldagi ruhiy xastaga shunday koʻrinsa... sogʻligida beozorlik timsoli deb bilgani shu jimitdek jonzotda hozir yagona najot – yemishni, ayni choqda, yuragida yigʻilgan dunyoga nisbatan alamini olishi mumkin boʻlgan yagona obyektni koʻrayotgan boʻlsa ne ajab?! Axir, ruhi sogʻlik bilan xastalik aro talosh boʻlib turibdi, shu bois ham shuuriga musichaning koʻzi sanchilayotgandek his qilib, «oʻzini qush koʻzidan pana» qilishga urinmayaptimi shoʻrlik?!.. Fikrimcha, shunday. Biroq buni his etish uchun asar badiiyatiga oshnolik, Amir koʻzi bilan ham qarab koʻrish talab etiladiki, M.Choriyeva buni yo uddalay olmaydi, yo istamaydi. Shu bois ham uning nazdida musicha bilan bogʻliq ikkita epizodning berilishi oʻrinsiz takror boʻlib, keyingisi avvalgi holatning «davomiga oʻxshash oʻrin», xolos. Holbuki, birinchi epizod – jigarining ahvolini koʻrib yuragi pora boʻlgan, chidab turishga holi kelmayotgan Yusuf nigohi orqali berilgan, har ikki epizodning oʻz gʻoyaviy-estetik vazifasi, yuki bor...
... xalqda «onangni otangga bepardoz koʻrsatma» degan naql bor, M.Choriyeva tamom zid yoʻldan boradi: oʻgay qizni sovchilarga tasqara qilib koʻrsatgan oʻgay ona misoli. Yuqorida koʻrganimiz parcha mohiyatini buzib berishning oʻzi – daʼvomizga asosli dalil. Biroq bugina emas. Muallifining aksar eʼtirozlari asar tili bilan bogʻliq boʻlsa-yu, maqolasiga olingan koʻchirmada «oʻlja»ning oʻrniga «oʻtsa» berilsa... yoki «Amir oʻziga oʻxshab bir xil – koʻk rangli ishton-koʻylak kiygan ikkita bemor bilan birga...» jumlasi maqolaga «Oʻziga oʻxshab bir xil ekan – koʻk rangli ishton-koʻylak kiygan ikkita bemor bilan birga...» shaklida oʻtsa, gʻirromlik boʻyi anqigandek tuyulmaydimi sizga?! Ehtimol, kim uchundir bu gʻirromlik boʻlsa ham vahima qilishga arzimaydigan, boringki, «mayda gʻirromlik» yo shunchaki «mexanik xato»dir. Balki, shundaydir. Lekin ishoning, kamina ham juday-la maydakash emas: maqolada kattaroq doiradagi gʻirromlikni sezmaganimda, eʼtibor ham bermagan boʻlardim. Mana, oʻsha kattaroq doiradagi gʻirromliklardan biri: «Yusufning qishlogʻiga kirib kelgandagi holatini eslaylik. U qayerga bormasin, goh «sumkasiga», goh choʻntagiga «qoʻl solib besh-oltita» qogʻozli qand olib, kichkintoylarga uzataveradi-yu, biroq bu qandlar sira tugab qolmaydi». Soddaroq gazetxon buni oʻqib beixtiyor «boplapti!» deb yuborishi mumkinligi ham, aslida M.Choriyeva shunaqa oson effekt – samarani koʻzlagani ham ehtimoldan holi emas. Lekin nima boʻlganda ham, bu gʻirt tuhmat – ishonmagan sanab boqsin: Yusuf birinchi bor qishlogʻiga kirgan mahali «sumkaning choʻntagiga qoʻl tiqib, bolalarga shirinlik ulashadi», keyin esa Kenjavoy amakisini yoʻqlab borganida endi «choʻntagiga qoʻl solib, besh-oltita qogʻozli qand olib, kichkintoylarga uzatadi» – vassalom, yaʼni bu oʻrinda «goh...goh...» deya hayron boʻlish umuman ortiqcha. M.Choriyeva bir narsaga durust razm qilmay qolgan chogʻi: Yusufni keksa enasini yoʻqlab kelish uchun Kenjavoy amakisinikiga yuborarkan, onasi yoʻqdan yoʻndirib boʻlsa-da qoʻliga tugun tutqazadi! Yusuf shu muhitda tarbiya topgan, bas, ketar chogʻi koʻngli boʻlmay, jiyanlarga berarman deb sumkasidan «besh-oltita qogʻozli qand» olib, choʻntagiga solib olsa... maylimi? Toʻgʻri, matndan Yusuf yana bir bor, kelgan kuni kechqurun butun oila jam boʻlgan payt siylovsiz qolgan jiyanlarga qand ulashganini ham anglash mumkin, lekin shunda ham «qandlar tugab qolishi» haqida qaygʻurish shart emas. Yoki yozuvchi M.Choriyevaga oʻxshash injiqroq oʻquvchilarni xotirjam qilish uchun, masalan, «sumkadagi kilosi atigi falon soʻmlik mayda shimiydirgan qand edi, nihoyatda barakali ekan lekin, bir kilosi piston dona chiqar-ov» deya izoh bergani durust boʻlarmidi?.. Shunga oʻxshash, M.Choriyeva Yusufning «yoʻldan biror kilo goʻsht olvolmaganiga afsus qil»gani bilan «oradan uch kun oʻtmay esa goʻshtdan qizgʻonilgan yoʻlkira haqida lom-mim deyilmay» sigirning sotilishi orasida ham mantiqsizlik koʻradi va buni mubolagʻaga yoʻyadi. Maqola muallifi matndan sal chalgʻigan koʻrinadi, sigir «oradan uch kun oʻtmay» sotilgani yoʻq. Oʻsha sigir sotilgani xabari berilgan bobdan shundoq avvalgi bobning «Yusuflar qishloqdan hadeganda qaytishavermadi» degan jumla bilan, xotinining xarxashasi esa «ishdan uch kun kechikdim»dan boshlangani shunga dalolat qiladi. Agarki, M.Choriyeva aytmoqchi «goʻshtdan qizgʻonilgan yoʻlkira» ekan, gap yoʻl haqiga uchma-uch yetadigan mablagʻ haqida bormoqda. Axir, Yusuf ham erkak kishi: har xil vaziyat boʻladi, qishlogʻida bir necha kun turib qolgach, besh-toʻrt soʻm sarf qilib qoʻyishi mumkinmi yo yoʻqmi? Fikrimcha, durust niyatli kitobxon buni shundogʻam toʻgʻri qabul qilaveradi. Tabiiyki, yoʻlkiradan nima uchun, qancha va qanday sarflab qoʻyilgani badiiy niyat ijrosi uchun muhim boʻlganida, yozuvchi buni tasvirlagan boʻlardi. Modomiki, unday emas ekan, shundogʻam tushunib olish mumkin narsani tasvirlash ezmalikka tortib ketadi... bundan tashqari, kitobxon Yusufning xotini emaski, unga harajatlaru choʻntakning joriy holati haqida hisob berib turishi zarur boʻlsa...
***
... bahs deganlari oʻzi koʻp yaxshi narsa. Faqat bir shart bilanki, u bahslashuvchi tomonlardan birining haqligini emas, haqiqatni aniqlashga yoʻnaltirilgan boʻlsa. «Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati»da anʼanaviy tarzda berib boriluvchi bahslar adabiy jarayonni qoʻzgʻab-jonlantirish bilan tanqidiy fikrning oʻsishiga samarali taʼsir qilganini taʼkidlamaslik insofdan boʻlmasa kerak. Shunga qaramay, gazeta bahslarni tashkil qilish va oʻtkazish masalasida jiddiy oʻylab koʻrsa yanada foydaliroq boʻlarmidi, degan andisha tugʻiladi. Biz yuqorida toʻxtalgan ikkala maqola ham «OʻzAS»da va ikkisi ham «Bahs» ruknida berilgani andishamiz asossiz emasligini koʻrsatadi. Albatta, adabiyot gazetasi boʻlgani bilan «OʻzAS» ham matbuot nashri va oʻz faoliyatida shundan kelib chiqadi, publitsistika tamoyillariga tayanadi. Yaʼni, davriy nashr sifatida uning imkon qadar keng oʻquvchilar ommasini oʻziga jalb etadigan yoʻllar izlashi ham tabiiy. Ehtimol, bitta masala yoki bitta asar yuzasidan turlicha, hatto bir-biriga tamom zid fikrlarni eʼlon qilish shunday yoʻllarning biri hamdir. Lekin adabiyot gazetasi sifatida «OʻzAS»ning zimmasiga maʼlum darajada adabiy jarayon havosini belgilash, adabiy jamoatchilik fikrini shakllantirish, oʻquvchi didini yuksaltirish kabi qator masʼuliyatli vazifalar ham tushadi. Demak, uning sahifalarida, xususan, «Bahs» ruknida eʼlon qilish uchun material tanlaganda muallif fikrining dadilligi yo boshqalardan keskin farqlanib turganigagina emas, adabiy-nazariy jihatdan asosli yo asossizligi, munosabatning xolis yo noxolisligiga ham qarash lozim boʻladi. Aminmanki, shu tomoni ham eʼtiborga olinganida, M.Choriyevaning maqolasi ham, H.Karvonlining maqolasi ham hozirgi koʻrinishida chop qilinmagan boʻlar edi. Asli buning uchun koʻp narsa talab qilinmaydi ham: bor-yoʻgʻi materialga adabiyotshunos sifatida ham qarash, zarur boʻlsa muallif daʼvolarining qay darajada asosli ekanini «ichki ekspertiza»dan oʻtkazish talab etiladi xolos...
... gazeta deyilgani bilan, aniqki, bu soʻz zamirida konkret odamlar turibdi. Shunday ekan, insonga xos ojizliklar gazetaga ham yot emas, albatta. Obroʻli nashrda gʻayirlik nafasi ufurib turgan maqolalarning shu holicha chiqib ketgani kishi koʻngliga ishtiboh soladi: «gazeta U.Hamdamni unchalik xushlamaydimi?» deya oʻylab qolasan... Toʻgʻri, «Muvozanat»dan olingan taassurotlar sovimay turiboq gazetada avval H.Ahmedov, soʻng I.Quvondiqovning maqolasi berildi, boshqa mavzulardagi qator chiqishlarda gap orasi roman ham tilga olinib, iliq fikrlar bildirildi. Lekin munday eslab koʻrsam, oʻshandan beri oʻtgan olti-yetti yillardan beri gazetada U.Hamdam ijodi haqida berilgan materialki bor, unda tanqidiy ruh ustuvorlik qilarkan: yuqoridagi ikki maqola, keyin N.Xudoyberganov bilan S.Sodiqning «Isyon va itoat» haqidagi chiqishlari, nihoyat, K.Joʻrayevning keyingi roman tarjimasi haqidagi maqolasi. Ochigʻi, shu oxirgi maqola koʻngildagi ishtiboh uchqunini pufladiki, buning oʻziga yarasha tarixi bor...
... chamasi uch yillar boʻlyapti, U.Hamdam universitetimizda boʻlib, talabalar bilan uchrashdi. Uchrashuvdan keyin kafedraga chiqdik: uchrashuv kichikroq davrada davom qildi. Oʻshanda domlamiz K.Joʻrayev yozuvchiga maqola qoʻlyozmasini bergan edilar: «Avval muallifning oʻzi tanishib chiqsa, keyin, iloji boʻlsa, chop etilishiga yordam bersa...» Shu-shu maqola xayolimdan koʻtarilgan ekan. Keyinroq poytaxtga yoʻl tushganida Ulugʻbek bilan koʻrishdik, uning oʻzi maqoladan soʻz ochib qoldi: «Domlaning oldida xijolatman. Maqolani yaxshi yozgan ekan, menga yoqdi. Lekin oʻzing haqingda yozilgan narsani «chiqarib bering» deyish juda noqulay boʻlarkan. Birovlar orqali bir-ikki yerga joʻnatdim, natija boʻlmayapti...» Oʻziga ham nusxa qoldirgan ekan, oʻqib chiqdim. Maqola haqiqatan yaxshi yozilgan, Ulugʻbekning «menga yoqdi» deyishi bejiz emas edi. Ehtimol, gazetada maqolani oʻqigan kishilarning bu gapga ishonishi qiyindir. Lekin gap shundaki, qoʻlyozma aslida oʻn ikki betlik boʻlib, muallif uning uchdan ikki qismida «Isyon va itoat» romanini bilgichlik bilan tahlil qilgan, qolgan qismida tarjimaga toʻxtalgan edi. Tushungan boʻlsangiz kerak: yozuvchi samimiy fikrlar qatori aytilgan tanqidiy mulohazalarni ham qabul qilgan, yaʼni maqolaga «yaxlit olib» qaragan va shu bois «menga yoqdi», degan. Xullas, voqealarning keyingi rivoji menga qorongʻu, bilganim shuki, oradan shuncha vaqt oʻtib, gazetada qoʻlyozmaning uchdan biri – tanqidiy mulohazalar bildirilgan qismi «Maʼno va mantiq birlamchi»7 degan nom bilan eʼlon qilindi. Albatta, gazeta oʻz imkoniyatlarini hisobga olib maqolani qisqartirishga haqli. Lekin tabiiy savol tugʻiladi: nima uchun muallifning «Isyon va itoat» haqidagi ijobiy mulohazalari qisqartirilgan-u, tanqidiy fikrlari deyarli toʻliq eʼlon qilingan? Ehtimol, buni gazetada tarjima masalalari koʻtarilgani bilan osongina izohlash ham mumkindir. Faqat, bu holda boshqa qator savollar koʻndalang boʻladi. Avvalo, gazetada ilgari eʼlon qilingan ikkala maqolada ham «Isyon va itoat» ijobiy baholangan emas. Holbuki, kitobxonlar orasida ham, mutaxassislar orasida ham uni maʼqullaganlar, hatto, «Muvozanat»dan xushroq koʻrganlar (jumladan, marhuma N.Vladimirova, maʼqul koʻrgani bois oʻz tashabbusi bilan tarjimaga qoʻl urgan) yoʻq emas edi. Munday qarasang, gazeta fikrlar turlichaligini yoqlaydigandek, shu bois ham «Bahs» ruknini ochib qoʻyibdi. Shunday ekan, nimaga gazeta qoʻlyozmaning boshqa qismini bosmaydi? «Isyon va itoat» haqida tugal hukm chiqarib boʻlingan, deb biladimi? Yo boʻlmasa, U.Hamdam asarlariga ijobiy fikr ravo emas deb hisoblaydimi?.. Darvoqe, «Muvozanat» yuzasidan «Bahs»ga yozilgan tahririyat soʻzida «gazeta hajmi imkon bermagani bois maqolalar qisqartirilgan holda chop etilmoqda», deya taassuf bildirilgan edi. Buni eslab koʻngilga andisha keladi: oʻshanda ham qisqartirish shu yoʻsin amalga oshirilmaganmikan? Mabodo shunday boʻlsa, eʼtirozlar nishonini toʻgʻri olmagan boʻlib chiqmasmikanman?.. Albatta, qisqartirish muallif roziligi bilan amalga oshirilgan boʻlishi ehtimoli ham yoʻq emas. Biroq oʻshanda ham, nazarimda, yuqoridagi eʼtirozlardan gazetani butkul soqit qilib boʻlmasa kerak...
***
... ha, «Isyon va itoat»ni «Muvozanat»dan koʻra xushroq qabul qilganlarning boʻlgani bor gap. Esingizda boʻlsa kerak, «Isyon va itoat»ning chop etilishi P.Koeloning «Alximik» romani uygʻotgan shov-shuvlar hali tinib ulgurmagan bir paytga toʻgʻri kelgandi. Albatta, dunyoning koʻplab tillariga oʻgirilib millionlab tirajda chop etilgan chin maʼnodagi bestseller qarshisida atigi ikki ming nusxada bosilgan «Isyon va itoat» – misoli dengizga tushgan tomchi. Shunday boʻlsa-da, asar beiz ketmadi, zero «Muvozanat» muallifidan... Mayli, buni qoʻya turaylik-da, «Alximik»ka qaytaylik: asarni ehtiros-la koʻklarga koʻtarib alqaganlar ham, sovuqlikkami tortib ketuvchi vazminlik-la qarshilaganlar ham, «buning nimasiga shuncha shovqin!» deya gʻijinganlar ham boʻldi. Xullas, yana oʻsha gap: «Har bir asarning oʻz oʻquvchisi bor!» – jumladan, «Isyon va itoat»ning ham. Rostini aytay, oʻzim ham avvaliga bu sirada emasdim: ilk taassurotim, umuman olganda, yaxshi boʻlsa-da, asar kaminani «Muvozanat» qadar «muvozanatdan chiqara olmagan»ini, koʻngilga «Ulugʻbek biroz shoshmadimikan?!» degan andisha inganini tan olishim lozim. «Hay, oʻzgacharoq bir yoʻsinda yozilibdi-da, menga unchalik oʻtirishmadi, chogʻi...» – dedim-qoʻydim oʻshanda...
(... kitob chop etilganidan maʼlum muddat oʻtgach, aniq vaqti esimda yoʻq, Ulugʻbek telefonda aytib qoldi:
«– Ninel Vasilyevna «Isyon va itoat»ni rosa bir soat maqtadi, ishonasizmi?! «Muvozanat»dan, hatto, «Alximik»-dan ham baland, devordi...
– Ol-a...
– Oʻzim ham hayron boʻldim, aka, juda gʻalati boʻlarkan... Tarjima qilaman, deydi...»
Oʻshanda marhumaning bahosiga, rosti, jiddiy qaramagandim: «Ha, endi, keksayib qolgan ayol, oʻqib taʼsirlansa taʼsirlangandir... Ulugʻbek bilan deyarli hamxona ishlaydi, oxorli taassurotlarini toʻkib solsa solgandir – tayyorgina eshitar quloq boʻlsa...»
Koʻp oʻtmay roman tarjima qilindi, kitob boʻlib chiqdi ham. Oʻzingizdan qolar gap yoʻq: kitobdan elliktaginasi Andijon davlat tillar pedagogika institutining rus filologiyasi boʻlimida tarqatildi. Oʻsha vaqtda fakultetni boshqarib turgan doʻstimiz T.Rahmonovning aytishicha, rusiyzabon talabalar asarni juda yaxshi qabul qilishgan: turli bahs-munozaralar boʻlgan, muallif bilan uchrashuv uyushtirishni soʻrashgan...
... shundan beri koʻp oʻylayman: roman mutarjimni nimasi bilan bunchalar maftun etdi? Rusiyzabon talabalarni-chi? Nega bu talabalar oʻzbek nasrining ruschaga oʻgirilgan boshqa namunalariga, masalan, biz mudom hayrat-la oʻqiydigan «Oʻtgan kunlar»ga u qadar ragʻbat qilmaydilar-u, «Isyon va itoat»ga katta qiziqish bilan qaradilar? Gap tarjima saviyasidamikan? Unday desak, jillaqursa mutarjimning oʻzi asarni oʻzbekchada oʻqigan emasmi?!.. Yo gap mavzuda – uning umuminsoniy qiymatga molikligiyu dolzarbligining vaqt hukmidan tashqarida ekanidamikan? Unday desak, «Oʻtgan kunlar»da qoʻyilgan muammolar qiymat jihatidan aslo kam emas-ku?! Nazarimda, hamma gap – ifoda yoʻsinida. Deylik, «Oʻtgan kunlar»ning nafaqat mazmun-mundarijasi, ifoda yoʻsini ham tom maʼnoda milliy: u milliy turmushimiz, urf-odatlarimiz, tilimizda akslanuvchi milliy ruh bilan chambarchas bogʻlanib ketgan, asar jozibasini ulardan ayro holda his etish imkonsiz. Zero, bu oʻrinda badiiyat hodisasining voqe boʻlishi uchun oʻquvchining roman voqeligida oʻzbek boʻlib yashashi va romanni (oʻzbek) ongiyu qalbida yashatishi talab etiladi. Aksincha, «Isyon va itoat»da milliy turmush, umuman, reallik bilan bogʻlanish shartli va ancha zaif. Yaʼni, muallif haqiqatga monand realistik obrazlaru manzaralar yaratishni maqsad qilmaydi, shartli-ramziy obrazlar vositasida olamu odam mohiyatini anglashga intiladi. Shu jihatdan qaralsa, «Isyon va itoat»ga rivoyatnamolik (ruslar buni «pritchevost» deyishadi) xos boʻlib, ifoda xususiyatlariga koʻra u A.Kamyu, F.Kafka, G.Markes, X.Kortasar kabi sanʼatkorlarning asarlariga yaqinroq. Real voqelik bilan aloqasi zaif boʻlganidan «Isyon va itoat»dagi obrazlar xuddi masal va rivoyatlardagi kabi avvalboshdanoq universallik kasb etadi. Shunaqa ekan, asardagi obrazlarni bugungi voqelik bilangina bogʻlab tushunishga urinish – xato, bu oʻrinda oʻlchamni kattaroq olish lozim boʻladi. Fikrimcha, oʻzga xalq vakillariga asarning universal tomoni yaqinroq, zero ularning diqqati avvalo va toʻgʻridan-toʻgʻri shunga qaratiladi. Bas, rusiyzabon talaba obrazlarning universal mohiyatidan kelib chiqqan holda romanga «katta vaqt» (M.Baxtin) oʻlchovida – «isyon» va «itoat» konseptlari talqiniga F.Dostoyevskiy, L.Tolstoy, A.Kamyu kabi adiblar talqinlari kontekstida qarab, ehtimol, oʻzi uchun yangi jihatlarni koʻrgan va tegishicha haq bergan boʻlsa ne ajab?!..)
