Maqolada Oybekning “Navoiy” hamda Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romanlaridagi tarixiy shaxs konsepsiyasi shu asarlar yozilgan davr mafkurasi, badiiy tafakkuri nuqtai nazaridan oʻrganilgan. Har ikki yozuvchining tarixiy shaxs siymosini yaratishdagi oʻziga xos ifodasi ijodkorning badiiy-gʻoyaviy maqsadidan kelib chiqqan holda qiyosiy tahlilga tortilgan. Alisher Navoiy va unga zamondosh boʻlgan tarixiy shaxslarning badiiy talqinidagi xilmaxilliklar yuzasidan ilmiy xulosalar berilgan.
Kalit soʻzlar: tarixiy roman, tarixiy shaxs, toʻqima obraz, tarixiy shaxs konsepsiyasi, badiiy tafakkur, ijodiy gʻoya, bosh qahramon, navoiyshunoslik.
Roman yozish – mashaqqat. Tarixiy roman yozish esa ikki hissa mashaqqatdir. Zero, bunday asarda romannavis tarixiylik tamoyillarini mahkam tutishi, oʻzining olam va odam haqidagi badiiy konsepsiyasini mavjud tarixiy voqelikka tayangan holda ifodalashi lozim. Albatta, badiiy gʻoya talabi bilan tarixiy roman syujetiga toʻqima obrazlar, toʻqima voqelik ham kiritilishi mumkin. Romanda toʻqima obraz va voqealardan foydalanishning aniq chegarasi, qatʼiy oʻlchovi boʻlmasa-da, bu unsurlarning meyori tarixiy asar saviyasini belgilovchi asosiy omil hisoblanishini mahoratli muallif yaxshi anglaydi. Shu bois doim tarixiy haqiqat va badiiy toʻqima oʻrtasidagi oltin koʻprikni izlaydi. Bu yoʻlda yozuvchi “tarixiy manbalarni oʻrganadi, faktlar, voqealar, ularning ishtirokchilari haqida maʼlumotlarni yigʻadi. Uning endigi vazifasi – oʻrganganlarini badiiy qayta ishlash: badiiy voqelikda faktlar jonlanishi, voqealar yuz berishi, shaxslar yashashi lozim” [1. B. 55].
Mazkur jarayon tarixiy asarda muallif ijodiy imkoniyatlarini maʼlum darajada cheklashi tabiiy. Agar roman millatning ulugʻ siymolariga bagʻishlangan boʻlsa, yozuvchining ijodiy masʼuliyati bir necha karraga ortib, tarixiy asar yozish yanada mashaqqatliroq jarayonga aylanadi.
Zabardast yozuvchi Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romanini oʻqir ekansiz, beixtiyor yuqoridagi kabi masalalarni mulohaza qilasiz. Chunki Hazrat Navoiy nafaqat oʻzbek millatining, balki butun turkiy xalqlarning eng ulugʻ mutafakkirlaridan biri.
Navoiyning shaxsi, hayot yoʻli hamda ijodi koʻp va xoʻp oʻrganilgan. Shunday ekan, Isajon Sulton nima yangilik qila oldi, salaflaridan farqli oʻlaroq Navoiy siymosini qanday tasvirladi degan savol, tabiiyki, birinchi oʻringa chiqadi.
Avvalo shuni taʼkidlash joizki, adabiyotimiz tarixida Alisher Navoiyning toʻlaqonli badiiy siymosini yaratishga boʻlgan urinishlar u qadar koʻp emas.
Oybekning “Navoiy” romani (1944), Uygʻun va Izzat Sultonning “Alisher Navoiy” dramasi (1945), Omon Muxtorning “Ishq ahli” romanlarida (2007) Alisher Navoiy siymosi tarixiy-ijtimoiy vaqealar markazida badiiy talqin etiladi. Bu asarlar ichida Navoiy shaxsiyatining nisbatan toʻlaqonli, konseptual badiiy qiyofasi Oybekning “Navoiy” romanida ifodalangan desak, mazkur asarning yozilganiga qariyb sakson yil boʻlganini eʼtibordan qochirmasligimiz lozim. Yaʼni oʻtgan sakson yil davomida ijtimoiy shart-sharoit ham, tuzum ham, adabiy-estetik qarashlar ham, hatto tarixning oʻzi ham yangilanganini hisobga olishimiz zarur. Shunday ekan, Isajon Sultonning Alisher Navoiy siymosini qaytadan badiiy talqin etishga boʻlgan urinishiga shunchaki shaxsiy ijodiy ehtiyoj sifatida emas, balki adabiy-madaniy hayotimizda yetilib kelgan umumestetik ehtiyojning mevasi sifatida qarash oʻrinli boʻladi.
Tarixiy romanda muallif (asosan) bosh qahramon timsolida tarixiy shaxs konsepsiyasini ilgari suradi. Yaʼni ijodkor olamni bilish yoʻlida oʻz badiiy talqinidagi tarixiy shaxs ruhiyatini taftish qiladi, uning murakkab taqdiriga nazar soladi. Shu tarixiy shaxs vositasida zamon va makonni oʻrganadi.
Ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy, falsafiy qarashlarini ilgari suradi.
Demak, tarixiy asarni baholashda oʻtmishning qay darajada haqqoniy jonlantirilgani emas, balki mavjud voqelik, tarixiy shaxs qay tarzda badiiy tafakkur qilingani hisobga olinadi. Shu maʼnoda Oybek va Isajon Sulton romanlarining oʻzaro qiyosida ham ikki adibning Alisher Navoiy obrazi misolida koʻrinadigan tarixiy shaxs konsepsiyasi eʼtiborga olinishi zarur.
Oybekning “Navoiy” romani haqida soʻz borganda muallif yashagan davr, shartsharoit, senzura va mafkura bosimini nazardan qochirmaslik lozim. Zero, Oybek dahosi istagan taqdirida ham Navoiyni oʻz idealidagi kabi tasvirlay olmasdi.
Sanalgan omillar taʼsirida Oybek koʻproq Navoiyning elparvarlik, kambagʻalparvarlik kabi jihatlariga eʼtibor qaratib, tarixiy shaxsning ijtimoiylashganiga urgʻu beradi.
Adabiyotshunos Matyoqub Qoʻshjonov “Navoiy” romani haqida yozarkan “Romanda adibning asosiy maqsadi ulugʻ shoir Alisher Navoiyning keng va koʻlamli ijodiga xos insonparvarlik gʻoyalarini ochib berishdan iborat edi” [2. B.
20] deya taʼkidlaydi. Ozod Sharafiddinov ham ayni masalada shunga yaqin soʻzlarni yozadi: “Oybek Navoiy xarakterini yaratar ekan, birinchi navbatda, uning buyuk gumanist ekaniga, nafaqat sanʼatkor, balki mutafakkir sifatidagi qarashlarini ifodalashga alohida ahamiyat beradi” [3. B. 3]. Chindan ham Oybekda Navoiy insonparvar shoir oʻlaroq xalqning farovonligi, ravnaqi, tinchligi yoʻlida tinim bilmas fidokor shaxs sifatida jonlantiriladi. Toʻgʻri, Navoiy tarixan shunday sifatlardan holi emasligi kundek ravshan. Biroq bu oʻrinda biz Oybekning Navoiy hayoti va xarakteridagi ayni shu jihatga urgʻu berayotgani, tarixiy shaxs konsepsiyasida shuni birinchi oʻringa olib chiqishga uringaniga eʼtiborni qaratmoqdamiz.
Yana bir yetuk adabiyotshunos Naim Karimov Oybekning tarixiy shaxs konsepsiyasidagi ayrim jihatlarga alohida eʼtibor qaratadi:
“Adib adolatli shoh va xalq, Navoiy va xalq, Navoiy va urush, Navoiy va madaniyat taqdiri, Navoiy va xalqlar doʻstligi singari masalalarni badiiy talqin etdi hamda zamondoshlari uchun muhim, kelgusi avlodlar uchun esa ibratli boʻlgan ijtimoiy-falsafiy qarashlarini shoir obrazi orqali olgʻa surdi” [4. B. 65]. Bundan tashqari, romanda Navoiy – gumanist, qaysidir maʼnoda xalq vakili oʻlaroq, oʻrta asrlar feodalizmiga zid qoʻyiladi. Oybekning oʻzi romani haqida shunday yozadi: “Navoiy” romanida asosan u davrdagi sotsial hayotni, kuchli intrigalarni, murakkab siyosiy voqealarni aks ettirishga tirishdim” [5. B. 203]. Adib taʼkidlaganidek, “Navoiy” romanida “kuchli (siyosiy) intrigalar” tasviriga alohida eʼtibor qaratiladi. Bunda toʻqima obrazlardan ham foydalaniladi. Oʻz davrining mafkuraviy talabi nuqtai nazaridan ham Oybek shunday qilishi, feodalizmning badkirdorligini imkon qadar boʻrttirib tasvirlashi zarur edi.