... ha, «Muvozanat» muallifidan oʻquvchilar koʻp narsa kutgandi, jumladan, kamina ham. Tagʻin bilmadim-u, lekin savol «xoʻsh, nimani kutganding?» tarzida aniq qoʻyilsa, koʻpchilik javobga qiynalsa kerak. Hartugul, oʻzimda hanuz aniq javob yoʻq. Oʻylab koʻrsam, oʻshanda yozuvchidan kunimizni «Muvozanat»dagi kabi dadil va teran tahlil etgan tom maʼnodagi realistik asar kutgandekman, nazarimda, goʻyo Ulugʻbek shu yoʻlda bardavom boʻlishiyu loaqal yana bir bahya koʻtarilishi shartdek. Ochigʻi, oʻshanda «toʻxta, axir, yozuvchining ham dilida oʻz dardi, aytmoqchi boʻlgani bordir, qolaversa, dilidagini aytishga mos ifoda topish yoʻlida izlanayotgandir» qabilidagi andisha sira koʻngilga kelmagan, xullas, oddiygina xudbinlik qilgan koʻrinaman...
... «Insonlik – yuksak burch»8 nomli maqolasini yozganida hurmatli domlamiz N.Xudoyberganov ham shu kabi kayfiyatda boʻlgan chogʻi. Shu bois ham domla maqola avvalida M. Qoʻshjonov «Muvozanat»ni «yosh yozuvchining ijodiy yutugʻi sifatida baholaganiga toʻla qoʻshilishi»ni aytiboq keyingi asari «roman deb atalishga qanchalik loyiq va yozuvchining navbatdagi ijodiy yutugʻimi – bu endi jiddiy masala» ekanini taʼkidlaydi.
Avvalo, asar janri haqida. Munaqqidning «Isyon va itoat»ni roman deya eʼtirof etishiga nima monelik qilayotgani maqola yakunida anglashiladi: «Roman – hayot va insonning ichki olamini, mohiyatini keng va atroflicha tadqiq etadigan salmoqli badiiy tafakkur maydoni. Ammo bu fazilat «Isyon va itoat»da, afsuski, koʻzga tashlanmaydi». Holbuki, bu tahlil qilinayotgan asar tabiatiga mutlaqo zid xulosa, u haqda buning aksi aytilsa toʻgʻriroq boʻlardi. Zero, qavs ichidagi mulohazalarimizdan ham koʻrish mumkinki, «Isyon va itoat»da aynan hayotni, insonni badiiy tadqiq etish maqsadi yetakchilik qiladi, yaʼni yozuvchi uchun u olam va odam «mohiyatini keng va atroflicha tadqiq etadigan salmoqli badiiy tafakkur maydoni». Demak, masalani oʻzgacharoq – «asarning ayni shu jihati nega domlamiz eʼtiboridan chetda qoldi?» tarzida qoʻyish toʻgʻriroq boʻladi. Fikrimizcha, buning sababi olim «Isyon va itoat»-ning oʻziga xos ifoda yoʻsinini hisobga olmagani, unga realistik roman, yana ham aniqrogʻi, «Muvozanat» mezonlari bilan yondashganidadir. Jumladan, munaqqidning «Akbar qamoqdan chiqqach, keyin uning birdaniga Chelyabinskda yurganligi maʼlum qilinadi»,– deyishi asarning syujet-kompozitsion qurilishidagi oʻziga xoslikni hisobga olmaslik natijasidir. Avvalo, Akbar «birdaniga Chelyabinskka» borib qolgani yoʻq: uchinchi bobda tabib bilan bemor dialogi orqali uning qamoqdan chiqqani xabar qilinadi, – toʻrtinchi bobda Akbarning ustoziga: «nima qilishimni bilmayapman. Chiqqanimga ham bir oy boʻldi, lekin ishga hech qoʻlim bormayapti. Maktabga esa olishmas ekan...» degan izhori beriladi, – sakkizinchi bobda jujuq bolakay tilidan roʻzgʻordagi qiyinchiliklardan xabar berilib, Akbarning «polaponlarini yuzlaridan choʻlp-choʻlp oʻparkan, koʻzlariga achchiq yosh kelgani» va «boʻladi, goʻsht ham, ovqat ham boʻladi, bolajonlarim» tarzida misoli ontdek eshitiladigan soʻzlari beriladi, – faqat shulardan soʻnggina, toʻqqizinchi bobda, Akbar «Chelyabinskda yurganligi maʼlum qilinadi». Yaʼni, muallif bu jarayonni anʼanaviy romanlardagi kabi izchil va batafsil tasvirlamaydi, aksincha, rivoyadan atayin «suvni siqib chiqaradi», bu bilan esa asosiy eʼtiborni qoʻyilgan muammoga qaratadi. Atayinlik, masalan, u yoki bu personaj syujet liniyasida ketma-ket berilgan ikki voqea orasida oylar, baʼzan esa yillar bemalol tashlab ketilganida yaqqol koʻrinadi. Ayni choqda, bu oʻquvchi tasavvurida syujet voqealarining izchil va oʻzaro mantiqiy aloqadorlikda tiklanishiga halal bermaydi. Faqat, buning uchun oʻquvchidan yozuvchi taklif etayotgan shartga koʻnish, asarni qabul qilish mexanizmlarini shunga mos sozlash talab etiladi, xolos...
... domla bu shartga koʻnmaydi va yana «Isyon va itoat»ga realistik asar talablarini qoʻyishida davom etadi: «keyingi boblarda qandaydir Larisa xola, tabib, Tursunboy aka degan kishilar Akbar bilan oʻzaro munosabatda boʻlgani soʻzlanadi. Ha, faqat soʻzlanadi. Soʻngra Akbarning Diana ismli bir buzuqi ayolni sevib qolgani ham oshkor etiladi. Lekin romanda bu oʻzaro munosabatlarning magʻzi-mohiyati badiiy tadqiq etilmaydi». Negadir, domla bu gaplarni jiddiy aytganiga hanuz ishongim kelmayroq turadi, ular bahs qizigʻida bexos aytib yuborilgandek tuyulaveradi... Tagʻin bilmadim-u, ammo bu yoʻsin mulohaza nomdor munaqqidga munosib emasdek. Axir, romandagi alohida syujet chiziqlari markazida turgan qandaydir Larisa xola, tabib, Tursunboy aka degan kishilar taqdiri «isyon» va «itoat» konseptlarini teranroq badiiy mushohada qilishga xizmat qiladi-ku?! Yaʼni, yozuvchi maqsadi «oʻzaro munosabatlarning magʻzi-mohiyatini badiiy tadqiq» etish emas, zero, ularning asar strukturasidagi oʻrni va vazifasi boshqa: biri ikkinchisini toʻldiradi, yana birisi boshqasiga zidlanadi, birisi umumiy manzaraga nur, boshqasi esa soya tashlaydi va shu tariqa parchalardan tarkiblangan butunlik – mozaika yuzaga keladi. Taʼbir joiz boʻlsa, munaqqid mozaika muallifiga «nega choklari qolgan?!» deya eʼtiroz qiladiki, bu oʻrinda «yo sal uzoqroqdan qarab boqing, yo narigi zalga oʻtib rangtasvir asarlarini tomosha qila qoling», deyish oʻrinli boʻladi. Jumla ohangiga qaraganda, domla qahramonning «Diana ismli bir buzuqi ayolni sevib qolgani»ni sira hazm qilolmaydi. Albatta, inson sifatida muayyan toifaga nisbatan oʻz qarashiga ega boʻlish, munosabatini ifodalashga hamma ham haqli. Biroq shunisi ham borki, asar badiiy voqeligida harakatlanayotgan personajga munosabatda mazkur huquq cheklangan, bu oʻrinda badiiyat qonunlari ustuvor maqom tutadi (yoʻqsa, «Tirilish», «Kecha va kunduz», «Xolisxon», «Qoʻrqinchli Tehron» kabi oʻnlab asarlar adabiyotda «propiska»li boʻla olarmidi?!). Asosiysi, asarda Akbar «bir buzuqi ayolni sevib qolgani» shunchaki oshkor etilmaydi, aksincha, sevgi har ikki qahramonning maʼnaviy-ruhiy izlanishlarida muhim halqadir. Nazarimda, badiiyat hodisasiga sof axloqiy mavqedan yondashgani domlaning buni koʻra olishiga halal bergandek...
... aslida, munaqqidning asarda «koʻpgina voqealar, hodisalar, rivoyatlar qalamga olinadi. Ammo ular qahramonlar taqdiri va ruhiyatining mohiyatini ochishga deyarli xizmat qildirilmaydi» tarzidagi eʼtiroziga ham asarning mozaika tarzida qurilgani haqidagi mulohazamiz yetarli javob boʻlsa kerak. Biroq shu oʻrindagi fikrni dalillash yoʻsini qiziq koʻrindiki, bunga toʻxtalib oʻtmasak boʻlmaydi: «asardagi asosiy qahramon Akbar oʻqituvchilik vazifasini bajarayotganida Sadr ismli oʻquvchi sinfga kirishdan bosh tortadi. «Kirmaymiz, bir haftadan keyin maktabni bitiradigan boʻlsak, oʻqidik nima-yu, oʻqimadik nima?» deydi. Akbar achchigʻlanib Sadrni yuziga tarsaki tushiradi va shu tarsaki uchun qamaladi. Oradan koʻp oʻtmay avf etiladi. Xoʻsh, bu voqea romanda nima uchun keltirilgan. Axir, Chexov asarda miltiq devorda osigʻliq turibdi, deyilsa, bu miltiq oxir-oqibatda otilishi kerak, degan edi-ku? «Isyon va itoat»da qalamga olingan yuqoridagi voqea esa faqat qahramon taqdiridagi bir voqea boʻlib qolgan. Uning magʻzi-mohiyatiga chuqur kirilmaydi va u qahramon ruhiyatining tahliliga xizmat qilmaydi». Negadir munaqqid xayolida Akbarning achchiqlanib tarsaki urganiyu shu sabab qamalib qolgani – quruq faktning oʻzigina qolibdi. Holbuki, beshinchi bobda Akbar tilidan soʻzlab berilgan voqea mohiyati shundangina iborat emas edi. Diqqat qilinsa, bu voqea Akbar hayotidagi burilish nuqtasi ekanini, u bilan bogʻliq syujet liniyasi shu fakt mushohadasidan boshlangani bejiz emasligini anglash mumkin boʻlardi. Shuningdek, asarda oʻsha voqea qahramonning keyingi hayotiga soya solib turgani ham yetarli darajada koʻrsatilgan. Faqat bu, xuddi Akbarning mazkur voqea taʼsirida tugʻilgan hayot, adolat va razolat, inson shaʼni va qadr-qimmati, feʼl-atvorining bungacha oʻziga qorongʻu boʻlgan tomonlari haqidagi iztirobli oʻylovlari kabi, bir necha bobga sochib yuborilgan. Bunisi endi, yuqorida koʻrganimizdek, asarning muallif ijodiy manerasi va niyatidan kelib chiquvchi oʻziga xos qurilishi bilan bogʻliqdir. Shunaqa ekan, agar kimdir qismlar orasidagi aloqani ilgʻay olmayotgan boʻlsa, aybni asardan qidirish nojoiz. Zero, asarda Chexov aytgan miltiq otilmay qolmagan, faqat u «pilta miltiq» boʻlmasdan, zamonaviy – «indamas miltiq» edi...
...nozik nuqta shuki, N.Xudoyberganov asarning gʻoyaviy tomonlariga ham jiddiy eʼtiroz bildiradi. Jumladan, Akbarning «Nega odamzotga bunchalar hassos qalb va nozik idrokni berganing holda uni shunchalar muvaqqat va ojiz qilib yaratding?!» tarzidagi oʻylari, munaqqidning fikricha, «insonlarning hozirgacha va bundan keyin yaratiladigan moʻʼjizalariga, beqiyos mardligiga nisbatan hurmatsizlikdan boshqa narsa emas» ekan. Koʻramizki, bu – ikki turli dunyoqarash toʻqnashgan nuqta, demak, ayni masalada hakamlik nooʻrin, faqat menga bunisi yaqinroq deyish mumkin, xolos. Munaqqid oʻz qarashlarida inson «Allohning Yerdagi xalifasi hisoblanadi. Bu – Allohning Insonga ishonganligi va uni mislsiz burch hamda imkoniyatlar sohibi etib yaratilganligining ramzidir. Insonning Alloh oldidagi burchi esa oʻzining buyuk va behad imkoniyatlar bilan yaratilganligini tiriklik olamida namoyon eta olishida namoyon boʻladi» degan fikrdan kelib chiqadi. Garchi munaqqid buni «agar diniy tasavvurdan kelib chiqsak» qabilidagi daromaddan soʻng aytayotgan boʻlsa-da, mohiyatan u Uygʻonish davrida paydo boʻlgan, soʻng Maʼrifatchilik mafkurasi choʻqqiga chiqargan antropotsentrik qarashning oʻzi. Insonning behad imkoniyatlariga urgʻu berilayotgani shunday deyishga imkon beradiki, bundan sal ilgariroq aytilgan «Axir, inson Oyga chiqdi va Oy jismidan parchalar olib, yerga qaytdi. Osmondagi yana bir qancha sayyoralarni tadqiq etayotgan ham inson. Yerda-chi? Yerda odamlar qanday mislsiz kashfiyotlar qilyapti? Uning imkoniyati, salohiyati hadsiz ekanligi kun sayin ayon boʻlyapti-ku! U hech qachon oʻzini «muvaqqat va ojiz» deb oʻylab oʻtirgani yoʻq» qabilidagi patetik fikrlar ham shuni tasdiqlaydi. Aslida, qarashlardagi asosiy farq – inson imkonlari masalasida: munaqqid ularni umuman hadsiz hisoblasa, yozuvchi inson Yaratgan qarshisida «muvaqqat va ojiz» deb biladi, inson haddini bilmogʻi kerak deb hisoblaydi. Ayni chogʻda, yozuvchining bu qarashi «insonlik – yuksak burch» ekanini aslo inkor qilmaydi. Sirasi, «Isyon va itoat» asli shu haqda, uning yetakchi qahramonlari inson hayotining mazmuni haqida, oʻzlariga belgilangan had doirasida, Yaratgan qarshisida «muvaqqat va ojiz» qolgani holda insonlik burchini uddalash haqida oʻylaydilar. Zero, bu XXI asr boʻsagʻasida – ikki asrdan ziyod imkonlari cheksizligiga ishonib yashagan INSON pirovardida oʻtgan asrdan meros «atom – yadro – neytron xavf»lari qatoriga «iqlimning global isishi»yu «ozon teshiklari» kabi yangi xavflar qoʻshilganidan lolu hayron turgan bir sharoitda maydonga kirgan avlodga xos qarashdir...
... shu mulohazalarga tayanib, N.Xudoyberganovning «Ulugʻbek Hamdam bu romanida oʻz ijodiy izlanishlarida oldinga emas, balki bir qadar orqaga ketgan, deb xulosa chiqarishga majbur boʻlamiz. Bunday gʻoyaviy-badiiy jihatdan boʻsh hamda yetilmagan asar yozuvchi uchun ham, adabiyot uchun ham yutqiziqdir», degan xulosasini yetarlicha asoslangan deb boʻlmaydi. Zero, u munaqqid bilan yozuvchi orasidagi badiiy-estetik prinsiplar hamda dunyoqarash bobidagi farqlardan kelib chiqayotir va shu bois ham mudom bahsli boʻlib qolaveradi.
***
... professor S.Sodiqning fikricha, «Ulugʻbek Hamdam oʻz romani uchun asos qilib olgan afsonalarga munosabat, aniqrogʻi, ishonish-ishonmaslik ham xalqimizning hozirgi tarkibiga koʻra uch xil» ekan: birinchi toifa – «dinga eʼtiqod qoʻygan»lar, ular «mazkur talqinni soʻzsiz maʼqullashi muqarrar»; ikkinchi toifa – «voqelikni dunyoviy tafakkur asosida idrok etadigan»lar, ularning afsonalarni «oʻzgacharoq tushunishga va baholashga urinishlari tabiiy»; uchinchi toifa – «ateistlar yoki dahriylar», ularning «diniy rivoyatlarga ishonmasliklari aslo shubha tugʻdirmaydi»9. Albatta, umuman olganda, bu oʻrinda S.Sodiq haq: dunyoqarash koʻp hollarda badiiyat bilan oʻquvchi orasida parda boʻlib tushishi mumkin, yaqin oʻtmishimiz bunga keragidan ortiq dalillar taqdim etadi. Biroq ayni shu dalillar – oʻtgan asrning 30-yillaridagi adabiy tanqid amaliyoti badiiy asarni gʻoyaviy asosga tayanibgina baholash nomaqbul ekanini ham koʻrsatadi. Afsuski, S.Sodiq maqolasida koʻproq shu yoʻldan borilgan. Shu darajadaki, maqolani oʻqib, beixtiyor XXI asrda, inson erkinliklari – soʻz, fikr, vijdon erkinliklari qonun bilan kafolatlangan mamlakatda, bagʻrikenglik tamoyiliga asoslangan jamiyatda yashayotganingga qayta-qayta shukrona keltirasan. Yaxshi maʼlum, adabiyotshunoslikda reminissensiya tushunchasi bor, uning qisqacha mazmuni shuki, har qanday badiiy asarda ilgari yaratilgan asarlarning tanish «iz»lari boʻlarkan. S.Sodiq maqolasini oʻqib, bunday «iz»lar adabiy tanqidiy asarda ham boʻlishi mumkinligiga ishonch hosil qilasiz:
«... romandagi munozarali va shubhali falsafa...»
«... mazkur falsafaning poetiklashtirilishi va targʻib qilinishi qanday oqibatlarga olib kelar ekan?»
«... romandagi falsafaga suyanib, bir oz boʻlsa-da gʻayriodatiy koʻringan xatti-harakatlarning barchasi isyon yo itoatsizlik deb talqin qilinaversa, yangidan-yangi inkvizitsiyalar-u qatagʻonlarning boshlanib ketishi hech gap emasga oʻxshaydi»
«Muttasil itoatga daʼvat etilishi oqibatida xalq manqurt darajasiga tushib qolmasmikan?»
«...shubhali hamda bahsli bir shaklda ifodalangan isyon va itoat haqidagi gʻoyalarni jamlagan holda mutelik falsafasi deb atash toʻgʻriroq boʻladi.»
«Mutelik falsafasi insonning tanqidiy nigohini oʻtmaslashtirishi tufayli yangilik va taraqqiyot yoʻlidagi toʻgʻanoqqa aylanishi hech gap emas...»
«... mutelik falsafasi mustabid, yovuz hukmdorlar qoʻliga zulm pichogʻini qayrab berishga xizmat qilishi kundek ravshan...»
«... shubhali va munozarali tarzda ifodalangan mutelik falsafasi gʻoyatda kutilmagan hamda xavfli oqibatlarga olib kelishi mumkin».
«... chuqur oʻylangan, ammo bahsli, shubhali va hatto xavflidek tuyuluvchi gʻoyaviy falsafasi...»
Umid qilamanki, shukrona aytganim sababi tushunarli boʻldi: maqola eʼlon qilinganiga besh-olti yil boʻlib qoldiyamki, «Isyon va itoat» taʼqiqlangani ham yoʻq, muallifi ham binoyidek qatorimizda yuribdi. Garchi keltirilgan fikrlarning deyarli bari «-mikan», «koʻrinadi», «oʻxshaydi», «mumkin» tarzidagi gumon-ehtimol maʼnosini beradigan shakllarda ifodalansa-da, bitta fikr qayta-qayta taʼkidlab aytilgani uchunmi, ular tugal hukmday yangraydi. Ehtimol, bahslashib oʻtirish ham ortiqchadir-u, lekin beixtiyor shu yoʻsin «tanqid»lar va uning oqibatlarini koʻraverganidan yuragi koʻp zada boʻlgan A.Qahhor gaplari yodga tushadi: «Adabiy vahimachilikdan hanuz qutulmagan shubha bandalari tuxumdan tuk qidiradi, maydonga kelgan har bir asarni tirnoqlab, hidlab, iloji boʻlsa yozuvchining boshiga chertib koʻrishni, bulardan albatta nuqson topishni, loaqal asarni shubha ostida qoldiradigan har xil imo-ishoralar qilishni, chala-yarim gaplar aytib, mishmishlarga oziq berishni oʻzining kasbi deb hisoblaydi»...
S.Sodiq yozuvchi «syujet chiziqlarini ongli ravishda bir-biriga uzviy bogʻlab yuborishga urinmagan»ini toʻgʻri taʼkidlaydi, lekin «asardagi har bir qahramon hayotda isyondan qutulib, itoatga yuz burishning alohida-alohida koʻrinishlarini, shakllarini taʼkidlashga xizmat qiladi» deb hisoblaydi. Natijada, «biroz boʻlsa-da gʻayriodatiy koʻringan xatti-harakatlarning barchasi isyon yo itoatsizlik deb talqin qilinishi» mumkinligidan xavfsirayotganini unutgandek, oʻzi xuddi shu yoʻlni tutadi. Munaqqidga koʻra, asardagi Larisa xolaning ayanch qismati ham, Tursun jontalashning hayoti ham «isyondan qutulib, itoatga yuz burishning alohida-alohida koʻrinishlari»-dir. Toʻgʻri, bu personajlar asarga qoʻyilgan muammoni badiiy talqin qilish uchun kiritilgan. Biroq bu ularning hayoti albatta isyon va itoat yoʻli degani emas-ku?! Durustroq oʻylab koʻrilsa, Larisa xolada na isyon va na itoat bor, aksincha, u mayllariga qul boʻlish yoʻlidan bordi, shu bois payti kelib itoat ehtiyojini tuyganida ham bunga erisholmadi. Yoki Tursun jontalashni olaylik. U isyonni xayoliga ham keltirgan emas, agar Larisa xola mayllarga qul boʻlib oʻtgan boʻlsa, Tursun jontalash oʻzi burch deb oʻylagan narsaga qul boʻlib oʻtdi – oilam, bola-chaqam deya chumoliday tinib-tinchimay yashadi, burchga qullik shu darajadaki, fidoyiligini hatto joni-jahonini tikkan oilasiyu farzandlari ham singdirolmaydi. Ekzistensial psixologiyaning yirik namoyandasi V.Frankl aytadiki: «Hayvondan farqli ravishda inson instinktlari unga nima zarurligini aytmaydi; kechagi kun kishisidan farqli tarzda bugun anʼanalar insonga nima qilish kerakligini oʻrgatolmaydi. Oʻziga nima kerakligini va nima qilishi zarurligini bilmagani uchun inson oʻzining nimani xohlashini ham idrok etolmaydigan boʻlib qoladi. Natijada u yo boshqalar xohlagan narsani xohlaydi (konformizm) yoki boshqalar talab qilgan ishni bajaradi (totalitarizm)»10. Olimning taʼkidlashicha, har ikki holat ham inson hayotini maʼnisiz qilib qoʻyadi. Shunga oʻxshash, Larisa xola ham, Tursunboy jontalash ham oʻzlari anglamagan holda hayotdan maʼni izlaydilar, aniqrogʻi, biri mayllariga toʻla erk berib, ikkinchisi mehnatiga andarmon boʻlib maʼni izlash – isyon qilish zaruratidan qutuladi. Ulardan farqli oʻlaroq, Akbar bu toifalarning ikkisiga ham kirmaydi: boshqalar xohlayotgandek yashashni ham, boshqalar talab qilganni bajarib yashashni ham istamaydi – isyon ayni shu nuqtadan boshlanadi. Yaʼni, isyonning maʼnosini lugʻatlardan izlashga hojat yoʻq, uni qahramonning hayotidan maʼni izlash qasdidagi evrilishlarga toʻliq yoʻl – Yaratgan qoshiga oʻzlikni anglagan holda borish istagidan tugʻilgan BUYUK SAFAR tadorigi deb tushunsa boʻladiki, oʻzlikni anglab kelingan itoat aslo MUTELIK emas...
... ha, Tursun jontalash hayotidan maʼni izlab oʻtirmadi, shu turish-turmushimning oʻzi maʼni deya oʻzini ishontirib yashayverdi. Biroq nihoya-chi? Nega umrining soʻnggi lahzalarida qurgan imoratiga «bitta gʻisht, bittagina gʻisht yetishmayapti...» deya toʻlgʻanadi? Nega safari qariganini bila turib oʻy-xayoli oʻsha kemtikda? Nega shu holida ham «oʻzim toʻldirolmadim oʻsha kemtikni» deya oʻrtanadi?.. Koʻngli taskin topmagani, topolmayotganidan emasmi?! Demak, tabibning «oʻlimgacha ulgurish», «oʻlmasdan burun nihoyani topish» haqidagi gaplari, «natijaga har kim oʻzi kelmogʻi shart» deya taʼkidlashi bejiz emas ekan-da! Shundayku-ya, lekin buni u yoki bu darajada qabul qilish uchun S.Sodiq ajratgan toifalarning dastlabki ikkitasiga mansublik ham shart qilinadi. Yaʼni, gap aylanib yana dunyoqarashga taqaladi...
(... dunyoqarash esa turfa, u dunyoning evrilishlari bilan baravar oʻzgarib turadi, bu oʻzgarishlarni ilgʻash uchun hayot bilan hamnafaslik talab qilinadi. Tursun jontalash sabab oʻsmir yoshimda oʻqiganim P.Qodirovning «Meros» qissasi bilan «Isyon va itoat» orasida bogʻliqlik koʻraman. Har qanday asar «katta vaqt» oʻlchamida boshqa asarlar bilan dialogik aloqada yashaydi deyiladi-ku... Mayli, bu muhim emas. Muhimi – «Meros»ni oʻqiganimda menga chinakam qahramonlik boʻlib koʻringan narsaga bugun butkul boshqa koʻz bilan qarayotganim. Shuni oʻylab, «xayriyat, qotib qolmabman», deyman-u, lekin... baʼzan talabalar bilan, oʻgʻillar bilan qarashlarimiz farqli ekanini his qilaman, goho, gaplarimiz bir-biriga toʻgʻri kelmay qolganida, boʻgʻilaman... Lekin iloj qancha, hayot shiddati tez, u bilan hamqadam bosishga qancha urinmay, yetib yurishim tobora qiyin boʻlayotgani, oʻgʻillaru shogirdlar uch qadam bosganida arang ikki qadam oldinlayotganimni, erta bu farqning yana kattarishi borligini ham his qilaman. Koʻnmay ilojim bormi, qoʻlimdan keladigani – «Feʼlimni keng qil, ilohi!» deb tilash, xolos...)
... maqolani oʻqiganda, S.Sodiq asarni tahlil qilishdan koʻra dunyoqarashini himoya qilishni koʻproq oʻylagandek tuyuladi. Ehtimol, maqsad kuchlilik qilib ketganidandir, baʼzan oʻzidek tajribali munaqqidga yarashmaydigan yoʻl tutadi, asarni oʻzi xohlagandek talqin qilib, buni yozuvchi talqini sifatida taqdim etadi: «Mana shu harakat, yaʼni ukaning akaga hurmatsizligi romanda Tursunboy hayotidagi isyon sifatida talqin etiladi». Aslida yozuvchi bunaqa talqindan yiroq, lekin munaqqid barcha personajlar hayotini «isyondan qutulib, itoatga yuz burishning alohida-alohida koʻrinishlari» deb biladi va buni qanday qilib boʻlsa-da isbotlashga intiladi. Munaqqid talqinda matndan kelib chiqmaydi, oʻzinikini maʼqullash uchun: «Hurmatsizlik qilganini anglashdek ogʻriqli jarayondan ezilgan Tursunboy qiziloʻngach rakiga mubtalo boʻladi...» deya bemalol oʻzidan qoʻshib yuboraveradi. Goʻyo romanda Tursun jontalash qilmishidan bir muddat afsuslanganiyu tezda «Toʻy-maʼraka nima boʻpti, bir kun-yarim kunda oʻtar-ketar. Hayot oʻyin-kulgudan iborat emas-ku! Mehnat qilish kerak, mehnat! Faqat ishlagan odamgina bahra topadi...» deya oʻzini oqlab olgani yozilmagandek. Axir, yozuvchi qahramonining ertasidanoq yana ilgarigidek oʻz ishiga andarmon boʻlib ketganini, «Endi uning xayoli yana har kungidek oʻz ishi, oʻz tashvishi bilan band edi: akasini ham, u bilan boʻlib oʻtgan koʻngilsizlikni ham unutgandi...» deya taʼkidlaydi-ku! Munaqqidga buning mutlaqo qizigʻi yoʻqdek, yuqoridagi fikrini «... oʻlimi oldidan uzr soʻrab akasining huzuriga boradi. Shu tariqa bu qahramon ham axloqiy qadriyatlarni buzish olovli isyon ekanligini fahmlaydi va toʻligʻicha itoat yoʻliga qaytadi» tarzida xulosalayveradi. Albatta, asar talqinidagi bunday yondashuv haqlikni isbotlash uchun qulay boʻlishi mumkin, biroq ilmiylikdan butkul yiroqligi ham ayon haqiqatdir.
Shunga oʻxshash, haqligini isbotlash, fikrlarini dalillash uchun S.Sodiq tarixiy-hayotiy misollarga ham oʻzi xohlaganidek mazmun yuklaydi. Jumladan, uning fikricha, «Larisa xola yoshligida kishilarning juft-juft boʻlib yashashi-yu farzand koʻrishidek azaliy tamoyilga qarshi isyon koʻtargan». Avvalo, romanda bunday talqin yoʻqligini, bu yuqorida koʻrganimiz kabi munaqqidning kashfi ekanligini taʼkidlash joiz. Zero, Larisa xola isyon qilgani yoʻq – u qarshisidagi tanlov imkonidan foydalandi xolos: koʻp qatori tashvishu qiyinchiliklar bilan esh keluvchi yoʻlni emas, har ne jozib boʻlsa-da yeldek oʻtkinchi hoyu-havaslar yoʻlini tanladi. Tanlovni isyon deya yanglish tushunib olgan munaqqidning hushyorligi tutadi va hech ikkilanmay yozuvchini «har qanday isyon fojiaga olib boradi, shuning uchun inson isyondan saqlanishi – itoatda yashashi kerak» degan zararli gʻoyani targʻib etayotganlikda ayblashga tushadi. Keyinroq esa S.Sodiq romandagi talqinni yanada joʻnlashtiradi, endi unga yozuvchi goʻyo «oʻz vaqtida turmush qurmagan va farzand koʻrmagan odam fojiaga, baxtsizlikka mahkum» degan qarashni oldinga surgandek koʻrinadi va bu «qarashning shubhali» ekanini dalillash uchun shoira Zebunnisoni misol qiladi: «Larisa xola kabi Zebunniso ham umrida turmush qurmagan va farzand koʻrmagan. Biroq shoira buni oʻzi uchun fojia sanash u yoqda tursin, baralla:
Mening erim ham kitob,
Baxtim ham kitob,
Hatto jannatim ham kitob, – deb xitob qilgan. Demak, Zebunniso taqdirida isyondan itoatga qaytmaslik baxtsizlikka keltirmagandek tuyuladi». Ehtimol, «tuyuladi» deyishi munaqqidning buni faraz sifatida aytayotganiga ishoradir, lekin mazkur fakt «qarashning shubhaliligini isbotlaydigan» dalil sifatida keltirilyapti. Avvalo, adabiyotshunos sifatida S.Sodiq yaxshi biladiki, sheʼr – oniy kechinma izhori, shunday ekan, shoira hayotidagi millionlab lahzalarning birida ifodalangan koʻngil izhori bu qadar katta umumlashmaga asos boʻlolmaydi. Ikkinchidan, xuddi shu satrlarning oʻzi tamom aks maʼnoni anglatishi yoki ularning iztirobu alamlardan tugʻilgan boʻlishi mumkinligini ham inkor qilib boʻlmaydi. Koʻrinadiki, S.Sodiq faktni oʻziga moslashtirib talqin qilmoqda, ayrimlar jonli soʻzlashuvda buni «podtasovka» deb aytishadi. Yaʼni, aslida bu soʻzning lugʻaviy maʼnosi – «qartani oʻziga moslab chiylash», sodda qilib aytganda, «gʻirromlik» boʻladi...
(... «gʻirromlik» deganim juda keskin boʻlib koʻrinar-u, aslida, S.Sodiq «Larisa xola kabi Zebunniso ham umrida turmush qurmagan va farzand koʻrmagan» deb yozganini oʻqiboq tilga beixtiyor shu soʻz kelgandi. Qarang, munaqqid avvaliga «oʻz vaqtida turmush qurmagan va farzand koʻrmagan»-lik haqida gap ochgandi, endi, kerak boʻlib qolgach, tap tortmay asarni oʻzi qiyoslamoqchi boʻlgan faktga – Zebunniso taqdiriga moslashtiradi: Larisa xolani umrida turmush qurmaganga chiqaradi-qoʻyadi. Holbuki, Larisa hola roman voqeligiga ilk bor kirib kelgan oʻninchi bobdayoq «rahmatli eri»ni tilga oladi, keyin ham bot-bot «eri bilan tanishgan-sevishgan kezlarini eslab» entikib-eziladi, marhum erini tushlarida koʻradi...)
...Xuddi shunday hol itoatsizlikning «insonlik martabasi»ga zid emasligini asoslash uchun Ezop, keyin Galiley eslatilganida ham kuzatiladi. Munaqqid inkor pafosiga berilib ketganidan boʻlsa kerak, romanda gap Yaratgan qarshisidagi itoat haqida borayotganini unutadi goʻyo, bularning isyoni yaralmishga, uning timsolidagi zulm va jaholatga qaratilganini eʼtiborga olmay, bemalol dalil qilib keltiraveradi. Hayratlanarli tomoni shuki, munaqqid uchun shu asoslarning oʻzi «itoatga yuz burmagani uchun oʻz xalqining vijdoniga aylangan Ezopni «insonlik martabasi»-dan mahrum qilish aqldan boʻladimi?» deya muallifga iddaolar qilish yoki «itoatga yuz burmagani uchun Zebunnisoni ham insonlikka noloyiq deb qarash gʻirt bemaʼnilik hisoblanadi» deya ayblash uchun yetarli. Dadillik shunchalarki, qumdan qurilgan poydevorga ulkan imorat solishga aslo choʻchimasdan «Zebunniso ham, Navoiy ham butun ongli umrlari davomida islom diniga zarra gard yuqtirmagan» deya hakamlikni zimmasiga olarkan, Hazratning oʻzi «Qilibmen oncha isyonkim agar doʻzax aro kirsam, Mening behad gunohim birla doʻzax sar-basar toʻlgʻay...» deya tazarrular qilganini eslashni ortiqcha biladi...
... shu yoʻsin tahlildan kelib chiqib, S.Sodiq «Isyon va itoat» romanida «asosan, bir guruh kitobxonlarni, aniqrogʻi, butun borligʻi faqat ilohiyot ruhi bilan qamralgan kishilarnigina qay darajadadir ishontiradigan, diniy maʼrifat fidoyilari tomonidan koʻproq maʼqullanadigan gʻoyalar majmui oʻrtaga tashlangan» degan xulosaga keladiki, nechogʻli imperativ ohangda jarang topmasin, asosi boʻshligi bois uni qabul qilib boʻlmaydi.
***
... «Muvozanat» ham, yozuvchining boshqa asarlari ham kamchiliklardan butkul holi, degan fikrdan mutlaqo yiroqman. Ularda, xususan, «Muvozanat» bilan «Isyon va itoat»da hali sayqallanishi zarur boʻlgan oʻrinlar talaygina, ayniqsa, til jihatidan. Umid qilamanki, kaminani kamchiliklarning bor yo yoʻqligi emas, «ularga tuzatsa boʻladigan, juzʼiy deb qarash kerakmi yo asarning hayot-mamotini hal qiluvchi debmi?» degan savol qiziqtirgani va ustozlar fikriga tayanib mazkur savolga «Tuzatsa boʻladigan, juzʼiy!» deya javob berganimni oʻquvchi tushunib oldi. Eʼtiroz qiluvchilar loaqal «Oʻtgan kunlar»ni yodga olsin: 1925 yilda romanning kitob holidagi birinchi boʻlimi chop etilganida, A.Qodiriy nashrning imlo va texnika tomonlari «koʻz koʻrib quloq eshitmagan bir yoʻsinda chiqdi» deya qattiq norozilangan. Shu bois 1926 yilda birinchi boʻlim til tomoni jiddiy tahrir qilingan holda qayta bosilgan. Qiziq tomoni, 1925 yil nashri imlo va texnika tomonlari bilan romanning «Inqilob» jurnalida chop etilgan variantidan koʻp ham farq qilmaydi. Bu esa 1925 yil nashridagi kamchiliklar sababi adibning «bosilishi chogʻida hozir boʻlolmagʻani» yoki nashriyot bilangina bogʻliq emasligini koʻrsatadi. Gap shundaki, romanning jurnalda eʼlon qilinishi bilan kitob holida chop etilishi orasida besh yillik masofa bor. Yaʼni, adib endi oʻz asaridan tamom uzilgan, unga besh yillik hayotiy ham ijodiy tajriba yuksakligidan qarab, «udur-budurlarni» koʻrish va bartaraf etishga har jihatdan tayyor boʻlgan. Keyin, 1933 yil nashri oldidan ham romanga juzʼiy tahrirlar kiritilgan11. Aytmoqchimanki, roman tili oʻquvchini rom etadigan hozirgi koʻrinishiga koʻp sayqallashlardan keyingina kelgan... Diqqat qilinsa, «Muvozanat»ning jurnal varianti bilan kitob holidagi birinchi (2004) va ikkinchi (2007) nashrlari orasida sezilarli farq borligini koʻrish mumkin – yozuvchi ishlamoqda. Shunday ekan, unga ozroq «vaqt limiti» ajratsak haqimiz ketmasa kerak?!
Yana bir tomoni: U.Hamdam «Muvozanat»da toʻxtab qolgani yoʻq – izlanyapti va shu izlanishlari natijasi oʻlaroq «Isyon va itoat», «Sabo va Samandar» romanlari yozildi. Muhimi, yozuvchining izlanishlarida izchillik va dadillik kuzatiladi: u izlanish yoʻlida «ortidagi koʻpriklarni buzib» bormoqda. «Muvozanat»da realistik tasvir tamoyillari, «Isyon va itoatda» ramziy-majoziy talqin, «Sabo va Samandar»da lirik-romantik yondashuv bilan ramziy-majoziylikning uygʻunlashuvi kuzatilayotgani shunday oʻylashga asos beradi. Menga qolsa, milliy-adabiy anʼanalarni ruhiga singdirgan va xorij adabiyotlaridan yaxshi xabardor boʻlgani holda bugungi kunimizda FAOL YASHAYOTGAN ijodkor vujudida bir paytning oʻzida shafqatsiz realist bilan tuzatib boʻlmas romantik, ramzlar vositasida olamu odamni anglash payidagi intellektual bilan hassos lirik yashayotgani hech ajablanarli emas. Shunday ekan, U.Hamdam ijodiga «har bir kitobning oʻz oʻquvchisi bor» degan qoidani unutmagan holda yondashish, deylik, «Muvozanat»ga qoʻyilgan mezonlar bilan «Isyon va itoat» yoki «Sabo va Samandar»ga qaramaslik toʻgʻriroq emasmi?!
Shundaylikka shundayku-ya, lekin buning uchun, avvalo, ongu ruhimizga sezdirmaygina kirib boradigan «Mom sindromi» viruslaridan saqlanish, unga qarshi emlanib olish zarur. Unga em boʻladigan dori – XOLIS NIYAT, bu esa judayla qahat mol emas, oʻzimiz istasak bas – har vaqt topiladi.
2010 yil
Izohlar
Эзопда бир масал бор:
«Зевс ҳўкизни яратди, Прометей – одамни, Афина – уйни. Учалови кимнинг ижоди мукаммалроқ эканлиги масаласида баҳслашиб қолишди-да, ҳакамликка Момни таклиф қилишди. Уларнинг ижодини кўриб, Момнинг ғайирлиги келди ва деди: «Зевснинг хатоси шуки, ҳўкизнинг кўзлари шохида эмас – нимани ва қаерига сузаётганини билолмайди; Прометейнинг хатоси шуки, одамнинг юраги ташида эмас, ичида экан – унинг яхши ё ёмонлигини бирдан билиб бўлмайди; Афина уйни ғилдиракли қилмапти – ёмон қўшни тўғри келиб қолса қочиб кетиб бўлмайди». Момнинг ғайирлик қилаётганини сезган Зевснинг қаҳри келди ва уни Олимпдан ҳайдаб солди».
Эзоп масали иккита бешак ҳақиқатни сўзлайди: биринчиси – бу ёруғ оламда мукаммал нарсанинг ўзи йўқ; иккинчиси – ғайирлик инсонга табиатан хос нарса. Булардан келиб чиқувчи яна бир ҳақиқат шуки, агар Эзопга нисбат берилувчи бу масал қарийб уч минг йиллар наридан келаётганини эътиборга олсак, башарият мазкур ҳикматларни ҳам, ғайирликнинг номаъқуллигию бундайин феъл Олимпдан қувилишга лойиқлигини ҳам азалдан билади. Лекин, бандалик-да... амалга келганда аксар латифадагидек иш тутамиз. Яъники, бир касни масжидда номаъқул иш устида тутиб олиб, ёқасидан олдилар:
– Шу ишни қилишга Худодан қўрқмадингми, нокас?
– Қўрқдим... қўрқдим-у, қўрқиб-қўрқиб қилавердим-да...
***
Улуғбек Ҳамдамни эл оғзига туширган «Мувозанат» романи эълон қилинганига ҳам ҳадемай ўн йил бўлади. Асли, Улуғбек бунга қадар ҳам анча-мунча шеърий машқлари, бир-икки ҳикоясию яна «Ёлғизлик» қиссасини эълон қилиб, кичикроқ давраларга хийла танилиб улгурганди. Албатта, адабий жамоатчиликнинг муносабати ҳам шунга яраша эди: «Ҳа, энди, яна бир ҳавасманд кўнгил ёзувчиликни орзу қилибди-да, дуруст, дуруст... бўлади, тарбияласа одам бўлади...» Шу асно «Жаҳон адабиёти»да «Мувозанат» эълон қилинди-ю, муносабат ҳам тубдан ўзгарди: М.Қўшжонов, О. Шарафиддинов, У.Норматов, А.Расулов каби устоз адабиётшунослар, П.Қодировдек катта адиблар романга юксак баҳо бердилар... анчадан бери сокинлик ҳукм сураётган адабий жараён жонлангандек бўлди: асарни қувиб излашу топиб ўқиш, у ҳақдаги қизғин фикр алмашувлар, катта-кичик давраларда муҳокамаю мунозаралар ўтказиш, таҳририятга хатлар битиш, асар эълон қилинган журнал сонларининг қўлдан қўлга ўтавергандан титилиб кетиши... каби деярли унутилаёзган ҳодисалар кузатилганди ўшанда. Бироқ, яхши биласизки, танганинг ҳамиша иккинчи томони ҳам бўлади: юқоридагича баҳою муносабатга зид ўлароқ «Мом синдроми» ҳам етила бошлади... бунинг устига, Улуғбек ҳам кетма-кет яна иккита роман эълон қилиб қўйди-ю... Бунақа вазиятда тахминан қуйидагича андишаларнинг пайдо бўлиши табиий:
Ҳар қанча иқтидорли бўлса-да, Улуғбек ҳам одам, бундай баҳолардан ҳаволаниб кетса, нафақат ўзига, адабиётимизга ҳам зиён, ахир! Энди асар таъсиридан, у юзага келтирган китобхонлик эйфориясидан чиқиш, романни холис баҳоламоқ зарур. Токи ёш адиб юлдузлик касалига йўлиқиб, худо берган иқтидорини зоега кетказмасин! Ёзганларини сайқаллаб, адабиётимизни том маънода бойита олсин...