Tan olib aytish kerak, ommaning Navoiy hayoti, u yashagan davr va unga zamondosh boʻlgan tarixiy shaxslar haqidagi tasavvurlari “Navoiy” romani vositasida shakllangan. Sababi, mazkur romanga qadar oʻzbek adabiyotida Navoiy haqida, umuman, oʻrta asrlar feodalizmi haqida katta hajmli badiiy asar boʻlmagan.
Oybekning bu romani Navoiy dahosini ommaga olib kirish, anglatish bilan birga, oʻquvchini besh asr naridagi tarixiy, siyosiy-ijtimoiy hayot bilan ham tanishtirgan. Boshqacha aytganda, oʻtgan asrning 40-yillarida Husayn Boyqaro, Jomiy, Xadicha begim, Majididdin singari tarixiy shaxslarni ommaga yozuvchi Oybek mashhur qilgan. Bu tarixiy shaxslar haqidagi tasavvurlarimiz ham Oybek talqinida ongimizga muhrlangan. Endi soʻnggi tadqiqotlar, aniqlangan yangi tarixiy faktlarga tayanib mazkur shaxslarning tarixiy badiiy qiyofasini qayta yaratish ehtiyoji tabiiy ravishda yuza kelgan.
Isajon Sulton yuqorida qayd etilgan ehtiyojni his qilgan holda Navoiy obrazini boshqa rakurslardan turib yaratishga urinadi.
Aytish mumkinki, Isajon Sulton Navoiy siymosini yaratishda Oybek talqiniga nisbatan zid yoʻlni tanlamaydi, balki mafkura bosimi tufayli Oybek Navoiy obrazida ifodalay olmagan ayrim qirralarni koʻrsatib berishga, mutafakkir siymosining nisbatan toʻlaqonli badiiy konsepsiyasini yaratishga urinadi.
Isajon Sultonning tarixiy shaxs konsepsiyasida ham xuddi Oybek kabi Alisher Navoiyning insonparvarlik, elparvarlik, maʼrifatparvarlik kabi fazilatlariga alohida eʼtibor qaratiladi. Biroq mazkur jihatlar Isajon Sultonda Navoiy siymosini yaratishdagi bosh omil emas. Adib “Alisher Navoiy” romanida koʻproq mutafakkir shoirning ijodiy-ruhiy olamini taftish etishga harakat qilgan. Yaʼni Isajon Sultonni yozuvchi sifatida Navoiyning aslida kim boʻlgani, uning kechinmalari, maʼnaviy dunyosi, oʻy-xayollari, armoni, shaxs sifatidagi qadriyatlari, iymoni, axloqi koʻproq qiziqtirgan.
Yangi romanning yutugʻi shundaki, adib Navoiy hayoti va ijodini diniy-eʼtiqodiy nuqtai nazardan talqin qilishga, ulugʻ mutafakkirning islom bilan yoʻgʻrilgan axloqi, aqidasi, tariqatdagi yoʻli va maqomi, umuman, avliyolik sifatlarini koʻrsatib berishga harakat qiladi. Bundan tashqari, Isajon Sulton navoiyshunoslikning soʻngi tadqiqotlariga, istiqlol yillarida aniqlangan tarixiy manbalarga asoslanadiki, bu oʻz-oʻzidan Navoiy hayoti va ijodining tom maʼnoda zamonaviy badiiy talqinining yaralishiga olib keladi.
Isajon Sulton Navoiy siymosini yaratar ekan, u yashagan davrni, tarixiy-ijtimoiy muhitni imkon qadar jonli tasavvur qilishga va tassavvurini soʻz vositasida aniq ifodalashga urinadi, “yozmoqning mohiyatan tasavvurdagi oʻquvchiga gapirmoq, oʻqimoq esa tasavvurdagi yozuvchini tinglamoq ekani”ni doim yodda tutadi. U shu yoʻl bilan buyuk mutafakkirni shakllantirib bergan ijtimoiy, siyosiy, madaniy-maʼrifiy omillarni zargarona mahorat bilan terib chiqadiki, natijada oʻquvchi Navoiy olamiga oson kirib boradi. Bu yoʻlda yozuvchi eng avvalo tarixning ishonarli, jonli manzaralarini yaratadi. Asarda Xuroson va Movoraunnahrning goʻzal tabiati, shahar, qishloq, ovul, bozorlaru guzarlar, sultonlar saroyiyu, oddiy aholi uylari, kiyim-kechak, uyroʻzgʻor buyumlari, ish qurollari, harbiy qurolaslahalar, xullas, tarixni jonlantiruvchi barcha unsurlar ipidan-ignasigacha mahorat bilan tasvirlangan. Mutolaa jarayonida oʻquvchi oʻzini xuddi tarixga tushib qolgandek his qiladi. Masalan, asar boshlanishida Alisher Navoiyning bolaligi oʻtgan amir Gʻiyosiddinbekning tashqi hovlisi mana bunday tasvirlanadi: “Keng tuproqkoʻchadan toʻgʻri kelinsa, uzun, qalin paxsa devor orasida kichik yogʻoch eshik va darvoza koʻrinadi. Eshikda temir halqa va kichik toʻqmoqcha boʻlib, kelgan kishi erkak boʻlsa halqani, xotin boʻlsa toʻqmoqchani uradi. Hovli gulu gulzor, mevali ogʻoch koʻp.
Chapda katta murabbaʼ, yaʼni toʻrtburchak hovuz koʻrinadi. Yana uy yonida kichikroq qilib qurilgan obxona ham bor, sopol quvuridan jildirab suv tushib turadi. Obxona yonida ochiq va yopiq oshxona, oshliqxona, zerzamin, yaʼni yertoʻla. Zerzamindagi katta sopol koʻzalar ichidagi suv jazirama mahali ham muzday boʻladi. Uning yonboshida ustiyu ichi somon suvoq bilan suvalgan pastak yaxchol koʻrinadi. Yaxchol shuki, chuqur qazilgan yertoʻla kuzda suvga toʻldiriladi, qishda u tubiga qadar muzlaydi. Qalin devorlari va sersomon suvogʻi yertoʻlani jazirama issiqda ham muzday tutib turadi, Hiriyda yozda muz boʻlishining sababi shunda” [6. B. 16]. Eʼtibor qilinsa, birgina tasvir bilan aholining yashash shartsharoitlari, axloqi, texnologik yutuqlariga ishora berilmoqda. Oʻquvchi asardagi bu kabi tasvirlar vositasida Navoiyning bolaligi oʻtgan muhitga tushib boradi. Bosh qahramonni uning atrofidagi voqeliklar bilan toʻlaqonli tasavvur etadi.
Oybekning “Navoiy” romanida voqealar Navoiyning 18 yoshda Samarqanddan Hirotga qaytishi bilan boshlanadi: “Adib “Navoiy” romanini yozgan vaqtda “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlari muallifining muhabbati tarixi hamda bolalik va yoshlik yillarini tasvirlashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻymagan edi” [4. B. 70]. Aytish mumkinki, Oybek Navoiy xarakterining shakllanish bosqichlarini koʻrsatishni maqsad qilib olmagan: “Asarda qahramon xarakterning shakllanishi mukammal berilmaydi. Yozuvchi bu haqda baʼzi bir izohlar berish yoki qisqa mulohazalar yuritish bilan cheklanadi, xolos”
[7. B. 65]. Oybekdan farqli oʻlaroq, Isajon Sulton oʻz asarida Navoiyning butun hayotini qamrab oladi. Albatta, buning oʻziga yarasha jiddiy sabablari bor. Birinchidan, Navoiy 18 yoshga qadar shoir sifatida Movarounnahr va Xurosonda mashhur boʻlib ulgurgan edi.