Холислик ҳаққи айтиш керак, бу жуда тўғри фикр, ўз вақтида унинг кўпчилик мунаққидлару адиблар хаёлидан ўтганига ҳам шубҳа қилмаса бўлади. Лекин бу атиги бир фикр, холос, ҳамма гап унинг маншаи – келиб чиқиш манбаида.
... камина иқтидори ва хотирасига эҳтиромини канда қилмайдиган катта адибимиз суҳбатларидан бирида «Мувозанат» ҳақида беписандлик билан: «Бир жойда ўқиб қолдим бир парчасини. У ҳали жилва қилаётган сувга ўхшайди»,1 – дейди. Сизга қандай билмадим-у, сўз маъносини жилвалантирувчи заргар мақомидаги адибнинг гапида ҳақорат пинҳондек туюлади менга. Ахир, беписанд оҳангда айтилган «бир жойда», «бир парча» дегани... (Бадгумон бўлиб қолишдан Ўзи сақласин, астағфуриллоҳ!) Ер бориб айтмасин-у, менга қолса, ёш ҳамкасбга бундай муносабат маншаи «Мом синдроми»дан ўзга эмас. Начора, нечоғли улкан истеъдод бўлмасин, инсонга хос ожизликлар унга ҳам ёт эмас. Тўғри-да, ахир: сўнгги йилларда яратган яхшигина романлари деярли акс садо бермай, «адабиёт ўлади» деган гапга ишониб қолаёзган бўлса-ю, ҳали тетапоя бир ёзувчининг романига шунча шов-шув... Бунинг устига тажрибали нигоҳи романнинг кам-кўстларини яққол кўриб турган бўлса: наҳотки дид деганлари ҳам шунчалар ўтмаслашса?! Дунё бевафо... ўқувчи омма бевафо... Бироқ, тан олиш керак, адибнинг улкан истеъдоди суҳбатда ҳам ўзини кўрсатади, айтганлари ўзига ҳам эмас кўринганми, тезгина силлиқлашга шошади: «Лекин самимий ёзибди!» Мабодо ожизлик устун келмаганида, аввал самимий ёзганликни таъкидлаб, сўнг камчиликларини айтган бўлармиди...
Газета-журнал саҳифаларида акс этган адабий жараён – айсбергнинг юзаси, холос, унинг катта ва асосий қисми жонли мулоқот, «деди-деди»лар шаклида яшайди. Асосийси, кўпчилик нигоҳидан пинҳон айни шу томони – ҳаққонийроқ, бунда асл муносабатни яшириш, бўяб-бежаш зарурати йўқ, шу боис улар муносабатни очиқ кўрсатади...
... бугунги насримиз илғорида турган биз тенгқур ва ҳеч шубҳасиз, талантли ёзувчи: «Улуғбек Ҳамдам?!.. Ким экан у... танимайман!» – дея сохта ҳайронлик билан елка қисармиш. Буниси энди куни-кеча қулоққа чалинган гап. Ишонаверинг, талантли ёзувчининг сохта ҳайронлиги зимнидан ҳам «Мом синдроми» бўй беради. Зеро, вақтли нашрлардаги фаоллигидан ташқари шу кунга қадар учта роман, икки-уч шеърий тўплам чиқарган ижодкорни танимасликка олишнинг ўзи – муносабат, ўша ижодкор ва унинг асарларига менсимай қарашдан бошқа нарса эмас. Фақат бу ўринда «Мом синдроми»нинг маншаи бошқа, у кибрдан, илмий тилда айтсак «буюклик манияси»дан келиб чиқади. Яъни, ёзувчимиз ўзининг сўнгги давр насрчилигида алоҳида ўрин тутишини (холис айтсак, маълум даражада у ҳақ ҳам) ҳис қилади – ўзини юксак чўққида тасаввур қилади: олисда, кўзга элас-элас чалинувчи чўққиларда турган А.Қодирий, А.Қаҳҳор ва яна кўзи унча илғамаётган аллакимларни демаса, атрофида ҳеч ким йўқ! Пастга қарасаки, бириси чўққига чиқиш учун тармашаётибди: «Қайт-э, кўрмаяпсанми, жой банд-ку!..»
... «деди-деди»ларнинг кейингиси ҳаммасидан ўтиб тушади: «Раҳматли Озод ака адабиётга олиб кириб қўйди, бўлмаса Улуғбекнинг ўзи ҳеч нарса эмас!» – дейди сирли қилиб таниқли мунаққидлардан бири. Бу ўринда «Мом синдроми»нинг маншаи – мунаққидга йўргакда теккан нигилистлик касали, унинг учун инкор қилинмайдиган нарсанинг ўзи йўқ, бўлмайди ҳам. Лекин гап бунда эмас, муҳими – мунаққид адабий жараённинг қоқ чорраҳасида туради: пойтахтдаги адабиётга алоқадорки одам бир ой, ярим ойда бир унга албатта дуч келади, десак муболаға эмас. Яъни, ҳалиги фикр «колхоз радиоузели»дан эълон қилинган каби. Ақлга тайинки, бу адабий жамоатчилик фикрининг шаклланишига таъсирсиз қолмайди. Зеро, гарчи «колхоз радиоузели» десам-да, унинг ишлаш принципи «Америка овози» каби: тўққизта ростга битта ёлғонни ўраб эфирга узатади – тажрибасиз одам ёлғонни ямламай ютади. Билган-ку, ақл тарозусига солиб кўрар, билмаган, дейлик, пойтахтга келиб адабий давраларда йўл излаб юрган ёш бунга чиппа-чин ишониб, ўзининг истиқболи истеъдоди кучига эмас, ҳаёт йўлида бир кун Хизр мисол дуч келувчи катта адиб ё катта олимгагина боғлиқ деб ўйлаб қолмайдими? Энг ёмони, у шўрлик ҳам «ҳаво-томчи йўли билан ўтувчи» бедаво нигилистлик касалини юқтириб олмайдими?..
***
Ҳа, «Мувозанат»нинг рўёбга чиқишида устоз О.Шарафиддиновнинг роли катта, буни ёзувчи учрашув ва суҳбатларида ҳар вақт миннатдорлик билан эътироф этади... Ғайирлик нафаси уфуриб турган гапларга чалғимаслик лозим, зеро, устознинг роман тақдиридаги иштироки, аввало, катта ҳарфлар билан ёзиладиган ИНСОН ва МУНАҚҚИД бўлгани билан изоҳланади. Яъни, агар устоз романдаги Сиз (гап эгасини топади!) дўмбира қилиб чалмоқчи бўлаётган камчиликларни кўрмаган, десангиз, хомтама бўласиз – қаттиқ адашасиз. Негаки, МУНАҚҚИД нигоҳи сизникидан чандон тийраклигидан асардаги улкан бадиий потенциални кўролган, бағрикенг ИНСОН сифатида унинг нуқсонларига жузъий, тузатса бўладиган деб қарай олган ва шу боис айтадики: «... яхлит олганда роман менда жуда катта таассурот қолдирди»2. Мунаққиднинг «яхлит олганда» дейишида гап кўп: бу билан, бир томондан, романнинг камчиликлардан ҳоли эмаслиги, иккинчи томондан, «яхлит олинганда» ўша камчиликларни босиб тушадиган, уларга вақтинча кўз юмиб турса бўладиган нимадир борлиги таъкидланади...
Ўз-ўзидан савол туғилади: нима экан ўша НИМАДИР? «Мувозанат» нега, нимаси билан катта авлод вакилларига – устоз мунаққидлару адибларга маъқул келди?
Мазкур саволга жавоб излашни О.Шарафиддиновнинг: «Романни ўқиб чиқар эканман, бугунги кун одамини тасвирлашда ҳали реализмнинг очилмаган имкониятлари кўп эканига имон келтирдим»,– деган гапидан бошласак. Эҳтимол, кимдир бу гапдан романни катта авлодга маъқул қилган нарса – анъанавийлик, деган хулоса чиқарар ва бунда қисман ҳақ ҳам бўлар, лекин шунинг ўзи билангина изоҳлаш камлик қилади. Зеро, мунаққид «реализмнинг ҳали очилмаган имкониятлари»га урғу бермоқда. Маълумки, реализмда бадиий билиш функцияси устувор, реалистик роман жамиятнинг жорий ҳолатини таҳлил қилишу у ҳақдаги яхлит концепция – бадиий фалсафани ифодалашга интилади. «Мувозанат»га мазкур рисолавий талаблар нуқтаи назаридан қараб кўрайлик.
Аввало, Улуғбек Ҳамдам роман ёзилган пайти кўпчиликни қийнаётган, кўпчиликнинг онгу қалбида кечиб ўтган ёки кечиб турган ҳолатни қаламга олди. Яъни, «Мувозанат» мавзу жиҳатидан ғоят долзарб ва муҳими, бир пайтлари «Она» романи ҳақида айтилгани каби, «ўз вақтида ёзилган роман» сифатида дунёга келди. Масаланинг иккинчи томони – долзарб мавзунинг қандай ёритилгани. Роман кўп жиҳатдан автобиографик характерга эга – Улуғбек асарнинг кўп ўринларини йиғлаб ёзган, юрак-бағрини бурда-бурда қилиб матнга сингдириб юборган. «Мувозанат»нинг бир ўтиришда ёзилгандек (М.Қўшжонов) таассурот қолдириши, ҳатто асарни ёки муаллифини унча хушламайдиганлар ҳам унинг самимий ёзилганини беихтиёр эътироф этишлари шундан. Булар бари «Мувозанат»да ижтимоий дарднинг том маънода шахсийланиши ёки шахсий дарднинг ижтимоий жаранго топишига олиб келдики, романнинг ўқувчи оммада катта резонанс бергани ҳам шу билан изоҳланади. Мазкур фикрга эътироз қилиниши, асарни баҳолашда мавзуни асосга қўяётганим социологик ва ҳатто «вульгар социологик» ёндашув дея танқид қилиниши мумкинлигини ҳис этиб турибман. Лекин ҳукмга шошмасликни сўраб, яна устоз кўмагига таянаман. О.Шарафиддинов «Мувозанат» ҳақидаги фикрларини умумлаштириб: «Демак, гап бу ерда реализмда ёки модернизмда эмас. Гап санъаткорда, унинг тафаккурида ва маҳоратида. Адабий асар эса чинакам асар намунаси бўлмоғи учун, реализмга мансуб бўладими, романтизм услубида ёзилган бўладими, ёки қандайдир бошқа модернистик услубга амал қиладими, барибир, яна такрор айтаман, унинг марказида инсон турмоғи керак, китобхон инсоннинг тақдири, табиати, ҳаёти ҳақида муайян ахборот олиш билан бирга бу асардан эстетик завқ ҳам ола билсин»3.
Албатта, «Мувозанат»нинг марказида инсон – Юсуфнинг тақдири, унинг изтиробли изланишлари турганини ҳеч ким инкор қилмас. Лекин, назаримда, асарни маъқул қилолмаган ёки маъқул қилишни истамаётганларга мунаққиднинг «гап санъаткорда, унинг тафаккурида ва маҳоратида» дейиши ўз шогирдига орттириб баҳо бериш, «эстетик завқ» ҳақидаги мулоҳазаси айни муболаға бўлиб кўриниши тайиндек. Ахир, улар эстетик завқни бадиият билан боғлиқ тушунадилар ва тўғри қиладилар ҳам! Фақат битта лекини бор: улар бадииятни ўзларича тушунадилар ва шу тушунчаларидан келиб чиқиб тилида нуқсонлари бор, айрим ўринларида публицистиклик устувор, баъзи эпизодлари ишонарсизроқ чиққан, ... «Мувозанат» бадиий жиҳатдан бўш, демак, эстетик завқ ҳақида гапириш ҳам ортиқча, деб биладилар. Бошқача айтсак, уларнинг наздида «Мувозанат» мавзунинг долзарблиги, ҳаётимиздаги айрим оғриқли муаммоларни дадиллик билан акс эттиргани ... хуллас, осон йўл билан китобхонларни ром этган. Ҳолбуки, бу – хато тасаввур. Зеро, «Мувозанат» ўқувчиси асар бадиий воқелигини муаллиф нигоҳи орқали кўради, унда қаҳрамонлар билан бирга яшаб кўради, ҳис қилади; ёзувчи билан бирга уларнинг тақдири, ўзаро муносабатларини муҳокама қилади, фожиалари илдизини англашга интилади, қўйилган муаммолар ечимини излайди ва пировардида муайян хулосаларга келади – шуларнинг бари «эстетик завқ»дир. Яъни, эстетик завқ асарнинг ўз-ўзича намоён бўлувчи объектив хоссаси эмас, балки ўқувчи онгию қалбида кечувчи маънавий-руҳий жараёндир. Шу боис ҳам бадиият ҳодисаси ўқиш жараёнидагина мавжуд, у ҳамиша «ёзувчи – асар – ўқувчи» бирлигида намоён бўлади. Демак, бадиият ҳодисасининг воқе бўлиши асарнинг ўзигагина эмас, ўқувчига – унинг ижодий тасаввур имкониятлари, умуммаърифий ва маданий савияси, ўқиш малакаси, эмоционал ҳолати, нияти каби қатор омилларга ҳам боғлиқдир. Шу жиҳатдан қаралса, нега кимдир кўзларига суртиб ўқийдирган китоб варақларига бошқа бировнинг «семичка» ўраб сотишини, оқлаб бўлмаса-да, тушуниш у қадар қийин эмас...
...мазкур мулоҳазалардан келиб чиқиб ва инсофу адлга мувофиқ хулоса қилсак, «Мувозанат»нинг эстетик завқ бера олишини эътироф этишимизга тўғри келади. Эстетик завқ эса, биласиз, санъатнинг энг муҳим ҳосиласи, у инсонга бериши мумкин бўлган асосий неъмат. Фикримизча, «яхлит олганда» деганида О.Шарафиддинов «Мувозанат»га бадиий асар, санъат ҳодисаси сифатида қарашни назарда тутган. Табиий савол туғилади: хўш, «яхлит олиш», бадиий асар, санъат ҳодисаси сифатида қараш қандай бўлади? Маълумки, санъат «образлар тили»да гапиради, жумладан, сўз санъати ҳам. Адабий асардаги образлар ҳам, худди гапдаги сўзлар мисоли ўзаро алоқа-муносабатга киришади ва асар бутунлиги – ГАПда муайян бир бадиий мазмунни ифодалайди. Яъни, бадиият ҳодисаси айни шу «иккиламчи тил» асосида воқе бўлади, «бирламчи тил» нечоғли муҳим бўлмасин, барибир, адабиётнинг образ яратиш воситаси, қуроли бўлиб қолаверади. Шунга кўра, бадиий асарга аввал «яхлит олиб» қарашимиз, «образлар тили» уни бадиият ҳодисасини юзага чиқаришга яроқли эстетик объектга айлантира олдими ё йўқми?» деган саволга жавоб беришимиз талаб этилади. Агар мазкур саволга тасдиқ жавоби берилса, демак, бошқа барча нуқсону камчиликларга жузъий, тузатса бўладиган деб қараш тўғрироқ бўлади. Тамсил қилмоқчи бўлсак, гап турфа тошлар орасидан олмосни ажрата билиш ҳақида бормоқда. Яхши биласиз, ишлов берилмасидан туриб кўримсизгина туюлган олмосда минг турли жилвалар имконияти бор. Бироқ ўша имконларни рўёбга чиқариш учун, аввало, олмосни шишадан ажратиб олиш зарур бўлади ва зикр қилинган катта авлод вакиллари буни уддалай билди...
***
... академик М.Қўшжонов ёзган сўз бошида битта нарса – «Мувозанат»нинг том маънодаги ижодий-руҳий эҳтиёж маҳсули ўлароқ дунёга келгани айрича таъкидланади: «... муаллифнинг мақсади роман чоп қилдириб, кўзга ташланиш эмас. У ҳаёт ҳақида, ҳаётида рўй бераётган кескин бурилишлар ҳақида, ўта зиддиятли воқеалар хусусида чуқур ўйлайди. Фақат ўйлайдигина эмас, нималардандир қаноат ҳосил қилса, нималардандир кўнгли тўлмайди, булар хусусида безовта бўлади, куюнади, қайғуради. Мана шу куюниш ва қайғуришлар уни қўлига қалам олишга ундайди»4. Бу, назаримда, роман ҳақида айтилган ғоят адолатли фикр: Улуғбек «Мувозанат»ни нон ёки шон илинжида ёзмаган, аксинча, ёзмасликнинг иложи қолмаган, ёрилмаса бўлмайдиган ҳолат юзага келганида дилидагини қоғозга тўккан-қўйган. Буни романнинг илк ўқувчиси сифатида, ўн уч йил муқаддам аспирантлар уйида Улуғбекнинг қўлёзмани менга бераркан: «Ака, бир нарса ёздим... нималигини ўзим ҳам билмайман, кўриб берасизми?..»– дегани контекстида мудом ҳис қилиб тураман...
... гап шунга тақалганидан бўлса керак, илк таассуротлар қайтадан жонлангандек бўлади. Қўлёзма тезгина ўзига жалб қилган, уни «бир зарбда» ўқиб, ўзимни муаллифга ҳамфикр, Юсуфга ҳамдард ҳис қилгандим ўшанда. Гўё асар мен ҳақда ёзилгандек, унда кўнглимдан кечирган ва қисман кечириб турган ҳолат акс этгандек: ... ўзимни ҳаёт тўлқини бир четга улоқтириб юборган хас, яқин ўн йиллар дилда ардоқлаб келаётган эзгу орзу-умидлари саробга айланиб, «тешик тоғора» ёнида тургандек ҳис этаётган... туриш-турмушим ҳам шунга монанд: танлаган соҳам энди ҳеч кимга керак эмасдек, гўё кун ўтказишдан бошқа мақсаднинг ўзи йўқ... адабиёт деганлари ўзим каби сир бергиси келмай турган ҳамкасбимнинг «пиёда кетақолайлик, гаплашиб кетамиз-да» деган даъвати туфайлигина эсланиб, гўё адабиёт ҳақида мириқиб субатлашиш, аслида эса йўлкирани тежаб қолиш учун университетдан вокзалгача пиёда қатнаб юрган... чўнтакда номзодлик дипломи билан гоҳ сувоқчилик, гоҳ «интеллектуал мардикорлик», гоҳ эса чорбозорчи-бизнесменликка қўл урган, пировардида ўз-ўзимни енгиб, соҳани ўзгартириш ҳақида жиддий ўйлай бошлаган... – хуллас, мувозанат йўқолган ҳолат. Ўша илк таассурот измида қоғозга туширилган тақризда «Назаримда, Улуғбек кўпчилигимиз, айниқса, қирқ ёш чегарасидаги авлод руҳиятига кўзгу тутаётгандек бўлди» деб ёзганим шундан. Зеро, мен романни, аниқроғи, у орқали сўнгги ўн йиллик ҳаётимни қайтадан яшаган, маънавий-руҳий изланишлар йўлида Юсуфга ҳамроҳлигимни ҳис этган, хуллас, том маънодаги катарсис ҳодисасини кўнгилда кечирган, демак, «Мувозанат» баҳона бадиият ҳодисасига дохил бўлган эдим...
... устоз М.Қўшжонов романга ёзган сўз бошида Юсуф ҳақида: «... у фақат китоб титишу илм эгаллаш уни ҳар доим ҳам бахтли қилолмаслигини сезади. У ўз идеалини, ҳаётга муносабатини ўзгартириш устида бош қотиради», – дейилади. Олимнинг мазкур фикрини мулоҳаза қиларкан, «қирқ ёш чегарасидаги авлод руҳияти» дея таъкидлаш, роман руҳи кўпроқ шу авлодга яқин, деган қарашни мутлақлаштириш унчалик тўғри эмаслигини ҳис қилдим. Зеро, «идеалини, ҳаётга муносабатини ўзгартириш» дегани муайян бир авлодгагина эмас, балки бани одамга хос хусусиятдир. Сираси, инсон умри – идеални конкретлаштириш ва ҳаётга муносабатию амалларини шунга мослаштириб боришдан иборат узлуксиз жараён. Фақат тарихнинг бурилиш нуқталарида унинг табиий оқими ўзгаради, унда ҳам гоҳи дунёни бузгудай ҳайқириқ билан қутуриб-лойқаланиб оқишлар, ўзандан чиқишлар кузатилади; дарё оқими фаслга қараб ўзгаргани каби, бу оқим ҳам жамиятдаги фасл алмашувига боғлиқ. Агар аждодлардан қолган удумга кўра 21 март – Наврўз баҳор қишни алмаштирадиган марра, десак, жамият тарихида ҳам шундай марралар бор: 1917, 1956, 1985, 1991... Айтмоқчи бўлганим, умуман олганда руҳиятдаги кескин эврилишларни ҳис ва идрок этиш учун муайян давр ё авлодга мансублик шарт қилинмайди, зеро, бу алоҳида олинган инсонга нисбатан ҳам, жамият ҳаётига нисбатан ҳам универсал ҳодисадир. Шунга қарамай, турли авлод вакилларининг асарга муносабатини белгиловчи, унинг эстетик объектга айланишини таъминловчи омиллар жиддий фарқланади. Дейлик, катта авлод бу каби марраларни босиб ўтган – ўзининг кўрган-кечирганлари билан ўхшашлик асосида Юсуфнинг изтиробли изланишларини ҳис этиш ва қадрлашга қобил. Демак, улар учун «Мувозанат»нинг эстетик объектга айланиши енгилроқ кўчади ва аксинча...
... ҳаётида бунақа марралардан бир нечтасини кўрган-кечирган М.Қўшжонов асарга эстетик объект сифатида ёндашади, шу боис ҳам қарашларида ундаги «образлар тили»га таянади: «Роман сюжетини асосан учта қаҳрамон саргузаштлари ташкил қилади. Учаласи ҳам бугунги замон қаҳрамонлари. Бироқ уч қаҳрамон – уч ҳаёт йўли. Мана шу ҳаёт йўлининг бирлиги романда акс этган воқеликнинг қай даражада долзарблигини кўрсатиб турибди». Алломанинг «романда акс этган воқелик», яъни бадиий воқеликка урғу бераётгани фикримизни далиллайди, зеро, биринчидан, бадиий воқелик «образлар тили» билан яратилади, иккинчидан, «образлар тили»ни тушуниш асарга эстетик объект сифатида ёндашишни тақозо этади. Шундай ёндаша олгани учун ҳам устоз «образлар тили»ни УҚАДИ ва уққанини мухтасар ифодалайди: «Асар билан танишиб шундай хулосага келасиз: бутун олам мувозанат қонуни асосида турган бўлса, жамият ҳам, унинг асосини ташкил қилган инсонлар ҳам айни мувозанат туфайли барқарордир. Мувозанат бузилган заҳоти ҳаётда, демак, унинг аъзолари орасида ҳар хил кутилмаган ўзгаришлар, ҳатто издан чиқишлар бошланади». Дарҳақиқат, «Мувозанат» яқин ўтмишимиз – одатланилган турмуш тарзидаги тублик ўзгаришлар руҳиятимизда кескин эврилишларни келтириб чиқарган даврдаги мувозанатсизлик ҳолатини қаламга олди. Ёзувчи қаҳрамони руҳиятида йўқолган мувозанатнинг тикланиш жараёнини тасвирлаш асноси куннинг ўткир муаммоларига жавоб излади, англаш ва англаганларини яхлит концепция – бадиий фалсафа тарзида ифодалашга интилди. Марғуб томони шуки, асар бадиий воқелигида турли ёш, соҳа, турфа дунёқараш кишилари, шаҳар ва қишлоқ ҳаёти қамраб олиндики, натижада у давр воқелигининг мўъжаз модели бўлиб қолди. Муҳими, айни шу модель ўзида асосли ва аҳамиятли бадиий фалсафани акс эттирди. Қаҳрамони Юсуф каби адиб ҳам ҳаётимиздаги номарғуб кўринишлар илдизини ўзи-да, ўзимизда кўрди, ақл ва руҳ танбаллигидан фориғ бўлиш ва дунёни кўнгилга мувофиқлаштириб яшаш заруратини туйди, туйдирди. Бугина эмас, воқеликнинг кўпроқ нурсиз томонларини тасвирлагани ҳолда, муаллиф «Мувозанат»ни умидворлик туйғуси билан йўғириб, некбин фалсафани ифодалай олди: бу ёруғ оламда мувозанат билан мувозанатсизликнинг ўзаро алмашиниб туриши қонуният мақомидаги ҳодиса, шунга қарамай, инсон дунёни кўнглига, мавжудлигини моҳиятига мувофиқлаштиришга интилиб яшаши зарурки, бу – инсонлик шарафидан келиб чиқувчи вазифа, эҳтимол, инсон ҳаётининг мазмунидир...
... саналган жиҳатлари билан «Мувозанат» роман жанрига қўйилувчи рисолавий талабларга тўла жавоб бериб, миллий тарихимиздаги бурилиш паллаларини, ҳаёти шундай паллаларга тўғри келган инсонлар руҳиятидаги эврилишларни кенг эпик кўламда акс эттиролган «Ўтган кунлар», «Кеча ва кундуз», «Лолазор» сингари бармоқ билан санарли қатордан жой олди. Дарвоқе, шуларни эътиборда тутиб, ўн уч йил аввал, қўлёзмани қайтариш чоғи муаллифни роман билан табрикларкан, унинг «Роман десам... бўладими?» деган саволига қатъий қилиб: «Роман. Жуда яхши роман!» – дегандим ва ҳамон шу фикрда собитман.
***
... ва аксинча, онгли ҳаётида бундай марраларни босиб ўтмаган авлодда мазкур жараённинг бирмунча қийин кечиши ҳам эҳтимолки, бунда юқорида саналган ўқувчининг ижодий тасаввур имкониятлари, умуммаърифий ва маданий савияси, ўқиш малакаси, эмоционал ҳолати, нияти каби омиллар устуворроқ аҳамият касб этади. Ҳозир буларнинг сўнггиси – ниятга тўхталмоқчиман. Яхши маълум, халқимизда ниятга алоҳида эътибор берилади, кўп ҳолларда амал ниятга қараб баҳоланади. Менга қолса, бадиият ҳодисасининг воқе бўлиши ҳам аввало ният билан боғлиқ, деган бўлардим. Раҳматли бобом айтгучи эди: намозга ният қилган одамнинг қулоқ қоқиши «дунё ишларини ортимда қолдиряпман, юзимни, дилимни Ўзингга бурдим» дегани экан. Яъни, ният қанча холис бўлса, ибодат шунча мукаммал: обид фақат Аллоҳ билан қолади. Шунга ўхшаш, мутолаага «бадиий асар ўқиш» нияти билан киришишгина матнни бадиият ҳодисасига айлантиради. Йўқса, матн – сўзлардан таркиб топган нутқий тузилма кўринишидаги яхши роман, дейлик, ипак қурти парваришига оид қўлланмадан айтарли фарқ қилмайди. Юқорида ният саноқ охирида зикр қилинган эса-да, ҳақиқатда у – бошқа барча омилларни ҳаракатга келтирувчи мотор, усиз маданий-маърифий савия ҳам, ижодий тасаввур имкониятию ўқиш малакаси ҳам – бариси бекор. Зеро, ният обидни Аллоҳ билан мулоқот кечувчи руҳоният оламига кўчиргани каби, ўқувчи ҳам ижодкор билан мулоқот кечувчи бадиият оламига ният орқалигина кўча олади. Фақат «кўчиш»нинг муҳим шарти бор – ният холислиги, буни эса ибодатга чоғланган обид дилидаги эҳтиёж ёки қалбини тўлдирган Аллоҳга нисбатан бетама ишқ, мутолаага чоғланган ўқувчидаги ҳамдардлик ёки бадииятга беғараз ошуфталик таъмин этади. Аёнки, ҳар икки ҳолда ҳам кейингиси тансиқроқ, улар кўпроқ хосларга тегишдир...
... ҳамдардлик туйиши қийинроқ бўлган авлод вакилларидан бири – Ҳ.Карвонли бадиий наср тили масалаларига бағишланган «давра суҳбатини ўқигач, У.Ҳамдамнинг «Мувозанат» номли романи ёдимга тушди: асарни ўқишни бошлаб охирига етказолмаганим, роман негадир «тортиб кетмагани»ни эсладим ва бунинг сабаби асар тили билан боғлиқ эмасмикан, деган ўйда китобни қайта ўқидим. Афсуски бу тахмин ўқиш жараёнида тасдиқланди»5,– деб ёзади. Сиртдан қараганда ғоят самимий ёзилгандек, лекин... Демак, «Мувозанат» ўз вақтида мунаққидни «тортиб кетмаган», ўшанда бунинг сабабини билолмаганидан «охирига етказолмай» ташлаб қўйган-у, давра суҳбати билан танишгач, сабабни кашф этиб турибди. Сизга қандай, билмадим-у, мен бу гапларнинг самимийлигига ишона олмайман. Аксинча, агар мунаққид «Мувозанат»нинг ўқувчиси бўлолмадим, деганида, бешак ишонган бўлардим. Зеро, асар ёзилган вақтда «қирқ ёш чегарасида» турган ва ундан катта авлод вакилларидан фарқ қилароқ, мунаққидга роман асосида ётган «дард»нинг юқиши қийинроқ. Негаки, катта авлод руҳиятидаги эврилишларни келтириб чиқарган ўзгаришлар билан бир вақтда мустақил ҳаётга қадам қўйган Ҳ.Карвонлининг замонани ўзгачароқ идрок қилиши табиий. Эҳтимол, ҳамкасбларга бироз малол ҳам келар, лекин ҳақиқат шуки, ҳар бир китобнинг ўз ўқувчиси бор, мунаққид ҳам, нечоғли юксак дид ё малака эгаси бўлмасин, аввало, ўқувчидир. Яъни, барча асарларга бирдек холис ва адолатли баҳо бериши мумкин бўлган мунаққиднинг ўзи йўқ. Албатта, мутахассис сифатида буни эътироф этиш осонмас – ўзингни ноқис сезасан, нафсинг оғрийди киши, лекин адолат ҳаққи тан олиш зарур. Назаримда, Ҳ.Карвонлининг «Мом синдроми» таъсирига тушиб қолиши шу ҳақиқатни иқрор этолмаганлик билан изоҳланади. Мунаққид кўпчилик алқаётган романни қизиқиб қўлга олган-у, асар «тортиб кетмаган»и боис ҳафсаласи пир бўлган. Ўшанда қаршисида танлов имконияти бор эди: ё «Мувозанат»нинг ўқувчиси бўлолмаганини тан олиш ва ё бошқа сабабларни қидириш – мунаққид кейинги йўлни танлайди. Ҳолбуки, «охирига етказолмагани»нинг ўзи асарга эстетик объект сифатида қарай олмагани, романнинг ўқувчиси бўлолмаганини кўрсатиб турибди. Аслида, бунинг ҳеч бир айбли жойи ҳам йўқ. Лекин мунаққид буни ўз-ўзига ҳам иқрор қилолмайди, натижада ният бузилади... чала-ярим ўқилган китобни четга сураркан «Нимасини мақташади бунинг?!» дея ҳайронлар қолган, айни дамдаги ҳолати ва ниятига мос жавоблар тахминлаб, бўшгина асарни маъқуллаш билан ўзлари хизмат қилаётган адабиётга зарар келтираётганларини сезмаётган «катталар»дан хафалар бўлиб кетган эса-да ажаб эмас... Майли, булар-ку, хаёлга келгани холос, иккинчи мутолаа ниятини мунаққиднинг ўзи очиқ эътироф этади: «бунинг сабаби асар тили билан боғлиқ эмасмикан, деган ўйда китобни қайта ўқидим». Хўш, бу ниятнинг нимаси ёмон, дерсиз? Билмадим, ҳар ҳолда, мунаққид бадииятига ошно бўлолмаганидан илгари чала-ярим ўқиган асар мутолаасига шу ният билан ёндашаётган экан, бундай ниятни тоза дейиш қийин. Зеро, ният тоза бўлмагани учун ҳам иккитагина жумлада асарда «эзгу ғоя» ифодаланганини қайд этибоқ «лекин»га... ундаги муваффақиятсиз ташбеҳлар, ноўрин қўлланган сўзлару келишик қўшимчалари хато ишлатилган ўринларни битталаб санашга ўтиб кетилади. Аминманки, агар бунақа ният билан ёндашилса, нафақат бутун бошли роман, ҳатто у ҳақдаги шапалоқдек мақоладан ҳам истаганча камчилик топиш мумкин, камина буни Ҳ.Карвонлининг ўзи ҳам яхши билишига асло шубҳа қилмайман...
(... бир томони, барибир шайтон бор эмасми, «қани шундай ният билан қараб боқ-чи!» дея қитиқлаб турса, иккинчи томони, даъволарим қуруқ бўлиб қолмаяптими, деган андиша ичингни кемириб турса, «Ке, ҳеч йўқ мақоланинг бошланишига шундай ният билан қарай-чи!» дея ён берганингни сезмай қоласан экан. Хуллас, мунаққид ёзади: «Жаҳон адабиётининг баркамол намуналаридан ҳайратланамиз, лекин бу юксаклик замирида ёзувчининг асар тили устида қаттиқ меҳнат қилганига кўпда эътибор бермаймиз». Тағин билмадим-у, тузук ниятли ўқувчи бу жумлани «юксаклик замирида ёзувчининг асар тили устидаги қаттиқ меҳнати ётганига кўпда эътибор бермаймиз» ёки «бу юксакликка эришиш учун ёзувчи асар тили устида қаттиқ меҳнат қилганига кўпда эътибор бермаймиз» қабилида услубий ва мантиқий жиҳатлардан тўғрилаб ўқийверади. Шундан кейиноқ мунаққид Ф.Кафка мадҳига ўтиб, жумладан, «Йигирма етти саҳифада ярим соат муддат атрофида рўй берган воқеалар ифодаланади» деб ёзади, бечора тузук ниятли ўқувчи эса кечиримлиликни ўзига фарз билиб, жумлани «ярим соат ичида рўй берган воқеалар тасвирланар экан» деб тушунаверади...
... иштаҳа емак чоғи келади, деганларидек, шайтонга ҳар қанча ҳай берай десам-да, яна битта-иккита нарсани айтиб ўтмасам бўлмайдиганга ўхшайверади. Мунаққиднинг Кафкага муҳаббати баландлигидан бўлса керак, унинг тил борасидаги хизматларини ибрат қилиб кўрсатмоқчи бўлади: «муаллиф воқеани диалог воситасида кўрсатиб, воқеага қаҳрамон муносабатини, яъни унинг кечинмалари, ўй-фикрлари баёнини ровий монологи – нутқига маҳорат билан уйғунлаштириб юборади. Таъкидлаш жоизки, бунда Ф.Кафка тилнинг янги имкониятларини очади». Мазкур ҳайрат изҳорини ўқиб, «ие, муаллифнинг назарий тайёргарлиги ҳам ўзимиз қатори, чоғи» деган ўйга бордим. Негаки, салкам Кафка кашфиёти сифатида тақдим этилаётган қаҳрамон ўй-кечинмаларининг муаллиф тилидан берилиши – ўзиники бўлмаган муаллиф нутқи (руслар буни «несобственная прямая речь» дейишади) Кафкага қадар ҳам бўлганини талабалик йилларимиз маърузаларда эснаб эшитган эдик. Тан олиш керак, мунаққид ёзувчига ҳам оз бўлса-да ҳақ беради: «Романда ёзувчи бадиий тасвир воситаларидан умуман фойдаланмаган, деб бўлмайди», – дея эътироф этади ва дарҳол, ҳақи ўтиб кетаётганидан чўчибми, инкорга шошади: «Аммо улар шунчалик камки, бу романга хос эмас». Буларни ўқигач, нега мунаққид «Мувозанат» тили ҳақидаги мулоҳазаларида оддийгина статист мақомидан кўтарила олмаганини ўзимча тушунгандек бўламан. Сезишимча, мунаққид бадиий тасвир воситаларини бадиий тилнинг белгиловчи хусусиятлари деб тушунади, ҳолбуки, уларнинг бадиий тил учун факультатив ҳодиса, яъни образлилик ва эмоционаллик каби белгиловчи хусусиятларни кучайтирадиган воситалар экани аллақачон оддий ҳақиқатга айланган. Нима десам экан, хуллас, роман тили ҳақида мақола ёзишга жазм этаркан илгари ўқилганларни бир сидра такрорлаб, янгилаб қўйилса яхши бўлармиди, деган андиша келади-да...)
Хуллас, мунаққиднинг нияти роман ўқиш эмас, балки нега унинг ўқувчиси бўлолмаганини ўзи учун аниқлаш, ўзини «оқлаб олиш» бўлган кўринади. Шу боис ҳам, гарчи ўзи «афсуски, бу тахмин ўқиш жараёнида тасдиқланди» деб ёзса-да, «афсуски»ни «хайрият» маъносида тушунсак тўғрироқ бўлади. Айтмоқчиманки, «Мувозанат»нинг ўқувчиси бўлолмагани сабабини ўзидан қидириб кўришга мунаққиднинг бўйни ёр бермади – асарнинг ўзидан излади, топди ва... ўз-ўзидан қониқиш ҳиссини туйди.
... мулоҳазаларимда тасаввурга эрк бериб баъзан меъёрдан ошгандек кўринишим тайин. Умид қиламанки, ҳамкасб дўстимиз каминада ўзига нисбатан ғараз йўқлиги, бадиий асарни қабул қилиш билан боғлиқ муаммо хусусида ўйлаганларимни ифодалаш учунгина мақоласини мисол қилиб олганимни ҳисобга олиб маъзур тутар. Таъкидлаш зарурки, «Мувозанат»га бундай муносабат бир Ҳ.Карвонлига хос дейиш фикридан мутлақо йироқман: бу – мунаққидга тенгдош ва ундан ёшроқ ўқувчиларнинг аксариятига хос. Зеро, «Мувозанат»га муносабат масаласида рецептив хусусиятлари бир-биридан фарқланувчи турли авлодга мансуб кишиларгина эмас, ҳатто баъзан бир авлоднинг турли қатламларига мансуб кишилар ҳам бир-бирига зид мавқеларда туриб қолдиларки, бу кўп жиҳатдан асар яратилган ва унда акс этган давр шарт-шароитлари билан боғлиқдир. Шуни назарда тутсак, романни катта авлоднинг салмоқли қисми ёқлаб, ёшларнинг салмоқли қисми ёқлай олмагани табиий экани англашилади. Бу эса ҳар бир асарнинг ўз ўқувчиси бўлади деган қоида «Мувозанат»га татбиқан ўта долзарб, деганидир. Албатта, ҳар ким ҳам ўқувчи сифатида муайян асар хусусида ўз қараши, баҳосига эга бўлиш ва уларни ифодалашга ҳақли. Лекин мунаққид дегани баҳо ва муносабатда юқоридагича жиҳатларни ҳам эътиборда тутиши зарур. Чунки, гарчи мунаққид ҳам биринчи галда ўқувчи саналса-да, баҳони мутахассис нуқтаи назаридан ва имкон қадар холис чиқариши лозим бўлади. Сираси, бу унчалик қийин ҳам эмас, бунинг учун бир нарсани ҳамиша ёдда тутиш кифоя: бизнинг ёзганларимиз – матнда нафақат бевосита айтганларимиз, балки айтмаган, ифодалай олмаган ёки айтишни истамаганимиздан силлиқлаб-хаспўшлаб ўтганларимиз ҳам муҳрланиб қолади. Юқоридаги мулоҳазаларимиз мақола матнининг шу тарафларига назар ташлашга уриниш деб тушунилса яхши эди. Дарвоқе, буни айтиб ўтириш ҳам ортиқча: ахир, бу ҳозир расм бўлган постмодернизмдаги «деконструкция» тамойили-ку, ёш ҳамкасбларимиз буни биздан яхшироқ биладилар.
***
... бунгача айтилган фикрлар контекстида олсак, устозидан «Яхши ёзилган асар ўқувчини мувозанатдан чиқариши керак» деган ҳикматни эшитиб олган М.Чориеванинг «Мен эса «Мувозанат» романида китобхонни мувозанатдан чиқарадиган янгилик кўрмадим»6, деган хулосаси муболағали кўринади. Муболаға шундаки, бу ўринда шахсий таассурот умумлаштирилиб, умуман «китобхон»га тааллуқли ҳукм тарзида тақдим этилмоқда. Ҳолбуки, мақола ёзилган пайтда роман мувозанатдан чиқарган китобхонлар бўлганки, бунга атай кўз юмилгани «Мом синдроми»идан нишона беради. Зеро, акс ҳолда, «романда мени мувозанатдан чиқара оладиган янгилик кўрмадим» дея тўғри ва адолатли хулосага келинар эди. М.Чориева мақола даромадида: «Мувозанат» романини ўқиб чиқарканман, оддий бир китобхон сифатида ўз таассуротларимни таҳлил қилишга, кўнглимдан кечган мушоҳадалар, хулосаларни эса қоралашга журъат этдим»,– дейди. Айтиш керакки, гарчи муаллиф «оддий китобхон сифатида» дея олифтанамо камтарлик даъвосида бўлса-да, бу билан асоссиз ҳукм-хулосаларни оқлаб бўлмайди. Адашмасам, «Мувозанат»ни беаёв «уриб чиққан» илк мақола муаллифи М.Чориева бўлади. Ўшанда, муаллифнинг Олий Адабиёт курси тингловчиси эканини билиб, олифталикни эртага дунёни лол этишга чоғланган айрим ёш истеъдодларга хос такаббурликка йўйган, бунга жиддий қарамаган эдим. Ҳолбуки, мақола муаллифининг, дейлик, асар тили ҳақида «хаста жумлалар», «иситмалаган жумлалар» каби ибораларни қўллаб, «у ёқ-бу ёғи «тарошланиб», узундан-узун, ўринсиз жумлалар ихчамлаштирилиб берилганида яхши бўларди-ёв» тарзида мазахлаб ёзиши на миллий менталитетга ва на танқид одобига мувофиқ келади. Ҳа, ўшандаёқ жиллақурса шу тарафига муносабат билдириш зарур эди. Начора, танқидчилигимизда «танқиддан тубан» калимаси билан оқланувчи бошқа бир кўринишдаги олифталик борки, камина ҳам ундан фориғ эмас...