Demak, Navoiyning tarixiy shaxs sifatidagi yaxlit qiyofasini yaratishda uning bolalik va oʻspirinlik chogʻidagi hayotini tasvirlash, shoir sifatida kamol topishiga taʼsir etgan asosiy omillarni shu davrdan izlash ehtiyoji bor. Qolaversa, hozirgi dunyo xaritasi nuqtai nazaridan qaralganda, Navoiyning ayni oʻsmirlik davri Oʻzbekiston bilan chambarchas bogʻliq. Bu davrda Navoiy Samarqandda yashab ijod qiladi va tahsil oladi.
Isajon Sulton Navoiyning bolalik va oʻsmirlik davrini tasvirlash orqali yana bir qoʻshimcha imkoniyatga erishadi. Bu Navoiyni kamol toptirgan olimu fuzalolar, shoir bilim olgan dargohlar, umuman, oʻrta asrlar taʼlim tizimi haqida atroflicha maʼlumot berish, mazkur jarayonlarni badiiy tasvirlash imkoniyati edi. Zero, Navoiyning gʻazal mulki sultoni, buyuk mutafakkir boʻlib yetishish bosqichlarini haqqoniy koʻrsatib berish uchun taʼlim omili juda ham muhim edi.
Romanda Navoiyning ilk ustozi – Abu Abdulloh Kulohiyning darslari juda jonli tasvirlangan boʻlib, bunda yozuvchi muayyan badiiy-gʻoyaviy maqsadni koʻzlaydi. Kulohiy toliblariga Qurʼon, handasa, abyotu nazmdan taʼlim berarkan, bir darsda soʻz haqida maʼruza qiladi. Maʼruzada soʻzning ilohiy qudrati, vazifasi, maʼno qirralari haqida aytib, jahon tillariga alohida toʻxtalib oʻtadi. U arab tiliga taʼrif berarkan, “... fasohat va balogʻat sayqali bilan ziynatlangan boʻlib, Tangri taoloning kalomi shu tilda nozil boʻldi. U tilning mukammalligiga shubha yoʻqdir” [6. B. 27], deydi. Biroq boshqa tillarning mavjud ekanida ham katta hikmat borligini eslatadi: “... Tangri azza va jalla xalqlarni va tillarni yaratganining hikmati ham bor. Yaʼni, oʻziga oʻsha til ila hamd aytilmogʻini iroda ayladi” [6. B.
28]. Mavlono Kulohiy toliblariga turkiy tilning maqomini koʻrsatib “... turkcha, forscha va hindcha – asl tillarning manbaidir” [6. B. 28], deydi. Soʻng turkcha soʻzlardan misollar keltirib, mazkur tilning naqadar muhtasham ekanini koʻrsatib beradi. Aytganlarining dalili sifatida Fariduddin Attordan bir gʻazal keltirib uni sharhlab beradi. Gʻazalni tinglagan toliblar turkiy tilning jozibasiga mahliyo boʻlib, maʼnolar ummoniga shoʻngʻib ketadi. Navoiyni turkiy tilda ijod etishga undagan ilk omillar romanda ana shunday ifodalanadi.
Hijriy 846 yilda Alisher Navoiy Samarqandga koʻchib oʻtadi. Romanda Samarqand Navoiyning ijodiy-maʼnaviy hayotida tub burilish yasagan maskan oʻlaroq tasvirlanadi.
Muallifning bu maqsadini samarqandlik olim Fazlulloh Abulaysning Navoiyga aytgan mana bu soʻzlari bilan dalillash mumkin: “Siz endi Samarqandda ulamo suhbatida boʻling, kerakli ilmlarni oʻrganing, Samarqand sizning taqdiringizda ilm bulogʻi boʻlib qolsin” [6. B.
147].
Alisher Navoiy Samarqanddagi Qozizoda Rumiy madrasasida tahsil olib, mudarrislardan fiqh, tarix, handasa, ilmi nujumga doir juda qimmatli bilimlarni oʻzlashtiradi. Ayniqsa, Fazlulloh Abulays bilan boʻlib oʻtgan suhbatlar Navoiyga katta maʼnaviy ozuqa boʻladi. Zero, mavlono Abulays Navoiyga “eʼtiqod sirlari”dan saboq beradi: “Madrasa darslari va Fazlulloh Abulays suhbatlari Alisher oʻy-fikrini behad kengaytirib, shu xulosaga olib keldi:
nafaqat yer yuzi, balki Koinot ham tengi yoʻq qudrat koʻrgazmasidir, uning haqiqatlari esa ilm tufayli maʼlum boʻlgay. Har dam, har nafasda bir savob hosil qilishga saʼy qilingaydir, savob esa niyatdan paydo boʻlishi maʼlum” [6. B. 146]. Suhbatlarning birida Alisher “Menga soʻfiylar borasida ham soʻz aytsangiz” deya mavlono Abulaysga murojaat etadi. Mavlono “soʻfiy” soʻzining lugʻaviy maʼnosini Abu Rayhon Beruniy, Abul Fath Butiy izohlari bilan tushuntirishga harakat qiladi. Soʻng eʼtiqod, ibodat masalalarida fikr yuritib, Xoʻja Ahror valiyning soʻzlaridan iqtibos keltiradi. Romanda mavlono Abulays bilan boʻlgan suhbatlar Navoiyning tariqatdagi yoʻlini belgilab olishida muhim ahamiyat kasb etgan omil sifatida urgʻulanadi: “Siz avliyoulloh yoʻlini tavsiya qildingiz!” deydi Navoiy mavlononing suhbatidan xulosa chiqarar ekan.
Navoiy samarqandlik yana bir yetuk olim mavlono Rizo Afzal qoʻlida fiqhdan saboq oladi. Bir darsda mavlono ilmi nujumning halolligini Qurʼoni Karim oyatlari bilan isbotlab berarkan, falakiyot ilmining afzalliklariga toʻxtaladi. Beruniy, Mirzo Ulugʻbek tadqiqotlaridan misollar keltiradi.
Romanda muallif shu tarzda Navoiy ijodida alohida oʻrin tutgan osmon jismlarining badiiy talqinini Samarqanddagi saboqlar bilan bogʻlashga urinadi.
Mavlono Xoja Misliy esa Navoiyga tarixdan dars beradi. Bu olimga taʼrif berilarkan, “musulmon va maʼjusiy tarixining tengi yoʻq bilimdoni boʻlib chiqdi”, deyiladi romanda. Xoja Misliy dars oʻtarkan, “...turfa uluslarning eʼtiqodi, urf-odatlari, qavmlarning qalqishini va tanazzuli haqida shunchalar jonli va haqqoniy hikoyalar soʻzlab berdiki! Arastuning “Tarix”, Abu Rayhonning “Osoru-l-boqiya” va ibn Kasirning “Al-bidoya va-n-nihoya” kitoblarini bir-biriga qiyoslab, toliblar tasavvurini to Odam Ato zamonasiga qadar yetkazdi” [6. B. 155]. Aytish mumkinki, Isajon Sulton Xoja Misliy timsolida Navoiy ijodidagi tarixiy voqealar, shaxslar, afsona va asotirlarning goʻzal badiiy ifodasiga manba boʻlgan shaxsni koʻradi. Yozuvchining mazkur ijodiy maqsadini asardagi mana bu gaplarda yaqqol koʻrish mumkin: “Har holda, Xoja Misliy ushbu hikmatlarning abyotga muhrlanishini va sanʼat libosiga oʻranishini juda istardi. Shu sababli, davrada Navoiy boʻlgan kezlari shoyon berilib, sevinib dars oʻtardi” [6. B. 155].
Ulugʻ shaxslarning millatlar oʻrtasida talash boʻlishi tabiiy hol. Alisher Navoiy siymosi haqida gap borganda ham butun turkiy xalqlar bu mutafakkirni oʻz tarixi bilan bogʻlashga urinadi. Isajon Sultonning mahorati shundaki, u hazrat Navoiyning kamolotga chiqishida, yetuk ijodkor va olim, mutasavvuf boʻlib yetishishida Samarqandda egallagan bilimlarining ahamiyatini yuqori oʻringa olib chiqadi. Mazkur voqelik asarda haqqoniy, zoʻraki talqinlarsiz tasvirlanadiki, bu oʻzbek oʻquvchisida iftixor tuygʻularini uygʻotmay qoʻymaydi.
Isajon Sulton Navoiy obrazini, umuman, romandagi boshqa tarixiy shaxslar obrazini yaratish masalasiga juda ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Imkon qadar toʻqima obrazlar, toʻqima voqelik yaratishdan chekinadi. Bu haqda munaqqid Bahodir Karimov shunday yozadi:
“Badiiy soʻz sanʼatida iyjoz maqomi – kam soʻz bilan koʻp maʼnolar anglatish sanʼati qadrlanadi. Oʻylamay aytilgan yoki yozilgan ortiqcha soʻz ofat keltiradi. Toʻqima obrazlar taʼrifida badiiyat qoidalari oʻz vazifasini bajaradi, koʻpincha xarakter mantigʻiga mos tarzda ularning xatti-harakatlarini badiiy gʻoya ifodasi tomon burish ham mumkin. Ammo tarixiy shaxslar qismatini muallif juda ehtiyot boʻlib, bilib, oʻrganib, ularga roʻbaroʻ boʻlishdagi hisob-kitobini oʻylab yozadi va juda toʻgʻri qiladi” [8. B. 4]. Isajon Sulton tarixiy voqelikni boʻrttirib, siyosiy intrigalar qoʻshib, bosh qahramonni syujetning turli ziddiyatlarida “sinov”dan oʻtkazishi, uning xarakter qirralarini yanada kengroq ochib berishi mumkin edi. Biroq yozuvchi bunday qilmaydi. Badiiy voqelikni yaratishda faqat tarixiy manbalarda koʻrsatilgan, eng ishonchli faktlargagina tayanadi. Bizningcha, adib Navoiydek ulugʻ mutafakkir, avliyo zotga hurmat va ehtirom yuzasidan bunday “intriga”lardan tiyiladi. Bu esa asarning kamchiligi emas, balki fazilatidir.
Isajon Sultonning Navoiyga boʻlgan ehtiromi romandagi “muhabbat” mavzusi talqinida ham yaqqol koʻzga tashlanadi. Shu oʻrinda yana Oybekka qaytamiz. Buyuk adib ham oʻz romanida Navoiyning “muhabbat tarixi” haqida toʻxtalmaydi. Romanda bu masalaning boshqa bir yechimini topadi: “...asarda bosh qahramonning muhabbati tarixini emas, balki Sultonmurod bilan Dildorning – ikkinchi rejadagi qahramonlarning muhabbatini tasvir etdi va kitobxondagi ruhiy ehtiyojni shunday yoʻl bilan qondirdi. Ayni paytda bu muhabbat chizigʻini romandagi asosiy voqealar tizmasi bilan uzviy ravishda bogʻlay bildi” [4.
B. 69]. Isajon Sulton esa “Alisher Navoiy” romanida ishqiy liniya yaratmaydi. Bu haqida ogʻiz ochilganda, goʻzal axloq, andisha bilan “izoh” beriladi va mavzu butunlay yopiladi:
“Tavba, – dedi Majididdin bir oz jimlikdan soʻng, har ishni saqich kabi chaynashni xush koʻradiganlardan achchiqlanib: – Kishilarga qiladigan ish qolmabdimi, birovning birovga mayli bor yoʻqligini surishtirgaylar?
Modomiki soʻz kanizagu joriyalar haqida emas, darajotda teng nikoh, yaʼni oʻta mahram mavzuda boʻlsa, aqlli kishi buni qandoq muhokama qilsin?” [6. B. 239]
“Alisher Navoiy” romanida yozuvchi Navoiyning ijodiy olamini taftish etishga, mutafakkirning ijod lahzalarini badiiy talqin qilishga alohida eʼtibor qaratadi.
Adib Navoiyning ilhom pallasidagi maʼnaviy olamini, oʻy-xayollarini uning mahobatiga mos ravishda tasvirlashga, shu yoʻl bilan oʻquvchini Navoiy olamiga olib kirishga, uni anglatishga, tushuntirishga harakat qiladi:
“Kecha-kunduzning almashishi, quyosh chiqib botishi, oyning hiloldan badrga qadar oʻzgarishlari sezilmasdi. Maʼnolar olami uning ruhini oʻziga toʻla singdirib oldi. U olam insonlikning eng oliy choʻqqilari sari chorlardi” [6. B. 270]. Navoiyning “Xamsa”ni yozish chogʻidagi holat esa bunday tasvirlanadi.
“Kecha qorongʻusida sham shuʼlasiga gʻarq boʻlgan xona goʻyo behad kengayib ketganday, bu yerda turfa voqealar roʻy berardi. Qushlar inson tilida soʻzlar, koʻk uzra suzgan quyosh oʻz taqdiridan hikoya qilar, Koʻhi Qof ortidan moʻralagan yaʼjuj-maʼjujlaru ularga qarshi borayotgan imon lashkari oʻz mazmunidan soʻzlar...” [6. B. 270]. Asardagi bu tasvirlar oʻquvchi xayolotini kengaytirib, ijod onlarida goʻyo butun koinot bilan qovushib, olamni turli oʻlchamlarda koʻra boshlagan ulugʻ mutafakkirning ruhiyat dunyosiga kirib borish imkonini beradi.
Yana bir muhim jihat, asarda Navoiy ijodidagi muayyan asarning yaratilishiga turtki boʻlgan ijtimoiy, ruhiy omillarni koʻrsatib berishga urinish kuchli. Bu esa Navoiy ijodini biografik nuqtai nazardan “badiiy tadqiq” etish boʻlib, oʻquvchi bu talqindan soʻng shoir ijodini nisbatan yaxshiroq tushuna boshlaydi. Masalan, oʻspirinlik chogʻida Alisher tagʻoyisi bilan lola sayliga chiqadi. Ular togʻda tosh kesayotgan yosh sangoyi yigitni uchratib qolishadi. Yigit qoyatoshni yoʻnib vodiyga suv chiqarish ilinjida mehnat qilayotgan edi. Alisherga yigitning mashgʻuloti juda qiziq tuyilib uni suhbatga chorlaydi:
“Ismingiz ne? – deb soʻradi Alisher. Norgʻul, sodda bu yigitning ishtiyoqi unga xush kelgan edi.
– Xusrav, – dedi yigit. Suhbatdoshining hayron boʻlib qaraganini koʻrib, izoh berdi: – Ajablandingizmi? Otam koʻp kitob oʻqiydilar. Xusrav Dehlaviy degan shoirning “Xamsa”sini oʻqib, havas qilib, menga shu otni qoʻygan ekanlar.
– U holda, bu aroda Shirin ham boʻlgaydir, – dedi Alisher ham, “Xamsa»”i eslab.
– Aytsam inonmaysiz, biroq ulusda rostdan ham Shirin degan bir qiz bor” [6. B. 28].
Alisher sangoyi yigit bilan bir muddat suhbat quradi. Ketish chogʻida yigitga bir qancha tilla tanga hadya qiladi. Bu huzurbaxsh suhbat Navoiy qalbidan bir umrga joy oladi. U qachonki “Farhod va Shirin” dostonini yozishga kirisharkan, xayolan sangoyi yigitni va uning Shiringa boʻlgan muhabbatini jonlantiradi.
Sangoyi yigitning qalb harorati zarradek boʻlsa-da, Farhod obraziga koʻchib oʻtadi.
Isajon Sulton ayrim oʻrinlarda Farhod va Majnunning oʻy-xayollari, kechinmalarini Navoiy shaxsiyati bilan ham bogʻlashga urinadi.
Ayniqsa, “Xamsa”dagi ikki qahramonning oʻz otaonasi uchun chekkan iztiroblari Navoiyning qalb jarohatlari bilan uygʻunlashtirilgani asarda juda ham jonli, taʼsirli chiqqan. Zero, Alisher ham ota-onasidan erta yetim qoladi.
Ota-onasining fojiali vafoti, ular bilan vidolasha olmagani Navoiyning bir umrlik figʻoni edi: “Yazd choʻlida” onayizorining etaklariga oʻralasha-oʻralasha, yuzidan pardasi uchib, “Qoʻzim!” deya yigʻlab chopib kelganlarini qalam qismat qogʻoziga shunday naqshladi: “...
Soʻng ajal oʻz oʻqini Farhodning joniga urdi.
U oʻz umrining tugab borayotganini tushunib, otasini yodladi va bir sovuq oh tortib qoʻydi.