(... акс ҳолда, мақола сиёҳи қуримасиданоқ ўйлаганлар айтилиб, касалнинг олди олинган, бу нарса нафақат мақола муаллифи, бошқалар учун ҳам фойдалироқ бўлармиди?! Кеч бўлса ҳам сўрагинг келади: «Сингилжон, роман тили ҳақида бунчалар такаббурона олифталик билан гапиришга маънавий ҳаққим бормикан, деган андиша ҳеч хаёлингизга келганми? Ҳақли бўлиш учун даъвогарнинг услуби камида бенуқсон бўлиши лозим эмасми? Ё бу борада «қуймоқнинг яхши-ёмонлигини айтиш учун тухум қилиш шарт эмас» ақидасини ўзингизга мослаштириб олганмисиз? Жиллақурса мақолангизнинг юқорида келтирилган илк жумласини олайлик: сиз «ўқиб чиқарканман ... журъат этдим» дейсиз. Ҳолбуки, «ўқиб чиқарканман» феъл шаклида ҳаракат тугалланмаганлиги маъноси бўлиб, жумла бутунлигида бошқа ҳаракат билан «бир пайтда»ликни англатади. Шу жиҳатдан қаралса, жумлада услубий-мантиқий ғализлик бор: ўқиш жараёнида «таассурот ҳосил бўлиши» тушунарли, лекин асарни «ўқиб чиққач»гина «журъат қилинади». Роман ҳақида мақола ёзаётган одамнинг ўз таассуротларини таҳлил қилиш»ни ният қилиши ҳам қизиқ-да: ахир, у романни таҳлил қилиши ва йўл-йўлакай таассуротларини баён қилиши керак эмасмиди?! Менимча, шундай, кўнгилда кечган «таассуротларни таҳлил қилиш» – бошқа касб кишиларининг иши... Ёки «кўнглимдан кечган мушоҳадалар, хулосаларни эса қоралашга журъат қилдим» дейилгани-чи! Ахир, «мушоҳада» – фикр юритиш, ўйлаш дегани-ку, бу жараённинг кўнгилда кечиши ғалати эмасми?!.. Камина мақола муаллифининг биттагина жумласига тўхталдим ва шу асно бир матал ёдимга келди-ю, уни эслатиш ноқулай...)
... М.Чориева ўзининг эътирозларида роман тили билангина чекланиб қолмайди, пардани баландроқ олгиси келади: «муаллиф воқеаларни тизиш жараёнида гоҳида чалғиб кетса, баъзи ўринларда сунъийликка йўл қўяди». Мазкур даъвони асослаш учун, жумладан, хаста Амир ҳолати тасвирланган иккита лавҳа – мусича билан боғлиқ эпизодлар далил қилиб олинади. М.Чориева эътирозлари нимада эканлигини тушунтириб ўтиришни ортиқча санайди: «Шу иккала – 60-71-қисмларни солиштирсангиз, бизнинг юқоридаги сунъийлик, жумлалар чўзилиши, ортиқча ишлатилган сўзлар каби бир қанча даъвомизга ҳам жавоб топасиз...» – дейиш билан кифояланади. Тил масаласидаги эътирозларни (уларнинг қимматига қавс ичида баҳо бердик) қўя турайлик-да, «сунъийлик» тамғасига тўхталайлик. Фаҳмлашимча, М.Чориева «сунъийлик» деганда ҳаётий, яъни ишонарли чиқмаган тасвирларни назарда тутади ва шу боис романдан олинган қуйидаги парчани келтиради: «... Ва шу заҳотиёқ қақшатқич совуқдан учолмай, қанотлари шалпайиб турган мусичани кўрди. (Унинг кўзлари худди сичқонни кўриб қолган мушукникидек чақнаб кетди. Мусича кўмилмай қолган ток шохидан тушиб кетай-тушиб кетай деб турарди. Амир беихтиёр ўрнидан туриб кетди, оғзининг суви қочди.) Бироздан сўнг эса ўзини ташқарида кўрди. Мусича энди музлаб, тараша бўлиб қолган, ерда ётарди. (Ҳоли хароб эди, шунга қарамай, одам шарпасини сезиши билан шалвираб қолган қанотларини қоқиб учмоқчи бўлди, икки-уч метр чамаси учди ҳам, аммо яна ерга қулади. Амир ҳар қадам босганда ўнг оёғи бор бўйига қақшаб оғрирди, қаттиқ тепишганга ўхшайди, лекин уни ҳаракатга келтирган куч – очликнинг ҳукми ўткирроқ эди, бир зум бўлсин, ҳатто иккиланишга изн бермасди. Чўлоқланганча, Амир мусичанинг ортидан атиргулларнинг қуруқ шохлари шихшайиб чиқиб турган қорли майдонга кирди.) Мусича оппоқ қорда ёнбоши билан ётар, кўзлари олайиб, қинидан чиқиб кетай деб турарди. Амир ўзини қуш кўзидан пана қилган бўлиб, орқасидан яқинлашди ва ўлжага отилди. Лекин ўтса (аслида «ўлжа» – Д.Қ.) яна париллаб учиб нарироққа бориб тушди...» Аввало шуки, мақолада биз қавс ичида берган ўринлар тушириб қолдирилган. Агар парчада изчил жараён тасвирлангани эътиборга олинса, мазкур қисқартиришлар унинг моҳиятини бузганини айтишим ортиқча. Жараён тасвири сифатида қарасак, М.Чориева қорайтириб таъкидлаган дастлабки икки жумла асло ортиқча эмас, балки, улар жараён – силсиланинг муҳим ҳалқалари. Яъни, жумлалар чўзилиши, ортиқча ишлатилган сўзлар қабилидаги эътироз асоссиз. Қорайтириб берилганига қараганда, М.Чориевага мусичанинг «кўзлари олайиб, қинидан чиқиб кетай деб» ётиши сунъийлик бўлиб кўринган, чоғи. Шундай бўлса, бу даъво ҳам асоссиз: жараён муаллиф нигоҳи орқалигина эмас, Амир нигоҳи, балки, биринчи галда Амир нигоҳи орқали берилмоқда. Бас, сизу бизга мусичанинг мошдеккина кўзи бу қадар бўртиб кўринмаслиги мумкин, лекин... ҳуши ўзига келган чоғлар яқинларидан, борингки, ёруғ оламдан хафаланган, очликдан силласи қуриб юргани ҳолда фирибгар шеригига насибасини олдирган, гоҳ худу гоҳ бехуд аҳволдаги руҳий хастага шундай кўринса... соғлигида беозорлик тимсоли деб билгани шу жимитдек жонзотда ҳозир ягона нажот – емишни, айни чоқда, юрагида йиғилган дунёга нисбатан аламини олиши мумкин бўлган ягона объектни кўраётган бўлса не ажаб?! Ахир, руҳи соғлик билан хасталик аро талош бўлиб турибди, шу боис ҳам шуурига мусичанинг кўзи санчилаётгандек ҳис қилиб, «ўзини қуш кўзидан пана» қилишга уринмаяптими шўрлик?!.. Фикримча, шундай. Бироқ буни ҳис этиш учун асар бадииятига ошнолик, Амир кўзи билан ҳам қараб кўриш талаб этиладики, М.Чориева буни ё уддалай олмайди, ё истамайди. Шу боис ҳам унинг наздида мусича билан боғлиқ иккита эпизоднинг берилиши ўринсиз такрор бўлиб, кейингиси аввалги ҳолатнинг «давомига ўхшаш ўрин», холос. Ҳолбуки, биринчи эпизод – жигарининг аҳволини кўриб юраги пора бўлган, чидаб туришга ҳоли келмаётган Юсуф нигоҳи орқали берилган, ҳар икки эпизоднинг ўз ғоявий-эстетик вазифаси, юки бор...
... халқда «онангни отангга бепардоз кўрсатма» деган нақл бор, М.Чориева тамом зид йўлдан боради: ўгай қизни совчиларга тасқара қилиб кўрсатган ўгай она мисоли. Юқорида кўрганимиз парча моҳиятини бузиб беришнинг ўзи – даъвомизга асосли далил. Бироқ бугина эмас. Муаллифининг аксар эътирозлари асар тили билан боғлиқ бўлса-ю, мақоласига олинган кўчирмада «ўлжа»нинг ўрнига «ўтса» берилса... ёки «Амир ўзига ўхшаб бир хил – кўк рангли иштон-кўйлак кийган иккита бемор билан бирга...» жумласи мақолага «Ўзига ўхшаб бир хил экан – кўк рангли иштон-кўйлак кийган иккита бемор билан бирга...» шаклида ўтса, ғирромлик бўйи анқигандек туюлмайдими сизга?! Эҳтимол, ким учундир бу ғирромлик бўлса ҳам ваҳима қилишга арзимайдиган, борингки, «майда ғирромлик» ё шунчаки «механик хато»дир. Балки, шундайдир. Лекин ишонинг, камина ҳам жудай-ла майдакаш эмас: мақолада каттароқ доирадаги ғирромликни сезмаганимда, эътибор ҳам бермаган бўлардим. Мана, ўша каттароқ доирадаги ғирромликлардан бири: «Юсуфнинг қишлоғига кириб келгандаги ҳолатини эслайлик. У қаерга бормасин, гоҳ «сумкасига», гоҳ чўнтагига «қўл солиб беш-олтита» қоғозли қанд олиб, кичкинтойларга узатаверади-ю, бироқ бу қандлар сира тугаб қолмайди». Соддароқ газетхон буни ўқиб беихтиёр «боплапти!» деб юбориши мумкинлиги ҳам, аслида М.Чориева шунақа осон эффект – самарани кўзлагани ҳам эҳтимолдан ҳоли эмас. Лекин нима бўлганда ҳам, бу ғирт туҳмат – ишонмаган санаб боқсин: Юсуф биринчи бор қишлоғига кирган маҳали «сумканинг чўнтагига қўл тиқиб, болаларга ширинлик улашади», кейин эса Кенжавой амакисини йўқлаб борганида энди «чўнтагига қўл солиб, беш-олтита қоғозли қанд олиб, кичкинтойларга узатади» – вассалом, яъни бу ўринда «гоҳ...гоҳ...» дея ҳайрон бўлиш умуман ортиқча. М.Чориева бир нарсага дуруст разм қилмай қолган чоғи: Юсуфни кекса энасини йўқлаб келиш учун Кенжавой амакисиникига юбораркан, онаси йўқдан йўндириб бўлса-да қўлига тугун тутқазади! Юсуф шу муҳитда тарбия топган, бас, кетар чоғи кўнгли бўлмай, жиянларга берарман деб сумкасидан «беш-олтита қоғозли қанд» олиб, чўнтагига солиб олса... майлими? Тўғри, матндан Юсуф яна бир бор, келган куни кечқурун бутун оила жам бўлган пайт сийловсиз қолган жиянларга қанд улашганини ҳам англаш мумкин, лекин шунда ҳам «қандлар тугаб қолиши» ҳақида қайғуриш шарт эмас. Ёки ёзувчи М.Чориевага ўхшаш инжиқроқ ўқувчиларни хотиржам қилиш учун, масалан, «сумкадаги килоси атиги фалон сўмлик майда шимийдирган қанд эди, ниҳоятда баракали экан лекин, бир килоси пистон дона чиқар-ов» дея изоҳ бергани дуруст бўлармиди?.. Шунга ўхшаш, М.Чориева Юсуфнинг «йўлдан бирор кило гўшт олволмаганига афсус қил»гани билан «орадан уч кун ўтмай эса гўштдан қизғонилган йўлкира ҳақида лом-мим дейилмай» сигирнинг сотилиши орасида ҳам мантиқсизлик кўради ва буни муболағага йўяди. Мақола муаллифи матндан сал чалғиган кўринади, сигир «орадан уч кун ўтмай» сотилгани йўқ. Ўша сигир сотилгани хабари берилган бобдан шундоқ аввалги бобнинг «Юсуфлар қишлоқдан ҳадеганда қайтишавермади» деган жумла билан, хотинининг хархашаси эса «ишдан уч кун кечикдим»дан бошлангани шунга далолат қилади. Агарки, М.Чориева айтмоқчи «гўштдан қизғонилган йўлкира» экан, гап йўл ҳақига учма-уч етадиган маблағ ҳақида бормоқда. Ахир, Юсуф ҳам эркак киши: ҳар хил вазият бўлади, қишлоғида бир неча кун туриб қолгач, беш-тўрт сўм сарф қилиб қўйиши мумкинми ё йўқми? Фикримча, дуруст ниятли китобхон буни шундоғам тўғри қабул қилаверади. Табиийки, йўлкирадан нима учун, қанча ва қандай сарфлаб қўйилгани бадиий ният ижроси учун муҳим бўлганида, ёзувчи буни тасвирлаган бўларди. Модомики, ундай эмас экан, шундоғам тушуниб олиш мумкин нарсани тасвирлаш эзмаликка тортиб кетади... бундан ташқари, китобхон Юсуфнинг хотини эмаски, унга ҳаражатлару чўнтакнинг жорий ҳолати ҳақида ҳисоб бериб туриши зарур бўлса...
***
... баҳс деганлари ўзи кўп яхши нарса. Фақат бир шарт биланки, у баҳслашувчи томонлардан бирининг ҳақлигини эмас, ҳақиқатни аниқлашга йўналтирилган бўлса. «Ўзбекистон адабиёти ва санъати»да анъанавий тарзда бериб борилувчи баҳслар адабий жараённи қўзғаб-жонлантириш билан танқидий фикрнинг ўсишига самарали таъсир қилганини таъкидламаслик инсофдан бўлмаса керак. Шунга қарамай, газета баҳсларни ташкил қилиш ва ўтказиш масаласида жиддий ўйлаб кўрса янада фойдалироқ бўлармиди, деган андиша туғилади. Биз юқорида тўхталган иккала мақола ҳам «ЎзАС»да ва иккиси ҳам «Баҳс» рукнида берилгани андишамиз асоссиз эмаслигини кўрсатади. Албатта, адабиёт газетаси бўлгани билан «ЎзАС» ҳам матбуот нашри ва ўз фаолиятида шундан келиб чиқади, публицистика тамойилларига таянади. Яъни, даврий нашр сифатида унинг имкон қадар кенг ўқувчилар оммасини ўзига жалб этадиган йўллар излаши ҳам табиий. Эҳтимол, битта масала ёки битта асар юзасидан турлича, ҳатто бир-бирига тамом зид фикрларни эълон қилиш шундай йўлларнинг бири ҳамдир. Лекин адабиёт газетаси сифатида «ЎзАС»нинг зиммасига маълум даражада адабий жараён ҳавосини белгилаш, адабий жамоатчилик фикрини шакллантириш, ўқувчи дидини юксалтириш каби қатор масъулиятли вазифалар ҳам тушади. Демак, унинг саҳифаларида, хусусан, «Баҳс» рукнида эълон қилиш учун материал танлаганда муаллиф фикрининг дадиллиги ё бошқалардан кескин фарқланиб турганигагина эмас, адабий-назарий жиҳатдан асосли ё асоссизлиги, муносабатнинг холис ё нохолислигига ҳам қараш лозим бўлади. Аминманки, шу томони ҳам эътиборга олинганида, М.Чориеванинг мақоласи ҳам, Ҳ.Карвонлининг мақоласи ҳам ҳозирги кўринишида чоп қилинмаган бўлар эди. Асли бунинг учун кўп нарса талаб қилинмайди ҳам: бор-йўғи материалга адабиётшунос сифатида ҳам қараш, зарур бўлса муаллиф даъволарининг қай даражада асосли эканини «ички экспертиза»дан ўтказиш талаб этилади холос...
... газета дейилгани билан, аниқки, бу сўз замирида конкрет одамлар турибди. Шундай экан, инсонга хос ожизликлар газетага ҳам ёт эмас, албатта. Обрўли нашрда ғайирлик нафаси уфуриб турган мақолаларнинг шу ҳолича чиқиб кетгани киши кўнглига иштибоҳ солади: «газета У.Ҳамдамни унчалик хушламайдими?» дея ўйлаб қоласан... Тўғри, «Мувозанат»дан олинган таассуротлар совимай турибоқ газетада аввал Ҳ.Аҳмедов, сўнг И.Қувондиқовнинг мақоласи берилди, бошқа мавзулардаги қатор чиқишларда гап ораси роман ҳам тилга олиниб, илиқ фикрлар билдирилди. Лекин мундай эслаб кўрсам, ўшандан бери ўтган олти-етти йиллардан бери газетада У.Ҳамдам ижоди ҳақида берилган материалки бор, унда танқидий руҳ устуворлик қиларкан: юқоридаги икки мақола, кейин Н.Худойберганов билан С.Содиқнинг «Исён ва итоат» ҳақидаги чиқишлари, ниҳоят, К.Жўраевнинг кейинги роман таржимаси ҳақидаги мақоласи. Очиғи, шу охирги мақола кўнгилдаги иштибоҳ учқунини пуфладики, бунинг ўзига яраша тарихи бор...
... чамаси уч йиллар бўляпти, У.Ҳамдам университетимизда бўлиб, талабалар билан учрашди. Учрашувдан кейин кафедрага чиқдик: учрашув кичикроқ даврада давом қилди. Ўшанда домламиз К.Жўраев ёзувчига мақола қўлёзмасини берган эдилар: «Аввал муаллифнинг ўзи танишиб чиқса, кейин, иложи бўлса, чоп этилишига ёрдам берса...» Шу-шу мақола хаёлимдан кўтарилган экан. Кейинроқ пойтахтга йўл тушганида Улуғбек билан кўришдик, унинг ўзи мақоладан сўз очиб қолди: «Домланинг олдида хижолатман. Мақолани яхши ёзган экан, менга ёқди. Лекин ўзинг ҳақингда ёзилган нарсани «чиқариб беринг» дейиш жуда ноқулай бўларкан. Бировлар орқали бир-икки ерга жўнатдим, натижа бўлмаяпти...» Ўзига ҳам нусха қолдирган экан, ўқиб чиқдим. Мақола ҳақиқатан яхши ёзилган, Улуғбекнинг «менга ёқди» дейиши бежиз эмас эди. Эҳтимол, газетада мақолани ўқиган кишиларнинг бу гапга ишониши қийиндир. Лекин гап шундаки, қўлёзма аслида ўн икки бетлик бўлиб, муаллиф унинг учдан икки қисмида «Исён ва итоат» романини билгичлик билан таҳлил қилган, қолган қисмида таржимага тўхталган эди. Тушунган бўлсангиз керак: ёзувчи самимий фикрлар қатори айтилган танқидий мулоҳазаларни ҳам қабул қилган, яъни мақолага «яхлит олиб» қараган ва шу боис «менга ёқди», деган. Хуллас, воқеаларнинг кейинги ривожи менга қоронғу, билганим шуки, орадан шунча вақт ўтиб, газетада қўлёзманинг учдан бири – танқидий мулоҳазалар билдирилган қисми «Маъно ва мантиқ бирламчи»7 деган ном билан эълон қилинди. Албатта, газета ўз имкониятларини ҳисобга олиб мақолани қисқартиришга ҳақли. Лекин табиий савол туғилади: нима учун муаллифнинг «Исён ва итоат» ҳақидаги ижобий мулоҳазалари қисқартирилган-у, танқидий фикрлари деярли тўлиқ эълон қилинган? Эҳтимол, буни газетада таржима масалалари кўтарилгани билан осонгина изоҳлаш ҳам мумкиндир. Фақат, бу ҳолда бошқа қатор саволлар кўндаланг бўлади. Аввало, газетада илгари эълон қилинган иккала мақолада ҳам «Исён ва итоат» ижобий баҳоланган эмас. Ҳолбуки, китобхонлар орасида ҳам, мутахассислар орасида ҳам уни маъқуллаганлар, ҳатто, «Мувозанат»дан хушроқ кўрганлар (жумладан, марҳума Н.Владимирова, маъқул кўргани боис ўз ташаббуси билан таржимага қўл урган) йўқ эмас эди. Мундай қарасанг, газета фикрлар турличалигини ёқлайдигандек, шу боис ҳам «Баҳс» рукнини очиб қўйибди. Шундай экан, нимага газета қўлёзманинг бошқа қисмини босмайди? «Исён ва итоат» ҳақида тугал ҳукм чиқариб бўлинган, деб биладими? Ё бўлмаса, У.Ҳамдам асарларига ижобий фикр раво эмас деб ҳисоблайдими?.. Дарвоқе, «Мувозанат» юзасидан «Баҳс»га ёзилган таҳририят сўзида «газета ҳажми имкон бермагани боис мақолалар қисқартирилган ҳолда чоп этилмоқда», дея таассуф билдирилган эди. Буни эслаб кўнгилга андиша келади: ўшанда ҳам қисқартириш шу йўсин амалга оширилмаганмикан? Мабодо шундай бўлса, эътирозлар нишонини тўғри олмаган бўлиб чиқмасмиканман?.. Албатта, қисқартириш муаллиф розилиги билан амалга оширилган бўлиши эҳтимоли ҳам йўқ эмас. Бироқ ўшанда ҳам, назаримда, юқоридаги эътирозлардан газетани буткул соқит қилиб бўлмаса керак...
***
... ҳа, «Исён ва итоат»ни «Мувозанат»дан кўра хушроқ қабул қилганларнинг бўлгани бор гап. Эсингизда бўлса керак, «Исён ва итоат»нинг чоп этилиши П.Коэльонинг «Алхимик» романи уйғотган шов-шувлар ҳали тиниб улгурмаган бир пайтга тўғри келганди. Албатта, дунёнинг кўплаб тилларига ўгирилиб миллионлаб тиражда чоп этилган чин маънодаги бестселлер қаршисида атиги икки минг нусхада босилган «Исён ва итоат» – мисоли денгизга тушган томчи. Шундай бўлса-да, асар беиз кетмади, зеро «Мувозанат» муаллифидан... Майли, буни қўя турайлик-да, «Алхимик»ка қайтайлик: асарни эҳтирос-ла кўкларга кўтариб алқаганлар ҳам, совуқликками тортиб кетувчи вазминлик-ла қаршилаганлар ҳам, «бунинг нимасига шунча шовқин!» дея ғижинганлар ҳам бўлди. Хуллас, яна ўша гап: «Ҳар бир асарнинг ўз ўқувчиси бор!» – жумладан, «Исён ва итоат»нинг ҳам. Ростини айтай, ўзим ҳам аввалига бу сирада эмасдим: илк таассуротим, умуман олганда, яхши бўлса-да, асар каминани «Мувозанат» қадар «мувозанатдан чиқара олмаган»ини, кўнгилга «Улуғбек бироз шошмадимикан?!» деган андиша инганини тан олишим лозим. «Ҳай, ўзгачароқ бир йўсинда ёзилибди-да, менга унчалик ўтиришмади, чоғи...» – дедим-қўйдим ўшанда...