Onasi koʻz oldiga kelar ekan, koʻzidan ikkita qonli irmoq ochilganday boʻldi” [6. B. 275]. Yoki Majnunning ota-onasi qabriga borib qilgan faryodi Navoiyning oʻz ohu-zori edi: “Onaizor qabriga kelib toʻxtagach, faryod-figʻonlari olamga sigʻmay ketdi. Yoqa oʻrniga koʻksini chok qilib, yuragiga rahmsiz tigʻlar urdi. Koʻz yoshining selidan yerlar dengizga aylanib, qabrlari baliqlar kabi koʻrindi” [6. B. 273].
Мақолада Ойбекнинг “Навоий” ҳамда Исажон Султоннинг “Алишер Навоий” романларидаги тарихий шахс концепцияси шу асарлар ёзилган давр мафкураси, бадиий тафаккури нуқтаи назаридан ўрганилган. Ҳар икки ёзувчининг тарихий шахс сиймосини яратишдаги ўзига хос ифодаси ижодкорнинг бадиий-ғоявий мақсадидан келиб чиққан ҳолда қиёсий таҳлилга тортилган. Алишер Навоий ва унга замондош бўлган тарихий шахсларнинг бадиий талқинидаги хилмахилликлар юзасидан илмий хулосалар берилган.
Калит сўзлар: тарихий роман, тарихий шахс, тўқима образ, тарихий шахс концепцияси, бадиий тафаккур, ижодий ғоя, бош қаҳрамон, навоийшунослик.
Роман ёзиш – машаққат. Тарихий роман ёзиш эса икки ҳисса машаққатдир. Зеро, бундай асарда романнавис тарихийлик тамойилларини маҳкам тутиши, ўзининг олам ва одам ҳақидаги бадиий концепциясини мавжуд тарихий воқеликка таянган ҳолда ифодалаши лозим. Албатта, бадиий ғоя талаби билан тарихий роман сюжетига тўқима образлар, тўқима воқелик ҳам киритилиши мумкин. Романда тўқима образ ва воқеалардан фойдаланишнинг аниқ чегараси, қатъий ўлчови бўлмаса-да, бу унсурларнинг меъёри тарихий асар савиясини белгиловчи асосий омил ҳисобланишини маҳоратли муаллиф яхши англайди. Шу боис доим тарихий ҳақиқат ва бадиий тўқима ўртасидаги олтин кўприкни излайди. Бу йўлда ёзувчи “тарихий манбаларни ўрганади, фактлар, воқеалар, уларнинг иштирокчилари ҳақида маълумотларни йиғади. Унинг эндиги вазифаси – ўрганганларини бадиий қайта ишлаш: бадиий воқеликда фактлар жонланиши, воқеалар юз бериши, шахслар яшаши лозим” [1. Б. 55].
Мазкур жараён тарихий асарда муаллиф ижодий имкониятларини маълум даражада чеклаши табиий. Агар роман миллатнинг улуғ сиймоларига бағишланган бўлса, ёзувчининг ижодий масъулияти бир неча каррага ортиб, тарихий асар ёзиш янада машаққатлироқ жараёнга айланади.
Забардаст ёзувчи Исажон Султоннинг “Алишер Навоий” романини ўқир экансиз, беихтиёр юқоридаги каби масалаларни мулоҳаза қиласиз. Чунки Ҳазрат Навоий нафақат ўзбек миллатининг, балки бутун туркий халқларнинг энг улуғ мутафаккирларидан бири.
Навоийнинг шахси, ҳаёт йўли ҳамда ижоди кўп ва хўп ўрганилган. Шундай экан, Исажон Султон нима янгилик қила олди, салафларидан фарқли ўлароқ Навоий сиймосини қандай тасвирлади деган савол, табиийки, биринчи ўринга чиқади.
Аввало шуни таъкидлаш жоизки, адабиётимиз тарихида Алишер Навоийнинг тўлақонли бадиий сиймосини яратишга бўлган уринишлар у қадар кўп эмас.
Ойбекнинг “Навоий” романи (1944), Уйғун ва Иззат Султоннинг “Алишер Навоий” драмаси (1945), Омон Мухторнинг “Ишқ аҳли” романларида (2007) Алишер Навоий сиймоси тарихий-ижтимоий вақеалар марказида бадиий талқин этилади. Бу асарлар ичида Навоий шахсиятининг нисбатан тўлақонли, концептуал бадиий қиёфаси Ойбекнинг “Навоий” романида ифодаланган десак, мазкур асарнинг ёзилганига қарийб саксон йил бўлганини эътибордан қочирмаслигимиз лозим. Яъни ўтган саксон йил давомида ижтимоий шарт-шароит ҳам, тузум ҳам, адабий-эстетик қарашлар ҳам, ҳатто тарихнинг ўзи ҳам янгиланганини ҳисобга олишимиз зарур. Шундай экан, Исажон Султоннинг Алишер Навоий сиймосини қайтадан бадиий талқин этишга бўлган уринишига шунчаки шахсий ижодий эҳтиёж сифатида эмас, балки адабий-маданий ҳаётимизда етилиб келган умумэстетик эҳтиёжнинг меваси сифатида қараш ўринли бўлади.
Тарихий романда муаллиф (асосан) бош қаҳрамон тимсолида тарихий шахс концепциясини илгари суради. Яъни ижодкор оламни билиш йўлида ўз бадиий талқинидаги тарихий шахс руҳиятини тафтиш қилади, унинг мураккаб тақдирига назар солади. Шу тарихий шахс воситасида замон ва маконни ўрганади.
Ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, маданий, фалсафий қарашларини илгари суради.
Демак, тарихий асарни баҳолашда ўтмишнинг қай даражада ҳаққоний жонлантирилгани эмас, балки мавжуд воқелик, тарихий шахс қай тарзда бадиий тафаккур қилингани ҳисобга олинади. Шу маънода Ойбек ва Исажон Султон романларининг ўзаро қиёсида ҳам икки адибнинг Алишер Навоий образи мисолида кўринадиган тарихий шахс концепцияси эътиборга олиниши зарур.
Ойбекнинг “Навоий” романи ҳақида сўз борганда муаллиф яшаган давр, шартшароит, цензура ва мафкура босимини назардан қочирмаслик лозим. Зеро, Ойбек даҳоси истаган тақдирида ҳам Навоийни ўз идеалидаги каби тасвирлай олмасди.
Саналган омиллар таъсирида Ойбек кўпроқ Навоийнинг элпарварлик, камбағалпарварлик каби жиҳатларига эътибор қаратиб, тарихий шахснинг ижтимоийлашганига урғу беради.
Адабиётшунос Матёқуб Қўшжонов “Навоий” романи ҳақида ёзаркан “Романда адибнинг асосий мақсади улуғ шоир Алишер Навоийнинг кенг ва кўламли ижодига хос инсонпарварлик ғояларини очиб беришдан иборат эди” [2. Б.
20] дея таъкидлайди. Озод Шарафиддинов ҳам айни масалада шунга яқин сўзларни ёзади: “Ойбек Навоий характерини яратар экан, биринчи навбатда, унинг буюк гуманист эканига, нафақат санъаткор, балки мутафаккир сифатидаги қарашларини ифодалашга алоҳида аҳамият беради” [3. Б. 3]. Чиндан ҳам Ойбекда Навоий инсонпарвар шоир ўлароқ халқнинг фаровонлиги, равнақи, тинчлиги йўлида тиним билмас фидокор шахс сифатида жонлантирилади. Тўғри, Навоий тарихан шундай сифатлардан ҳоли эмаслиги кундек равшан. Бироқ бу ўринда биз Ойбекнинг Навоий ҳаёти ва характеридаги айни шу жиҳатга урғу бераётгани, тарихий шахс концепциясида шуни биринчи ўринга олиб чиқишга уринганига эътиборни қаратмоқдамиз.
Яна бир етук адабиётшунос Наим Каримов Ойбекнинг тарихий шахс концепциясидаги айрим жиҳатларга алоҳида эътибор қаратади:
“Адиб адолатли шоҳ ва халқ, Навоий ва халқ, Навоий ва уруш, Навоий ва маданият тақдири, Навоий ва халқлар дўстлиги сингари масалаларни бадиий талқин этди ҳамда замондошлари учун муҳим, келгуси авлодлар учун эса ибратли бўлган ижтимоий-фалсафий қарашларини шоир образи орқали олға сурди” [4. Б. 65]. Бундан ташқари, романда Навоий – гуманист, қайсидир маънода халқ вакили ўлароқ, ўрта асрлар феодализмига зид қўйилади. Ойбекнинг ўзи романи ҳақида шундай ёзади: “Навоий” романида асосан у даврдаги социал ҳаётни, кучли интригаларни, мураккаб сиёсий воқеаларни акс эттиришга тиришдим” [5. Б. 203]. Адиб таъкидлаганидек, “Навоий” романида “кучли (сиёсий) интригалар” тасвирига алоҳида эътибор қаратилади. Бунда тўқима образлардан ҳам фойдаланилади. Ўз даврининг мафкуравий талаби нуқтаи назаридан ҳам Ойбек шундай қилиши, феодализмнинг бадкирдорлигини имкон қадар бўрттириб тасвирлаши зарур эди.
Тан олиб айтиш керак, омманинг Навоий ҳаёти, у яшаган давр ва унга замондош бўлган тарихий шахслар ҳақидаги тасаввурлари “Навоий” романи воситасида шаклланган. Сабаби, мазкур романга қадар ўзбек адабиётида Навоий ҳақида, умуман, ўрта асрлар феодализми ҳақида катта ҳажмли бадиий асар бўлмаган.
Ойбекнинг бу романи Навоий даҳосини оммага олиб кириш, англатиш билан бирга, ўқувчини беш аср наридаги тарихий, сиёсий-ижтимоий ҳаёт билан ҳам таништирган. Бошқача айтганда, ўтган асрнинг 40-йилларида Ҳусайн Бойқаро, Жомий, Хадича бегим, Мажидиддин сингари тарихий шахсларни оммага ёзувчи Ойбек машҳур қилган. Бу тарихий шахслар ҳақидаги тасаввурларимиз ҳам Ойбек талқинида онгимизга муҳрланган. Энди сўнгги тадқиқотлар, аниқланган янги тарихий фактларга таяниб мазкур шахсларнинг тарихий бадиий қиёфасини қайта яратиш эҳтиёжи табиий равишда юза келган.
Исажон Султон юқорида қайд этилган эҳтиёжни ҳис қилган ҳолда Навоий образини бошқа ракурслардан туриб яратишга уринади.
Айтиш мумкинки, Исажон Султон Навоий сиймосини яратишда Ойбек талқинига нисбатан зид йўлни танламайди, балки мафкура босими туфайли Ойбек Навоий образида ифодалай олмаган айрим қирраларни кўрсатиб беришга, мутафаккир сиймосининг нисбатан тўлақонли бадиий концепциясини яратишга уринади.
Исажон Султоннинг тарихий шахс концепциясида ҳам худди Ойбек каби Алишер Навоийнинг инсонпарварлик, элпарварлик, маърифатпарварлик каби фазилатларига алоҳида эътибор қаратилади. Бироқ мазкур жиҳатлар Исажон Султонда Навоий сиймосини яратишдаги бош омил эмас. Адиб “Алишер Навоий” романида кўпроқ мутафаккир шоирнинг ижодий-руҳий оламини тафтиш этишга ҳаракат қилган. Яъни Исажон Султонни ёзувчи сифатида Навоийнинг аслида ким бўлгани, унинг кечинмалари, маънавий дунёси, ўй-хаёллари, армони, шахс сифатидаги қадриятлари, иймони, ахлоқи кўпроқ қизиқтирган.
Янги романнинг ютуғи шундаки, адиб Навоий ҳаёти ва ижодини диний-эътиқодий нуқтаи назардан талқин қилишга, улуғ мутафаккирнинг ислом билан йўғрилган ахлоқи, ақидаси, тариқатдаги йўли ва мақоми, умуман, авлиёлик сифатларини кўрсатиб беришга ҳаракат қилади. Бундан ташқари, Исажон Султон навоийшуносликнинг сўнги тадқиқотларига, истиқлол йилларида аниқланган тарихий манбаларга асосланадики, бу ўз-ўзидан Навоий ҳаёти ва ижодининг том маънода замонавий бадиий талқинининг яралишига олиб келади.
Исажон Султон Навоий сиймосини яратар экан, у яшаган даврни, тарихий-ижтимоий муҳитни имкон қадар жонли тасаввур қилишга ва тассаввурини сўз воситасида аниқ ифодалашга уринади, “ёзмоқнинг моҳиятан тасаввурдаги ўқувчига гапирмоқ, ўқимоқ эса тасаввурдаги ёзувчини тингламоқ экани”ни доим ёдда тутади. У шу йўл билан буюк мутафаккирни шакллантириб берган ижтимоий, сиёсий, маданий-маърифий омилларни заргарона маҳорат билан териб чиқадики, натижада ўқувчи Навоий оламига осон кириб боради. Бу йўлда ёзувчи энг аввало тарихнинг ишонарли, жонли манзараларини яратади. Асарда Хуросон ва Моворауннаҳрнинг гўзал табиати, шаҳар, қишлоқ, овул, бозорлару гузарлар, султонлар саройию, оддий аҳоли уйлари, кийим-кечак, уйрўзғор буюмлари, иш қуроллари, ҳарбий қуроласлаҳалар, хуллас, тарихни жонлантирувчи барча унсурлар ипидан-игнасигача маҳорат билан тасвирланган. Мутолаа жараёнида ўқувчи ўзини худди тарихга тушиб қолгандек ҳис қилади. Масалан, асар бошланишида Алишер Навоийнинг болалиги ўтган амир Ғиёсиддинбекнинг ташқи ҳовлиси мана бундай тасвирланади: “Кенг тупроқкўчадан тўғри келинса, узун, қалин пахса девор орасида кичик ёғоч эшик ва дарвоза кўринади. Эшикда темир ҳалқа ва кичик тўқмоқча бўлиб, келган киши эркак бўлса ҳалқани, хотин бўлса тўқмоқчани уради. Ҳовли гулу гулзор, мевали оғоч кўп.
Чапда катта мураббаъ, яъни тўртбурчак ҳовуз кўринади. Яна уй ёнида кичикроқ қилиб қурилган обхона ҳам бор, сопол қувуридан жилдираб сув тушиб туради. Обхона ёнида очиқ ва ёпиқ ошхона, ошлиқхона, зерзамин, яъни ертўла. Зерзаминдаги катта сопол кўзалар ичидаги сув жазирама маҳали ҳам муздай бўлади. Унинг ёнбошида устию ичи сомон сувоқ билан сувалган пастак яхчол кўринади. Яхчол шуки, чуқур қазилган ертўла кузда сувга тўлдирилади, қишда у тубига қадар музлайди. Қалин деворлари ва серсомон сувоғи ертўлани жазирама иссиқда ҳам муздай тутиб туради, Ҳирийда ёзда муз бўлишининг сабаби шунда” [6. Б. 16]. Эътибор қилинса, биргина тасвир билан аҳолининг яшаш шартшароитлари, ахлоқи, технологик ютуқларига ишора берилмоқда. Ўқувчи асардаги бу каби тасвирлар воситасида Навоийнинг болалиги ўтган муҳитга тушиб боради. Бош қаҳрамонни унинг атрофидаги воқеликлар билан тўлақонли тасаввур этади.
Ойбекнинг “Навоий” романида воқеалар Навоийнинг 18 ёшда Самарқанддан Ҳиротга қайтиши билан бошланади: “Адиб “Навоий” романини ёзган вақтда “Фарҳод ва Ширин”, “Лайли ва Мажнун” достонлари муаллифининг муҳаббати тарихи ҳамда болалик ва ёшлик йилларини тасвирлашни ўз олдига мақсад қилиб қўймаган эди” [4. Б. 70]. Айтиш мумкинки, Ойбек Навоий характерининг шаклланиш босқичларини кўрсатишни мақсад қилиб олмаган: “Асарда қаҳрамон характернинг шаклланиши мукаммал берилмайди. Ёзувчи бу ҳақда баъзи бир изоҳлар бериш ёки қисқа мулоҳазалар юритиш билан чекланади, холос”
[7. Б. 65]. Ойбекдан фарқли ўлароқ, Исажон Султон ўз асарида Навоийнинг бутун ҳаётини қамраб олади. Албатта, бунинг ўзига яраша жиддий сабаблари бор. Биринчидан, Навоий 18 ёшга қадар шоир сифатида Мовароуннаҳр ва Хуросонда машҳур бўлиб улгурган эди.