(... китоб чоп этилганидан маълум муддат ўтгач, аниқ вақти эсимда йўқ, Улуғбек телефонда айтиб қолди:
«– Нинель Васильевна «Исён ва итоат»ни роса бир соат мақтади, ишонасизми?! «Мувозанат»дан, ҳатто, «Алхимик»-дан ҳам баланд, деворди...
– Ол-а...
– Ўзим ҳам ҳайрон бўлдим, ака, жуда ғалати бўларкан... Таржима қиламан, дейди...»
Ўшанда марҳуманинг баҳосига, рости, жиддий қарамагандим: «Ҳа, энди, кексайиб қолган аёл, ўқиб таъсирланса таъсирлангандир... Улуғбек билан деярли ҳамхона ишлайди, охорли таассуротларини тўкиб солса солгандир – тайёргина эшитар қулоқ бўлса...»
Кўп ўтмай роман таржима қилинди, китоб бўлиб чиқди ҳам. Ўзингиздан қолар гап йўқ: китобдан элликтагинаси Андижон давлат тиллар педагогика институтининг рус филологияси бўлимида тарқатилди. Ўша вақтда факультетни бошқариб турган дўстимиз Т.Раҳмоновнинг айтишича, русийзабон талабалар асарни жуда яхши қабул қилишган: турли баҳс-мунозаралар бўлган, муаллиф билан учрашув уюштиришни сўрашган...
... шундан бери кўп ўйлайман: роман мутаржимни нимаси билан бунчалар мафтун этди? Русийзабон талабаларни-чи? Нега бу талабалар ўзбек насрининг русчага ўгирилган бошқа намуналарига, масалан, биз мудом ҳайрат-ла ўқийдиган «Ўтган кунлар»га у қадар рағбат қилмайдилар-у, «Исён ва итоат»га катта қизиқиш билан қарадилар? Гап таржима савиясидамикан? Ундай десак, жиллақурса мутаржимнинг ўзи асарни ўзбекчада ўқиган эмасми?!.. Ё гап мавзуда – унинг умуминсоний қийматга моликлигию долзарблигининг вақт ҳукмидан ташқарида эканидамикан? Ундай десак, «Ўтган кунлар»да қўйилган муаммолар қиймат жиҳатидан асло кам эмас-ку?! Назаримда, ҳамма гап – ифода йўсинида. Дейлик, «Ўтган кунлар»нинг нафақат мазмун-мундарижаси, ифода йўсини ҳам том маънода миллий: у миллий турмушимиз, урф-одатларимиз, тилимизда аксланувчи миллий руҳ билан чамбарчас боғланиб кетган, асар жозибасини улардан айро ҳолда ҳис этиш имконсиз. Зеро, бу ўринда бадиият ҳодисасининг воқе бўлиши учун ўқувчининг роман воқелигида ўзбек бўлиб яшаши ва романни (ўзбек) онгию қалбида яшатиши талаб этилади. Аксинча, «Исён ва итоат»да миллий турмуш, умуман, реаллик билан боғланиш шартли ва анча заиф. Яъни, муаллиф ҳақиқатга монанд реалистик образлару манзаралар яратишни мақсад қилмайди, шартли-рамзий образлар воситасида оламу одам моҳиятини англашга интилади. Шу жиҳатдан қаралса, «Исён ва итоат»га ривоятнамолик (руслар буни «притчевость» дейишади) хос бўлиб, ифода хусусиятларига кўра у А.Камю, Ф.Кафка, Г.Маркес, Х.Кортасар каби санъаткорларнинг асарларига яқинроқ. Реал воқелик билан алоқаси заиф бўлганидан «Исён ва итоат»даги образлар худди масал ва ривоятлардаги каби аввалбошданоқ универсаллик касб этади. Шунақа экан, асардаги образларни бугунги воқелик билангина боғлаб тушунишга уриниш – хато, бу ўринда ўлчамни каттароқ олиш лозим бўлади. Фикримча, ўзга халқ вакилларига асарнинг универсал томони яқинроқ, зеро уларнинг диққати аввало ва тўғридан-тўғри шунга қаратилади. Бас, русийзабон талаба образларнинг универсал моҳиятидан келиб чиққан ҳолда романга «катта вақт» (М.Бахтин) ўлчовида – «исён» ва «итоат» концептлари талқинига Ф.Достоевский, Л.Толстой, А.Камю каби адиблар талқинлари контекстида қараб, эҳтимол, ўзи учун янги жиҳатларни кўрган ва тегишича ҳақ берган бўлса не ажаб?!..)
... ҳа, «Мувозанат» муаллифидан ўқувчилар кўп нарса кутганди, жумладан, камина ҳам. Тағин билмадим-у, лекин савол «хўш, нимани кутгандинг?» тарзида аниқ қўйилса, кўпчилик жавобга қийналса керак. Ҳартугул, ўзимда ҳануз аниқ жавоб йўқ. Ўйлаб кўрсам, ўшанда ёзувчидан кунимизни «Мувозанат»даги каби дадил ва теран таҳлил этган том маънодаги реалистик асар кутгандекман, назаримда, гўё Улуғбек шу йўлда бардавом бўлишию лоақал яна бир баҳя кўтарилиши шартдек. Очиғи, ўшанда «тўхта, ахир, ёзувчининг ҳам дилида ўз дарди, айтмоқчи бўлгани бордир, қолаверса, дилидагини айтишга мос ифода топиш йўлида изланаётгандир» қабилидаги андиша сира кўнгилга келмаган, хуллас, оддийгина худбинлик қилган кўринаман...
... «Инсонлик – юксак бурч»8 номли мақоласини ёзганида ҳурматли домламиз Н.Худойберганов ҳам шу каби кайфиятда бўлган чоғи. Шу боис ҳам домла мақола аввалида М. Қўшжонов «Мувозанат»ни «ёш ёзувчининг ижодий ютуғи сифатида баҳолаганига тўла қўшилиши»ни айтибоқ кейинги асари «роман деб аталишга қанчалик лойиқ ва ёзувчининг навбатдаги ижодий ютуғими – бу энди жиддий масала» эканини таъкидлайди.
Аввало, асар жанри ҳақида. Мунаққиднинг «Исён ва итоат»ни роман дея эътироф этишига нима монелик қилаётгани мақола якунида англашилади: «Роман – ҳаёт ва инсоннинг ички оламини, моҳиятини кенг ва атрофлича тадқиқ этадиган салмоқли бадиий тафаккур майдони. Аммо бу фазилат «Исён ва итоат»да, афсуски, кўзга ташланмайди». Ҳолбуки, бу таҳлил қилинаётган асар табиатига мутлақо зид хулоса, у ҳақда бунинг акси айтилса тўғрироқ бўларди. Зеро, қавс ичидаги мулоҳазаларимиздан ҳам кўриш мумкинки, «Исён ва итоат»да айнан ҳаётни, инсонни бадиий тадқиқ этиш мақсади етакчилик қилади, яъни ёзувчи учун у олам ва одам «моҳиятини кенг ва атрофлича тадқиқ этадиган салмоқли бадиий тафаккур майдони». Демак, масалани ўзгачароқ – «асарнинг айни шу жиҳати нега домламиз эътиборидан четда қолди?» тарзида қўйиш тўғрироқ бўлади. Фикримизча, бунинг сабаби олим «Исён ва итоат»-нинг ўзига хос ифода йўсинини ҳисобга олмагани, унга реалистик роман, яна ҳам аниқроғи, «Мувозанат» мезонлари билан ёндашганидадир. Жумладан, мунаққиднинг «Акбар қамоқдан чиққач, кейин унинг бирданига Челябинскда юрганлиги маълум қилинади»,– дейиши асарнинг сюжет-композицион қурилишидаги ўзига хосликни ҳисобга олмаслик натижасидир. Аввало, Акбар «бирданига Челябинскка» бориб қолгани йўқ: учинчи бобда табиб билан бемор диалоги орқали унинг қамоқдан чиққани хабар қилинади, – тўртинчи бобда Акбарнинг устозига: «нима қилишимни билмаяпман. Чиққанимга ҳам бир ой бўлди, лекин ишга ҳеч қўлим бормаяпти. Мактабга эса олишмас экан...» деган изҳори берилади, – саккизинчи бобда жужуқ болакай тилидан рўзғордаги қийинчиликлардан хабар берилиб, Акбарнинг «полапонларини юзларидан чўлп-чўлп ўпаркан, кўзларига аччиқ ёш келгани» ва «бўлади, гўшт ҳам, овқат ҳам бўлади, болажонларим» тарзида мисоли онтдек эшитиладиган сўзлари берилади, – фақат шулардан сўнггина, тўққизинчи бобда, Акбар «Челябинскда юрганлиги маълум қилинади». Яъни, муаллиф бу жараённи анъанавий романлардаги каби изчил ва батафсил тасвирламайди, аксинча, ривоядан атайин «сувни сиқиб чиқаради», бу билан эса асосий эътиборни қўйилган муаммога қаратади. Атайинлик, масалан, у ёки бу персонаж сюжет линиясида кетма-кет берилган икки воқеа орасида ойлар, баъзан эса йиллар бемалол ташлаб кетилганида яққол кўринади. Айни чоқда, бу ўқувчи тасаввурида сюжет воқеаларининг изчил ва ўзаро мантиқий алоқадорликда тикланишига ҳалал бермайди. Фақат, бунинг учун ўқувчидан ёзувчи таклиф этаётган шартга кўниш, асарни қабул қилиш механизмларини шунга мос созлаш талаб этилади, холос...
... домла бу шартга кўнмайди ва яна «Исён ва итоат»га реалистик асар талабларини қўйишида давом этади: «кейинги бобларда қандайдир Лариса хола, табиб, Турсунбой ака деган кишилар Акбар билан ўзаро муносабатда бўлгани сўзланади. Ҳа, фақат сўзланади. Сўнгра Акбарнинг Диана исмли бир бузуқи аёлни севиб қолгани ҳам ошкор этилади. Лекин романда бу ўзаро муносабатларнинг мағзи-моҳияти бадиий тадқиқ этилмайди». Негадир, домла бу гапларни жиддий айтганига ҳануз ишонгим келмайроқ туради, улар баҳс қизиғида бехос айтиб юборилгандек туюлаверади... Тағин билмадим-у, аммо бу йўсин мулоҳаза номдор мунаққидга муносиб эмасдек. Ахир, романдаги алоҳида сюжет чизиқлари марказида турган қандайдир Лариса хола, табиб, Турсунбой ака деган кишилар тақдири «исён» ва «итоат» концептларини теранроқ бадиий мушоҳада қилишга хизмат қилади-ку?! Яъни, ёзувчи мақсади «ўзаро муносабатларнинг мағзи-моҳиятини бадиий тадқиқ» этиш эмас, зеро, уларнинг асар структурасидаги ўрни ва вазифаси бошқа: бири иккинчисини тўлдиради, яна бириси бошқасига зидланади, бириси умумий манзарага нур, бошқаси эса соя ташлайди ва шу тариқа парчалардан таркибланган бутунлик – мозаика юзага келади. Таъбир жоиз бўлса, мунаққид мозаика муаллифига «нега чоклари қолган?!» дея эътироз қиладики, бу ўринда «ё сал узоқроқдан қараб боқинг, ё нариги залга ўтиб рангтасвир асарларини томоша қила қолинг», дейиш ўринли бўлади. Жумла оҳангига қараганда, домла қаҳрамоннинг «Диана исмли бир бузуқи аёлни севиб қолгани»ни сира ҳазм қилолмайди. Албатта, инсон сифатида муайян тоифага нисбатан ўз қарашига эга бўлиш, муносабатини ифодалашга ҳамма ҳам ҳақли. Бироқ шуниси ҳам борки, асар бадиий воқелигида ҳаракатланаётган персонажга муносабатда мазкур ҳуқуқ чекланган, бу ўринда бадиият қонунлари устувор мақом тутади (йўқса, «Тирилиш», «Кеча ва кундуз», «Холисхон», «Қўрқинчли Теҳрон» каби ўнлаб асарлар адабиётда «прописка»ли бўла олармиди?!). Асосийси, асарда Акбар «бир бузуқи аёлни севиб қолгани» шунчаки ошкор этилмайди, аксинча, севги ҳар икки қаҳрамоннинг маънавий-руҳий изланишларида муҳим ҳалқадир. Назаримда, бадиият ҳодисасига соф ахлоқий мавқедан ёндашгани домланинг буни кўра олишига ҳалал бергандек...
... аслида, мунаққиднинг асарда «кўпгина воқеалар, ҳодисалар, ривоятлар қаламга олинади. Аммо улар қаҳрамонлар тақдири ва руҳиятининг моҳиятини очишга деярли хизмат қилдирилмайди» тарзидаги эътирозига ҳам асарнинг мозаика тарзида қурилгани ҳақидаги мулоҳазамиз етарли жавоб бўлса керак. Бироқ шу ўриндаги фикрни далиллаш йўсини қизиқ кўриндики, бунга тўхталиб ўтмасак бўлмайди: «асардаги асосий қаҳрамон Акбар ўқитувчилик вазифасини бажараётганида Садр исмли ўқувчи синфга киришдан бош тортади. «Кирмаймиз, бир ҳафтадан кейин мактабни битирадиган бўлсак, ўқидик нима-ю, ўқимадик нима?» дейди. Акбар аччиғланиб Садрни юзига тарсаки туширади ва шу тарсаки учун қамалади. Орадан кўп ўтмай авф этилади. Хўш, бу воқеа романда нима учун келтирилган. Ахир, Чехов асарда милтиқ деворда осиғлиқ турибди, дейилса, бу милтиқ охир-оқибатда отилиши керак, деган эди-ку? «Исён ва итоат»да қаламга олинган юқоридаги воқеа эса фақат қаҳрамон тақдиридаги бир воқеа бўлиб қолган. Унинг мағзи-моҳиятига чуқур кирилмайди ва у қаҳрамон руҳиятининг таҳлилига хизмат қилмайди». Негадир мунаққид хаёлида Акбарнинг аччиқланиб тарсаки урганию шу сабаб қамалиб қолгани – қуруқ фактнинг ўзигина қолибди. Ҳолбуки, бешинчи бобда Акбар тилидан сўзлаб берилган воқеа моҳияти шундангина иборат эмас эди. Диққат қилинса, бу воқеа Акбар ҳаётидаги бурилиш нуқтаси эканини, у билан боғлиқ сюжет линияси шу факт мушоҳадасидан бошлангани бежиз эмаслигини англаш мумкин бўларди. Шунингдек, асарда ўша воқеа қаҳрамоннинг кейинги ҳаётига соя солиб тургани ҳам етарли даражада кўрсатилган. Фақат бу, худди Акбарнинг мазкур воқеа таъсирида туғилган ҳаёт, адолат ва разолат, инсон шаъни ва қадр-қиммати, феъл-атворининг бунгача ўзига қоронғу бўлган томонлари ҳақидаги изтиробли ўйловлари каби, бир неча бобга сочиб юборилган. Буниси энди, юқорида кўрганимиздек, асарнинг муаллиф ижодий манераси ва ниятидан келиб чиқувчи ўзига хос қурилиши билан боғлиқдир. Шунақа экан, агар кимдир қисмлар орасидаги алоқани илғай олмаётган бўлса, айбни асардан қидириш ножоиз. Зеро, асарда Чехов айтган милтиқ отилмай қолмаган, фақат у «пилта милтиқ» бўлмасдан, замонавий – «индамас милтиқ» эди...
...нозик нуқта шуки, Н.Худойберганов асарнинг ғоявий томонларига ҳам жиддий эътироз билдиради. Жумладан, Акбарнинг «Нега одамзотга бунчалар ҳассос қалб ва нозик идрокни берганинг ҳолда уни шунчалар муваққат ва ожиз қилиб яратдинг?!» тарзидаги ўйлари, мунаққиднинг фикрича, «инсонларнинг ҳозиргача ва бундан кейин яратиладиган мўъжизаларига, беқиёс мардлигига нисбатан ҳурматсизликдан бошқа нарса эмас» экан. Кўрамизки, бу – икки турли дунёқараш тўқнашган нуқта, демак, айни масалада ҳакамлик ноўрин, фақат менга буниси яқинроқ дейиш мумкин, холос. Мунаққид ўз қарашларида инсон «Аллоҳнинг Ердаги халифаси ҳисобланади. Бу – Аллоҳнинг Инсонга ишонганлиги ва уни мислсиз бурч ҳамда имкониятлар соҳиби этиб яратилганлигининг рамзидир. Инсоннинг Аллоҳ олдидаги бурчи эса ўзининг буюк ва беҳад имкониятлар билан яратилганлигини тириклик оламида намоён эта олишида намоён бўлади» деган фикрдан келиб чиқади. Гарчи мунаққид буни «агар диний тасаввурдан келиб чиқсак» қабилидаги даромаддан сўнг айтаётган бўлса-да, моҳиятан у Уйғониш даврида пайдо бўлган, сўнг Маърифатчилик мафкураси чўққига чиқарган антропоцентрик қарашнинг ўзи. Инсоннинг беҳад имкониятларига урғу берилаётгани шундай дейишга имкон берадики, бундан сал илгарироқ айтилган «Ахир, инсон Ойга чиқди ва Ой жисмидан парчалар олиб, ерга қайтди. Осмондаги яна бир қанча сайёраларни тадқиқ этаётган ҳам инсон. Ерда-чи? Ерда одамлар қандай мислсиз кашфиётлар қиляпти? Унинг имконияти, салоҳияти ҳадсиз эканлиги кун сайин аён бўляпти-ку! У ҳеч қачон ўзини «муваққат ва ожиз» деб ўйлаб ўтиргани йўқ» қабилидаги патетик фикрлар ҳам шуни тасдиқлайди. Аслида, қарашлардаги асосий фарқ – инсон имконлари масаласида: мунаққид уларни умуман ҳадсиз ҳисобласа, ёзувчи инсон Яратган қаршисида «муваққат ва ожиз» деб билади, инсон ҳаддини билмоғи керак деб ҳисоблайди. Айни чоғда, ёзувчининг бу қараши «инсонлик – юксак бурч» эканини асло инкор қилмайди. Сираси, «Исён ва итоат» асли шу ҳақда, унинг етакчи қаҳрамонлари инсон ҳаётининг мазмуни ҳақида, ўзларига белгиланган ҳад доирасида, Яратган қаршисида «муваққат ва ожиз» қолгани ҳолда инсонлик бурчини уддалаш ҳақида ўйлайдилар. Зеро, бу XXI аср бўсағасида – икки асрдан зиёд имконлари чексизлигига ишониб яшаган ИНСОН пировардида ўтган асрдан мерос «атом – ядро – нейтрон хавф»лари қаторига «иқлимнинг глобал исиши»ю «озон тешиклари» каби янги хавфлар қўшилганидан лолу ҳайрон турган бир шароитда майдонга кирган авлодга хос қарашдир...
... шу мулоҳазаларга таяниб, Н.Худойбергановнинг «Улуғбек Ҳамдам бу романида ўз ижодий изланишларида олдинга эмас, балки бир қадар орқага кетган, деб хулоса чиқаришга мажбур бўламиз. Бундай ғоявий-бадиий жиҳатдан бўш ҳамда етилмаган асар ёзувчи учун ҳам, адабиёт учун ҳам ютқизиқдир», деган хулосасини етарлича асосланган деб бўлмайди. Зеро, у мунаққид билан ёзувчи орасидаги бадиий-эстетик принциплар ҳамда дунёқараш бобидаги фарқлардан келиб чиқаётир ва шу боис ҳам мудом баҳсли бўлиб қолаверади.
***
... профессор С.Содиқнинг фикрича, «Улуғбек Ҳамдам ўз романи учун асос қилиб олган афсоналарга муносабат, аниқроғи, ишониш-ишонмаслик ҳам халқимизнинг ҳозирги таркибига кўра уч хил» экан: биринчи тоифа – «динга эътиқод қўйган»лар, улар «мазкур талқинни сўзсиз маъқуллаши муқаррар»; иккинчи тоифа – «воқеликни дунёвий тафаккур асосида идрок этадиган»лар, уларнинг афсоналарни «ўзгачароқ тушунишга ва баҳолашга уринишлари табиий»; учинчи тоифа – «атеистлар ёки даҳрийлар», уларнинг «диний ривоятларга ишонмасликлари асло шубҳа туғдирмайди»9. Албатта, умуман олганда, бу ўринда С.Содиқ ҳақ: дунёқараш кўп ҳолларда бадиият билан ўқувчи орасида парда бўлиб тушиши мумкин, яқин ўтмишимиз бунга керагидан ортиқ далиллар тақдим этади. Бироқ айни шу далиллар – ўтган асрнинг 30-йилларидаги адабий танқид амалиёти бадиий асарни ғоявий асосга таянибгина баҳолаш номақбул эканини ҳам кўрсатади. Афсуски, С.Содиқ мақоласида кўпроқ шу йўлдан борилган. Шу даражадаки, мақолани ўқиб, беихтиёр XXI асрда, инсон эркинликлари – сўз, фикр, виждон эркинликлари қонун билан кафолатланган мамлакатда, бағрикенглик тамойилига асосланган жамиятда яшаётганингга қайта-қайта шукрона келтирасан. Яхши маълум, адабиётшуносликда реминисценция тушунчаси бор, унинг қисқача мазмуни шуки, ҳар қандай бадиий асарда илгари яратилган асарларнинг таниш «из»лари бўларкан. С.Содиқ мақоласини ўқиб, бундай «из»лар адабий танқидий асарда ҳам бўлиши мумкинлигига ишонч ҳосил қиласиз:
«... романдаги мунозарали ва шубҳали фалсафа...»
«... мазкур фалсафанинг поэтиклаштирилиши ва тарғиб қилиниши қандай оқибатларга олиб келар экан?»