Демак, Навоийнинг тарихий шахс сифатидаги яхлит қиёфасини яратишда унинг болалик ва ўспиринлик чоғидаги ҳаётини тасвирлаш, шоир сифатида камол топишига таъсир этган асосий омилларни шу даврдан излаш эҳтиёжи бор. Қолаверса, ҳозирги дунё харитаси нуқтаи назаридан қаралганда, Навоийнинг айни ўсмирлик даври Ўзбекистон билан чамбарчас боғлиқ. Бу даврда Навоий Самарқандда яшаб ижод қилади ва таҳсил олади.
Исажон Султон Навоийнинг болалик ва ўсмирлик даврини тасвирлаш орқали яна бир қўшимча имкониятга эришади. Бу Навоийни камол топтирган олиму фузалолар, шоир билим олган даргоҳлар, умуман, ўрта асрлар таълим тизими ҳақида атрофлича маълумот бериш, мазкур жараёнларни бадиий тасвирлаш имконияти эди. Зеро, Навоийнинг ғазал мулки султони, буюк мутафаккир бўлиб етишиш босқичларини ҳаққоний кўрсатиб бериш учун таълим омили жуда ҳам муҳим эди.
Романда Навоийнинг илк устози – Абу Абдуллоҳ Кулоҳийнинг дарслари жуда жонли тасвирланган бўлиб, бунда ёзувчи муайян бадиий-ғоявий мақсадни кўзлайди. Кулоҳий толибларига Қуръон, ҳандаса, абёту назмдан таълим бераркан, бир дарсда сўз ҳақида маъруза қилади. Маърузада сўзнинг илоҳий қудрати, вазифаси, маъно қирралари ҳақида айтиб, жаҳон тилларига алоҳида тўхталиб ўтади. У араб тилига таъриф бераркан, “... фасоҳат ва балоғат сайқали билан зийнатланган бўлиб, Тангри таолонинг каломи шу тилда нозил бўлди. У тилнинг мукаммаллигига шубҳа йўқдир” [6. Б. 27], дейди. Бироқ бошқа тилларнинг мавжуд эканида ҳам катта ҳикмат борлигини эслатади: “... Тангри азза ва жалла халқларни ва тилларни яратганининг ҳикмати ҳам бор. Яъни, ўзига ўша тил ила ҳамд айтилмоғини ирода айлади” [6. Б.
28]. Мавлоно Кулоҳий толибларига туркий тилнинг мақомини кўрсатиб “... туркча, форсча ва ҳиндча – асл тилларнинг манбаидир” [6. Б. 28], дейди. Сўнг туркча сўзлардан мисоллар келтириб, мазкур тилнинг нақадар муҳташам эканини кўрсатиб беради. Айтганларининг далили сифатида Фаридуддин Аттордан бир ғазал келтириб уни шарҳлаб беради. Ғазални тинглаган толиблар туркий тилнинг жозибасига маҳлиё бўлиб, маънолар уммонига шўнғиб кетади. Навоийни туркий тилда ижод этишга ундаган илк омиллар романда ана шундай ифодаланади.
Ҳижрий 846 йилда Алишер Навоий Самарқандга кўчиб ўтади. Романда Самарқанд Навоийнинг ижодий-маънавий ҳаётида туб бурилиш ясаган маскан ўлароқ тасвирланади.
Муаллифнинг бу мақсадини самарқандлик олим Фазлуллоҳ Абулайснинг Навоийга айтган мана бу сўзлари билан далиллаш мумкин: “Сиз энди Самарқандда уламо суҳбатида бўлинг, керакли илмларни ўрганинг, Самарқанд сизнинг тақдирингизда илм булоғи бўлиб қолсин” [6. Б.
147].
Алишер Навоий Самарқанддаги Қозизода Румий мадрасасида таҳсил олиб, мударрислардан фиқҳ, тарих, ҳандаса, илми нужумга доир жуда қимматли билимларни ўзлаштиради. Айниқса, Фазлуллоҳ Абулайс билан бўлиб ўтган суҳбатлар Навоийга катта маънавий озуқа бўлади. Зеро, мавлоно Абулайс Навоийга “эътиқод сирлари”дан сабоқ беради: “Мадраса дарслари ва Фазлуллоҳ Абулайс суҳбатлари Алишер ўй-фикрини беҳад кенгайтириб, шу хулосага олиб келди:
нафақат ер юзи, балки Коинот ҳам тенги йўқ қудрат кўргазмасидир, унинг ҳақиқатлари эса илм туфайли маълум бўлгай. Ҳар дам, ҳар нафасда бир савоб ҳосил қилишга саъй қилингайдир, савоб эса ниятдан пайдо бўлиши маълум” [6. Б. 146]. Суҳбатларнинг бирида Алишер “Менга сўфийлар борасида ҳам сўз айтсангиз” дея мавлоно Абулайсга мурожаат этади. Мавлоно “сўфий” сўзининг луғавий маъносини Абу Райҳон Беруний, Абул Фатҳ Бутий изоҳлари билан тушунтиришга ҳаракат қилади. Сўнг эътиқод, ибодат масалаларида фикр юритиб, Хўжа Аҳрор валийнинг сўзларидан иқтибос келтиради. Романда мавлоно Абулайс билан бўлган суҳбатлар Навоийнинг тариқатдаги йўлини белгилаб олишида муҳим аҳамият касб этган омил сифатида урғуланади: “Сиз авлиёуллоҳ йўлини тавсия қилдингиз!” дейди Навоий мавлононинг суҳбатидан хулоса чиқарар экан.
Навоий самарқандлик яна бир етук олим мавлоно Ризо Афзал қўлида фиқҳдан сабоқ олади. Бир дарсда мавлоно илми нужумнинг ҳалоллигини Қуръони Карим оятлари билан исботлаб бераркан, фалакиёт илмининг афзалликларига тўхталади. Беруний, Мирзо Улуғбек тадқиқотларидан мисоллар келтиради.
Романда муаллиф шу тарзда Навоий ижодида алоҳида ўрин тутган осмон жисмларининг бадиий талқинини Самарқанддаги сабоқлар билан боғлашга уринади.
Мавлоно Хожа Мислий эса Навоийга тарихдан дарс беради. Бу олимга таъриф бериларкан, “мусулмон ва маъжусий тарихининг тенги йўқ билимдони бўлиб чиқди”, дейилади романда. Хожа Мислий дарс ўтаркан, “...турфа улусларнинг эътиқоди, урф-одатлари, қавмларнинг қалқишини ва таназзули ҳақида шунчалар жонли ва ҳаққоний ҳикоялар сўзлаб бердики! Арастунинг “Тарих”, Абу Райҳоннинг “Осору-л-боқия” ва ибн Касирнинг “Ал-бидоя ва-н-ниҳоя” китобларини бир-бирига қиёслаб, толиблар тасаввурини то Одам Ато замонасига қадар етказди” [6. Б. 155]. Айтиш мумкинки, Исажон Султон Хожа Мислий тимсолида Навоий ижодидаги тарихий воқеалар, шахслар, афсона ва асотирларнинг гўзал бадиий ифодасига манба бўлган шахсни кўради. Ёзувчининг мазкур ижодий мақсадини асардаги мана бу гапларда яққол кўриш мумкин: “Ҳар ҳолда, Хожа Мислий ушбу ҳикматларнинг абётга муҳрланишини ва санъат либосига ўранишини жуда истарди. Шу сабабли, даврада Навоий бўлган кезлари шоён берилиб, севиниб дарс ўтарди” [6. Б. 155].
Улуғ шахсларнинг миллатлар ўртасида талаш бўлиши табиий ҳол. Алишер Навоий сиймоси ҳақида гап борганда ҳам бутун туркий халқлар бу мутафаккирни ўз тарихи билан боғлашга уринади. Исажон Султоннинг маҳорати шундаки, у ҳазрат Навоийнинг камолотга чиқишида, етук ижодкор ва олим, мутасаввуф бўлиб етишишида Самарқандда эгаллаган билимларининг аҳамиятини юқори ўринга олиб чиқади. Мазкур воқелик асарда ҳаққоний, зўраки талқинларсиз тасвирланадики, бу ўзбек ўқувчисида ифтихор туйғуларини уйғотмай қўймайди.
Исажон Султон Навоий образини, умуман, романдаги бошқа тарихий шахслар образини яратиш масаласига жуда эҳтиёткорлик билан ёндашади. Имкон қадар тўқима образлар, тўқима воқелик яратишдан чекинади. Бу ҳақда мунаққид Баҳодир Каримов шундай ёзади:
“Бадиий сўз санъатида ийжоз мақоми – кам сўз билан кўп маънолар англатиш санъати қадрланади. Ўйламай айтилган ёки ёзилган ортиқча сўз офат келтиради. Тўқима образлар таърифида бадиият қоидалари ўз вазифасини бажаради, кўпинча характер мантиғига мос тарзда уларнинг хатти-ҳаракатларини бадиий ғоя ифодаси томон буриш ҳам мумкин. Аммо тарихий шахслар қисматини муаллиф жуда эҳтиёт бўлиб, билиб, ўрганиб, уларга рўбарў бўлишдаги ҳисоб-китобини ўйлаб ёзади ва жуда тўғри қилади” [8. Б. 4]. Исажон Султон тарихий воқеликни бўрттириб, сиёсий интригалар қўшиб, бош қаҳрамонни сюжетнинг турли зиддиятларида “синов”дан ўтказиши, унинг характер қирраларини янада кенгроқ очиб бериши мумкин эди. Бироқ ёзувчи бундай қилмайди. Бадиий воқеликни яратишда фақат тарихий манбаларда кўрсатилган, энг ишончли фактларгагина таянади. Бизнингча, адиб Навоийдек улуғ мутафаккир, авлиё зотга ҳурмат ва эҳтиром юзасидан бундай “интрига”лардан тийилади. Бу эса асарнинг камчилиги эмас, балки фазилатидир.
Исажон Султоннинг Навоийга бўлган эҳтироми романдаги “муҳаббат” мавзуси талқинида ҳам яққол кўзга ташланади. Шу ўринда яна Ойбекка қайтамиз. Буюк адиб ҳам ўз романида Навоийнинг “муҳаббат тарихи” ҳақида тўхталмайди. Романда бу масаланинг бошқа бир ечимини топади: “...асарда бош қаҳрамоннинг муҳаббати тарихини эмас, балки Султонмурод билан Дилдорнинг – иккинчи режадаги қаҳрамонларнинг муҳаббатини тасвир этди ва китобхондаги руҳий эҳтиёжни шундай йўл билан қондирди. Айни пайтда бу муҳаббат чизиғини романдаги асосий воқеалар тизмаси билан узвий равишда боғлай билди” [4.
Б. 69]. Исажон Султон эса “Алишер Навоий” романида ишқий линия яратмайди. Бу ҳақида оғиз очилганда, гўзал ахлоқ, андиша билан “изоҳ” берилади ва мавзу бутунлай ёпилади:
“Тавба, – деди Мажидиддин бир оз жимликдан сўнг, ҳар ишни сақич каби чайнашни хуш кўрадиганлардан аччиқланиб: – Кишиларга қиладиган иш қолмабдими, бировнинг бировга майли бор йўқлигини суриштиргайлар?
Модомики сўз канизагу жориялар ҳақида эмас, даражотда тенг никоҳ, яъни ўта маҳрам мавзуда бўлса, ақлли киши буни қандоқ муҳокама қилсин?” [6. Б. 239]
“Алишер Навоий” романида ёзувчи Навоийнинг ижодий оламини тафтиш этишга, мутафаккирнинг ижод лаҳзаларини бадиий талқин қилишга алоҳида эътибор қаратади.
Адиб Навоийнинг илҳом палласидаги маънавий оламини, ўй-хаёлларини унинг маҳобатига мос равишда тасвирлашга, шу йўл билан ўқувчини Навоий оламига олиб киришга, уни англатишга, тушунтиришга ҳаракат қилади:
“Кеча-кундузнинг алмашиши, қуёш чиқиб ботиши, ойнинг ҳилолдан бадрга қадар ўзгаришлари сезилмасди. Маънолар олами унинг руҳини ўзига тўла сингдириб олди. У олам инсонликнинг энг олий чўққилари сари чорларди” [6. Б. 270]. Навоийнинг “Хамса”ни ёзиш чоғидаги ҳолат эса бундай тасвирланади.
“Кеча қоронғусида шам шуъласига ғарқ бўлган хона гўё беҳад кенгайиб кетгандай, бу ерда турфа воқеалар рўй берарди. Қушлар инсон тилида сўзлар, кўк узра сузган қуёш ўз тақдиридан ҳикоя қилар, Кўҳи Қоф ортидан мўралаган яъжуж-маъжужлару уларга қарши бораётган имон лашкари ўз мазмунидан сўзлар...” [6. Б. 270]. Асардаги бу тасвирлар ўқувчи хаёлотини кенгайтириб, ижод онларида гўё бутун коинот билан қовушиб, оламни турли ўлчамларда кўра бошлаган улуғ мутафаккирнинг руҳият дунёсига кириб бориш имконини беради.
Яна бир муҳим жиҳат, асарда Навоий ижодидаги муайян асарнинг яратилишига туртки бўлган ижтимоий, руҳий омилларни кўрсатиб беришга уриниш кучли. Бу эса Навоий ижодини биографик нуқтаи назардан “бадиий тадқиқ” этиш бўлиб, ўқувчи бу талқиндан сўнг шоир ижодини нисбатан яхшироқ тушуна бошлайди. Масалан, ўспиринлик чоғида Алишер тағойиси билан лола сайлига чиқади. Улар тоғда тош кесаётган ёш сангойи йигитни учратиб қолишади. Йигит қоятошни йўниб водийга сув чиқариш илинжида меҳнат қилаётган эди. Алишерга йигитнинг машғулоти жуда қизиқ туйилиб уни суҳбатга чорлайди:
“Исмингиз не? – деб сўради Алишер. Норғул, содда бу йигитнинг иштиёқи унга хуш келган эди.
– Хусрав, – деди йигит. Суҳбатдошининг ҳайрон бўлиб қараганини кўриб, изоҳ берди: – Ажабландингизми? Отам кўп китоб ўқийдилар. Хусрав Деҳлавий деган шоирнинг “Хамса”сини ўқиб, ҳавас қилиб, менга шу отни қўйган эканлар.
– У ҳолда, бу арода Ширин ҳам бўлгайдир, – деди Алишер ҳам, “Хамса»”и эслаб.
– Айтсам инонмайсиз, бироқ улусда ростдан ҳам Ширин деган бир қиз бор” [6. Б. 28].
Алишер сангойи йигит билан бир муддат суҳбат қуради. Кетиш чоғида йигитга бир қанча тилла танга ҳадя қилади. Бу ҳузурбахш суҳбат Навоий қалбидан бир умрга жой олади. У қачонки “Фарҳод ва Ширин” достонини ёзишга киришаркан, хаёлан сангойи йигитни ва унинг Ширинга бўлган муҳаббатини жонлантиради.
Сангойи йигитнинг қалб ҳарорати заррадек бўлса-да, Фарҳод образига кўчиб ўтади.
Исажон Султон айрим ўринларда Фарҳод ва Мажнуннинг ўй-хаёллари, кечинмаларини Навоий шахсияти билан ҳам боғлашга уринади.
Айниқса, “Хамса”даги икки қаҳрамоннинг ўз отаонаси учун чеккан изтироблари Навоийнинг қалб жароҳатлари билан уйғунлаштирилгани асарда жуда ҳам жонли, таъсирли чиққан. Зеро, Алишер ҳам ота-онасидан эрта етим қолади.
Ота-онасининг фожиали вафоти, улар билан видолаша олмагани Навоийнинг бир умрлик фиғони эди: “Язд чўлида” онайизорининг этакларига ўралаша-ўралаша, юзидан пардаси учиб, “Қўзим!” дея йиғлаб чопиб келганларини қалам қисмат қоғозига шундай нақшлади: “...
Сўнг ажал ўз ўқини Фарҳоднинг жонига урди.
У ўз умрининг тугаб бораётганини тушуниб, отасини ёдлади ва бир совуқ оҳ тортиб қўйди.
Онаси кўз олдига келар экан, кўзидан иккита қонли ирмоқ очилгандай бўлди” [6. Б. 275]. Ёки Мажнуннинг ота-онаси қабрига бориб қилган фарёди Навоийнинг ўз оҳу-зори эди: “Онаизор қабрига келиб тўхтагач, фарёд-фиғонлари оламга сиғмай кетди. Ёқа ўрнига кўксини чок қилиб, юрагига раҳмсиз тиғлар урди. Кўз ёшининг селидан ерлар денгизга айланиб, қабрлари балиқлар каби кўринди” [6. Б. 273].
Saʼdullo Quronov