«... романдаги фалсафага суяниб, бир оз бўлса-да ғайриодатий кўринган хатти-ҳаракатларнинг барчаси исён ё итоатсизлик деб талқин қилинаверса, янгидан-янги инквизициялар-у қатағонларнинг бошланиб кетиши ҳеч гап эмасга ўхшайди»
«Муттасил итоатга даъват этилиши оқибатида халқ манқурт даражасига тушиб қолмасмикан?»
«...шубҳали ҳамда баҳсли бир шаклда ифодаланган исён ва итоат ҳақидаги ғояларни жамлаган ҳолда мутелик фалсафаси деб аташ тўғрироқ бўлади.»
«Мутелик фалсафаси инсоннинг танқидий нигоҳини ўтмаслаштириши туфайли янгилик ва тараққиёт йўлидаги тўғаноққа айланиши ҳеч гап эмас...»
«... мутелик фалсафаси мустабид, ёвуз ҳукмдорлар қўлига зулм пичоғини қайраб беришга хизмат қилиши кундек равшан...»
«... шубҳали ва мунозарали тарзда ифодаланган мутелик фалсафаси ғоятда кутилмаган ҳамда хавфли оқибатларга олиб келиши мумкин».
«... чуқур ўйланган, аммо баҳсли, шубҳали ва ҳатто хавфлидек туюлувчи ғоявий фалсафаси...»
Умид қиламанки, шукрона айтганим сабаби тушунарли бўлди: мақола эълон қилинганига беш-олти йил бўлиб қолдиямки, «Исён ва итоат» таъқиқлангани ҳам йўқ, муаллифи ҳам бинойидек қаторимизда юрибди. Гарчи келтирилган фикрларнинг деярли бари «-микан», «кўринади», «ўхшайди», «мумкин» тарзидаги гумон-эҳтимол маъносини берадиган шаклларда ифодаланса-да, битта фикр қайта-қайта таъкидлаб айтилгани учунми, улар тугал ҳукмдай янграйди. Эҳтимол, баҳслашиб ўтириш ҳам ортиқчадир-у, лекин беихтиёр шу йўсин «танқид»лар ва унинг оқибатларини кўраверганидан юраги кўп зада бўлган А.Қаҳҳор гаплари ёдга тушади: «Адабий ваҳимачиликдан ҳануз қутулмаган шубҳа бандалари тухумдан тук қидиради, майдонга келган ҳар бир асарни тирноқлаб, ҳидлаб, иложи бўлса ёзувчининг бошига чертиб кўришни, булардан албатта нуқсон топишни, лоақал асарни шубҳа остида қолдирадиган ҳар хил имо-ишоралар қилишни, чала-ярим гаплар айтиб, мишмишларга озиқ беришни ўзининг касби деб ҳисоблайди»...
С.Содиқ ёзувчи «сюжет чизиқларини онгли равишда бир-бирига узвий боғлаб юборишга уринмаган»ини тўғри таъкидлайди, лекин «асардаги ҳар бир қаҳрамон ҳаётда исёндан қутулиб, итоатга юз буришнинг алоҳида-алоҳида кўринишларини, шаклларини таъкидлашга хизмат қилади» деб ҳисоблайди. Натижада, «бироз бўлса-да ғайриодатий кўринган хатти-ҳаракатларнинг барчаси исён ё итоатсизлик деб талқин қилиниши» мумкинлигидан хавфсираётганини унутгандек, ўзи худди шу йўлни тутади. Мунаққидга кўра, асардаги Лариса холанинг аянч қисмати ҳам, Турсун жонталашнинг ҳаёти ҳам «исёндан қутулиб, итоатга юз буришнинг алоҳида-алоҳида кўринишлари»-дир. Тўғри, бу персонажлар асарга қўйилган муаммони бадиий талқин қилиш учун киритилган. Бироқ бу уларнинг ҳаёти албатта исён ва итоат йўли дегани эмас-ку?! Дурустроқ ўйлаб кўрилса, Лариса холада на исён ва на итоат бор, аксинча, у майлларига қул бўлиш йўлидан борди, шу боис пайти келиб итоат эҳтиёжини туйганида ҳам бунга эришолмади. Ёки Турсун жонталашни олайлик. У исённи хаёлига ҳам келтирган эмас, агар Лариса хола майлларга қул бўлиб ўтган бўлса, Турсун жонталаш ўзи бурч деб ўйлаган нарсага қул бўлиб ўтди – оилам, бола-чақам дея чумолидай тиниб-тинчимай яшади, бурчга қуллик шу даражадаки, фидойилигини ҳатто жони-жаҳонини тиккан оиласию фарзандлари ҳам сингдиролмайди. Экзистенциал психологиянинг йирик намояндаси В.Франкл айтадики: «Ҳайвондан фарқли равишда инсон инстинктлари унга нима зарурлигини айтмайди; кечаги кун кишисидан фарқли тарзда бугун анъаналар инсонга нима қилиш кераклигини ўргатолмайди. Ўзига нима кераклигини ва нима қилиши зарурлигини билмагани учун инсон ўзининг нимани хоҳлашини ҳам идрок этолмайдиган бўлиб қолади. Натижада у ё бошқалар хоҳлаган нарсани хоҳлайди (конформизм) ёки бошқалар талаб қилган ишни бажаради (тоталитаризм)»10. Олимнинг таъкидлашича, ҳар икки ҳолат ҳам инсон ҳаётини маънисиз қилиб қўяди. Шунга ўхшаш, Лариса хола ҳам, Турсунбой жонталаш ҳам ўзлари англамаган ҳолда ҳаётдан маъни излайдилар, аниқроғи, бири майлларига тўла эрк бериб, иккинчиси меҳнатига андармон бўлиб маъни излаш – исён қилиш заруратидан қутулади. Улардан фарқли ўлароқ, Акбар бу тоифаларнинг иккисига ҳам кирмайди: бошқалар хоҳлаётгандек яшашни ҳам, бошқалар талаб қилганни бажариб яшашни ҳам истамайди – исён айни шу нуқтадан бошланади. Яъни, исённинг маъносини луғатлардан излашга ҳожат йўқ, уни қаҳрамоннинг ҳаётидан маъни излаш қасдидаги эврилишларга тўлиқ йўл – Яратган қошига ўзликни англаган ҳолда бориш истагидан туғилган БУЮК САФАР тадориги деб тушунса бўладики, ўзликни англаб келинган итоат асло МУТЕЛИК эмас...
... ҳа, Турсун жонталаш ҳаётидан маъни излаб ўтирмади, шу туриш-турмушимнинг ўзи маъни дея ўзини ишонтириб яшайверди. Бироқ ниҳоя-чи? Нега умрининг сўнгги лаҳзаларида қурган иморатига «битта ғишт, биттагина ғишт етишмаяпти...» дея тўлғанади? Нега сафари қариганини била туриб ўй-хаёли ўша кемтикда? Нега шу ҳолида ҳам «ўзим тўлдиролмадим ўша кемтикни» дея ўртанади?.. Кўнгли таскин топмагани, тополмаётганидан эмасми?! Демак, табибнинг «ўлимгача улгуриш», «ўлмасдан бурун ниҳояни топиш» ҳақидаги гаплари, «натижага ҳар ким ўзи келмоғи шарт» дея таъкидлаши бежиз эмас экан-да! Шундайку-я, лекин буни у ёки бу даражада қабул қилиш учун С.Содиқ ажратган тоифаларнинг дастлабки иккитасига мансублик ҳам шарт қилинади. Яъни, гап айланиб яна дунёқарашга тақалади...
(... дунёқараш эса турфа, у дунёнинг эврилишлари билан баравар ўзгариб туради, бу ўзгаришларни илғаш учун ҳаёт билан ҳамнафаслик талаб қилинади. Турсун жонталаш сабаб ўсмир ёшимда ўқиганим П.Қодировнинг «Мерос» қиссаси билан «Исён ва итоат» орасида боғлиқлик кўраман. Ҳар қандай асар «катта вақт» ўлчамида бошқа асарлар билан диалогик алоқада яшайди дейилади-ку... Майли, бу муҳим эмас. Муҳими – «Мерос»ни ўқиганимда менга чинакам қаҳрамонлик бўлиб кўринган нарсага бугун буткул бошқа кўз билан қараётганим. Шуни ўйлаб, «хайрият, қотиб қолмабман», дейман-у, лекин... баъзан талабалар билан, ўғиллар билан қарашларимиз фарқли эканини ҳис қиламан, гоҳо, гапларимиз бир-бирига тўғри келмай қолганида, бўғиламан... Лекин илож қанча, ҳаёт шиддати тез, у билан ҳамқадам босишга қанча уринмай, етиб юришим тобора қийин бўлаётгани, ўғиллару шогирдлар уч қадам босганида аранг икки қадам олдинлаётганимни, эрта бу фарқнинг яна каттариши борлигини ҳам ҳис қиламан. Кўнмай иложим борми, қўлимдан келадигани – «Феълимни кенг қил, илоҳи!» деб тилаш, холос...)
... мақолани ўқиганда, С.Содиқ асарни таҳлил қилишдан кўра дунёқарашини ҳимоя қилишни кўпроқ ўйлагандек туюлади. Эҳтимол, мақсад кучлилик қилиб кетганидандир, баъзан ўзидек тажрибали мунаққидга ярашмайдиган йўл тутади, асарни ўзи хоҳлагандек талқин қилиб, буни ёзувчи талқини сифатида тақдим этади: «Мана шу ҳаракат, яъни уканинг акага ҳурматсизлиги романда Турсунбой ҳаётидаги исён сифатида талқин этилади». Аслида ёзувчи бунақа талқиндан йироқ, лекин мунаққид барча персонажлар ҳаётини «исёндан қутулиб, итоатга юз буришнинг алоҳида-алоҳида кўринишлари» деб билади ва буни қандай қилиб бўлса-да исботлашга интилади. Мунаққид талқинда матндан келиб чиқмайди, ўзиникини маъқуллаш учун: «Ҳурматсизлик қилганини англашдек оғриқли жараёндан эзилган Турсунбой қизилўнгач ракига мубтало бўлади...» дея бемалол ўзидан қўшиб юбораверади. Гўё романда Турсун жонталаш қилмишидан бир муддат афсусланганию тезда «Тўй-маърака нима бўпти, бир кун-ярим кунда ўтар-кетар. Ҳаёт ўйин-кулгудан иборат эмас-ку! Меҳнат қилиш керак, меҳнат! Фақат ишлаган одамгина баҳра топади...» дея ўзини оқлаб олгани ёзилмагандек. Ахир, ёзувчи қаҳрамонининг эртасиданоқ яна илгаригидек ўз ишига андармон бўлиб кетганини, «Энди унинг хаёли яна ҳар кунгидек ўз иши, ўз ташвиши билан банд эди: акасини ҳам, у билан бўлиб ўтган кўнгилсизликни ҳам унутганди...» дея таъкидлайди-ку! Мунаққидга бунинг мутлақо қизиғи йўқдек, юқоридаги фикрини «... ўлими олдидан узр сўраб акасининг ҳузурига боради. Шу тариқа бу қаҳрамон ҳам ахлоқий қадриятларни бузиш оловли исён эканлигини фаҳмлайди ва тўлиғича итоат йўлига қайтади» тарзида хулосалайверади. Албатта, асар талқинидаги бундай ёндашув ҳақликни исботлаш учун қулай бўлиши мумкин, бироқ илмийликдан буткул йироқлиги ҳам аён ҳақиқатдир.
Шунга ўхшаш, ҳақлигини исботлаш, фикрларини далиллаш учун С.Содиқ тарихий-ҳаётий мисолларга ҳам ўзи хоҳлаганидек мазмун юклайди. Жумладан, унинг фикрича, «Лариса хола ёшлигида кишиларнинг жуфт-жуфт бўлиб яшаши-ю фарзанд кўришидек азалий тамойилга қарши исён кўтарган». Аввало, романда бундай талқин йўқлигини, бу юқорида кўрганимиз каби мунаққиднинг кашфи эканлигини таъкидлаш жоиз. Зеро, Лариса хола исён қилгани йўқ – у қаршисидаги танлов имконидан фойдаланди холос: кўп қатори ташвишу қийинчиликлар билан эш келувчи йўлни эмас, ҳар не жозиб бўлса-да елдек ўткинчи ҳою-ҳаваслар йўлини танлади. Танловни исён дея янглиш тушуниб олган мунаққиднинг ҳушёрлиги тутади ва ҳеч иккиланмай ёзувчини «ҳар қандай исён фожиага олиб боради, шунинг учун инсон исёндан сақланиши – итоатда яшаши керак» деган зарарли ғояни тарғиб этаётганликда айблашга тушади. Кейинроқ эса С.Содиқ романдаги талқинни янада жўнлаштиради, энди унга ёзувчи гўё «ўз вақтида турмуш қурмаган ва фарзанд кўрмаган одам фожиага, бахтсизликка маҳкум» деган қарашни олдинга сургандек кўринади ва бу «қарашнинг шубҳали» эканини далиллаш учун шоира Зебуннисони мисол қилади: «Лариса хола каби Зебуннисо ҳам умрида турмуш қурмаган ва фарзанд кўрмаган. Бироқ шоира буни ўзи учун фожиа санаш у ёқда турсин, баралла:
Менинг эрим ҳам китоб,
Бахтим ҳам китоб,
Ҳатто жаннатим ҳам китоб, – деб хитоб қилган. Демак, Зебуннисо тақдирида исёндан итоатга қайтмаслик бахтсизликка келтирмагандек туюлади». Эҳтимол, «туюлади» дейиши мунаққиднинг буни фараз сифатида айтаётганига ишорадир, лекин мазкур факт «қарашнинг шубҳалилигини исботлайдиган» далил сифатида келтириляпти. Аввало, адабиётшунос сифатида С.Содиқ яхши биладики, шеър – оний кечинма изҳори, шундай экан, шоира ҳаётидаги миллионлаб лаҳзаларнинг бирида ифодаланган кўнгил изҳори бу қадар катта умумлашмага асос бўлолмайди. Иккинчидан, худди шу сатрларнинг ўзи тамом акс маънони англатиши ёки уларнинг изтиробу аламлардан туғилган бўлиши мумкинлигини ҳам инкор қилиб бўлмайди. Кўринадики, С.Содиқ фактни ўзига мослаштириб талқин қилмоқда, айримлар жонли сўзлашувда буни «подтасовка» деб айтишади. Яъни, аслида бу сўзнинг луғавий маъноси – «қартани ўзига мослаб чийлаш», содда қилиб айтганда, «ғирромлик» бўлади...
(... «ғирромлик» деганим жуда кескин бўлиб кўринар-у, аслида, С.Содиқ «Лариса хола каби Зебуннисо ҳам умрида турмуш қурмаган ва фарзанд кўрмаган» деб ёзганини ўқибоқ тилга беихтиёр шу сўз келганди. Қаранг, мунаққид аввалига «ўз вақтида турмуш қурмаган ва фарзанд кўрмаган»-лик ҳақида гап очганди, энди, керак бўлиб қолгач, тап тортмай асарни ўзи қиёсламоқчи бўлган фактга – Зебуннисо тақдирига мослаштиради: Лариса холани умрида турмуш қурмаганга чиқаради-қўяди. Ҳолбуки, Лариса ҳола роман воқелигига илк бор кириб келган ўнинчи бобдаёқ «раҳматли эри»ни тилга олади, кейин ҳам бот-бот «эри билан танишган-севишган кезларини эслаб» энтикиб-эзилади, марҳум эрини тушларида кўради...)
...Худди шундай ҳол итоатсизликнинг «инсонлик мартабаси»га зид эмаслигини асослаш учун Эзоп, кейин Галилей эслатилганида ҳам кузатилади. Мунаққид инкор пафосига берилиб кетганидан бўлса керак, романда гап Яратган қаршисидаги итоат ҳақида бораётганини унутади гўё, буларнинг исёни яралмишга, унинг тимсолидаги зулм ва жаҳолатга қаратилганини эътиборга олмай, бемалол далил қилиб келтираверади. Ҳайратланарли томони шуки, мунаққид учун шу асосларнинг ўзи «итоатга юз бурмагани учун ўз халқининг виждонига айланган Эзопни «инсонлик мартабаси»-дан маҳрум қилиш ақлдан бўладими?» дея муаллифга иддаолар қилиш ёки «итоатга юз бурмагани учун Зебуннисони ҳам инсонликка нолойиқ деб қараш ғирт бемаънилик ҳисобланади» дея айблаш учун етарли. Дадиллик шунчаларки, қумдан қурилган пойдеворга улкан иморат солишга асло чўчимасдан «Зебуннисо ҳам, Навоий ҳам бутун онгли умрлари давомида ислом динига зарра гард юқтирмаган» дея ҳакамликни зиммасига оларкан, Ҳазратнинг ўзи «Қилибмен онча исёнким агар дўзах аро кирсам, Менинг беҳад гуноҳим бирла дўзах сар-басар тўлғай...» дея тазаррулар қилганини эслашни ортиқча билади...
... шу йўсин таҳлилдан келиб чиқиб, С.Содиқ «Исён ва итоат» романида «асосан, бир гуруҳ китобхонларни, аниқроғи, бутун борлиғи фақат илоҳиёт руҳи билан қамралган кишиларнигина қай даражададир ишонтирадиган, диний маърифат фидойилари томонидан кўпроқ маъқулланадиган ғоялар мажмуи ўртага ташланган» деган хулосага келадики, нечоғли императив оҳангда жаранг топмасин, асоси бўшлиги боис уни қабул қилиб бўлмайди.
***
... «Мувозанат» ҳам, ёзувчининг бошқа асарлари ҳам камчиликлардан буткул ҳоли, деган фикрдан мутлақо йироқман. Уларда, хусусан, «Мувозанат» билан «Исён ва итоат»да ҳали сайқалланиши зарур бўлган ўринлар талайгина, айниқса, тил жиҳатидан. Умид қиламанки, каминани камчиликларнинг бор ё йўқлиги эмас, «уларга тузатса бўладиган, жузъий деб қараш керакми ё асарнинг ҳаёт-мамотини ҳал қилувчи дебми?» деган савол қизиқтиргани ва устозлар фикрига таяниб мазкур саволга «Тузатса бўладиган, жузъий!» дея жавоб берганимни ўқувчи тушуниб олди. Эътироз қилувчилар лоақал «Ўтган кунлар»ни ёдга олсин: 1925 йилда романнинг китоб ҳолидаги биринчи бўлими чоп этилганида, А.Қодирий нашрнинг имло ва техника томонлари «кўз кўриб қулоқ эшитмаган бир йўсинда чиқди» дея қаттиқ норозиланган. Шу боис 1926 йилда биринчи бўлим тил томони жиддий таҳрир қилинган ҳолда қайта босилган. Қизиқ томони, 1925 йил нашри имло ва техника томонлари билан романнинг «Инқилоб» журналида чоп этилган вариантидан кўп ҳам фарқ қилмайди. Бу эса 1925 йил нашридаги камчиликлар сабаби адибнинг «босилиши чоғида ҳозир бўлолмағани» ёки нашриёт билангина боғлиқ эмаслигини кўрсатади. Гап шундаки, романнинг журналда эълон қилиниши билан китоб ҳолида чоп этилиши орасида беш йиллик масофа бор. Яъни, адиб энди ўз асаридан тамом узилган, унга беш йиллик ҳаётий ҳам ижодий тажриба юксаклигидан қараб, «удур-будурларни» кўриш ва бартараф этишга ҳар жиҳатдан тайёр бўлган. Кейин, 1933 йил нашри олдидан ҳам романга жузъий таҳрирлар киритилган11. Айтмоқчиманки, роман тили ўқувчини ром этадиган ҳозирги кўринишига кўп сайқаллашлардан кейингина келган... Диққат қилинса, «Мувозанат»нинг журнал варианти билан китоб ҳолидаги биринчи (2004) ва иккинчи (2007) нашрлари орасида сезиларли фарқ борлигини кўриш мумкин – ёзувчи ишламоқда. Шундай экан, унга озроқ «вақт лимити» ажратсак ҳақимиз кетмаса керак?!
Яна бир томони: У.Ҳамдам «Мувозанат»да тўхтаб қолгани йўқ – изланяпти ва шу изланишлари натижаси ўлароқ «Исён ва итоат», «Сабо ва Самандар» романлари ёзилди. Муҳими, ёзувчининг изланишларида изчиллик ва дадиллик кузатилади: у изланиш йўлида «ортидаги кўприкларни бузиб» бормоқда. «Мувозанат»да реалистик тасвир тамойиллари, «Исён ва итоатда» рамзий-мажозий талқин, «Сабо ва Самандар»да лирик-романтик ёндашув билан рамзий-мажозийликнинг уйғунлашуви кузатилаётгани шундай ўйлашга асос беради. Менга қолса, миллий-адабий анъаналарни руҳига сингдирган ва хориж адабиётларидан яхши хабардор бўлгани ҳолда бугунги кунимизда ФАОЛ ЯШАЁТГАН ижодкор вужудида бир пайтнинг ўзида шафқатсиз реалист билан тузатиб бўлмас романтик, рамзлар воситасида оламу одамни англаш пайидаги интеллектуал билан ҳассос лирик яшаётгани ҳеч ажабланарли эмас. Шундай экан, У.Ҳамдам ижодига «ҳар бир китобнинг ўз ўқувчиси бор» деган қоидани унутмаган ҳолда ёндашиш, дейлик, «Мувозанат»га қўйилган мезонлар билан «Исён ва итоат» ёки «Сабо ва Самандар»га қарамаслик тўғрироқ эмасми?!
Шундайликка шундайку-я, лекин бунинг учун, аввало, онгу руҳимизга сездирмайгина кириб борадиган «Мом синдроми» вирусларидан сақланиш, унга қарши эмланиб олиш зарур. Унга эм бўладиган дори – ХОЛИС НИЯТ, бу эса жудайла қаҳат мол эмас, ўзимиз истасак бас – ҳар вақт топилади.
2010 йил
Изоҳлар
Dilmurod Quronov