Roman yozish – mashaqqat. Tarixiy roman yozish esa ikki hissa mashaqqatdir.
Zero bunday asarda romannavis tarixiylik tamoyillarini mahkam tutishi, oʻzining olam va odam haqidagi badiiy konsepsiyasini mavjud tarixiy voqelikka tayangan holda ifodalashi lozim. Albatta badiiy gʻoya talabi bilan tarixiy roman syujetiga toʻqima obrazlar, toʻqima voqelik ham kiritilishi mumkin. Romanda toʻqima obraz va voqealardan foydalanishning aniq chegarasi, qatʼiy oʻlchovi boʻlmasa-da, bu unsurlarning meyori tarixiy asar saviyasini belgilovchi asosiy omil hisoblanishini mahoratli muallif yaxshi anglaydi. Shu bois doim tarixiy haqiqat va badiiy toʻqima oʻrtasidagi oltin koʻprikni izlaydi. Bu esa asarda muallif ijodiy imkoniyatlarini maʼlum darajada cheklaydi. Lekin, agar roman millatning ulugʻ siymolariga bagʻishlangan boʻlsa, yozuvchining ijodiy masʼuliyati bir necha karraga ortib, tarixiy asar yozish yanada mashaqqatliroq jarayonga aylanadi.
Oʻzbekiston xalq yozuvchisi Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romanini oʻqirkansiz, beixtiyor yuqoridagi kabi masalalarni mulohaza qilasiz. Chunki Hazrat Navoiy nafaqat oʻzbek millatining, balki butun turkiy xalqlarning eng ulugʻ mutafakkirlaridan biri. Navoiyning shaxsi, hayot yoʻli hamda ijodi koʻp va xoʻp oʻrganilgan. Maktabda, oliy taʼlimda, qoʻshimcha axborot manbalarida ham eng koʻp eʼtibor qaratiladigan tarixiy siymolardan biri Alisher Navoiy hisoblanadi.
Kitob oʻqiydigan ziyolilar qatlamiga esa Navoiyning hayot yoʻli yod boʻlib ketgan desak mubolagʻa boʻlmas. Shunday ekan, Isajon Sulton nima yangilik qila oldi, avvalgi salaflaridan farqli oʻlaroq Navoiy siymosini qanday tasvirladi degan savol, tabiiyki, birinchi oʻringa chiqadi.
Avvalo shuni taʼkidlash joizki, adabiyotimiz tarixida Alisher Navoiyning toʻlaqonli badiiy siymosini yaratishga boʻlgan urinishlar u qadar koʻp emas.
Oybekning “Navoiy” romani (1944), Uygʻun va Izzat Sultonning “Alisher Navoiy” dramasi (1945), Omon Muxtorning “Ishq ahli” romanlarida (2007) Alisher Navoiy siymosi tarixiy-ijtimoiy sharoit fonida badiiy talqin etiladi. Bu asarlar ichida Navoiy shaxsiyatining nisbatan toʻlaqonli, konseptual badiiy qiyofasi Oybekning “Navoiy” romani ifodalangan desak, mazkur asarning yozilganiga qariyb sakson yil boʻlganini eʼtibordan qochirmasligimiz lozim. Yaʼni oʻtgan sakson yil davomida ijtimoiy shart-sharoit ham, tuzum ham, adabiy-estetik qarashlar ham, hatto, tarixning oʻzi ham yangilanganini hisobga olishimiz zarur.
Shunday ekan, Isajon Sultonning Alisher Navoiy siymosini qaytadan badiiy talqin etishga boʻlgan urinishiga, shunchaki, shaxsiy ijodiy ehtiyoj sifatida emas, balki adabiy-madaniy hayotimizda yetilib kelgan umumestetik ehtiyojning mevasi sifatida qarash oʻrinli boʻladi.
Isajon Sulton tarixiy shaxs konsepsiyasini yaratishda xuddi Oybek kabi Alisher Navoiyning insonparvarlik, elparvarlik, maʼrifatparvarlik kabi fazilatlariga alohida eʼtibor qaratadi. Biroq mazkur jihatlar Isajon Sultonda Navoiy siymosini yaratishdagi bosh omil emas. Adib “Alisher Navoiy” romanida koʻproq mutafakkir shoirning ijodiy-ruhiy olamini taftish etishga harakat qilgan. Yaʼni Isajon Sultonni yozuvchi sifati Navoiyning aslida kim boʻlgani, uning kechinmalari, maʼnaviy dunyosi, oʻy-xayollari, armoni, shaxs sifatidagi qadriyatlari, iymoni, axloqi koʻproq qiziqtirgan.
Yangi romanning yutugʻi shundaki, adib Navoiy hayoti va ijodini diniyeʼtiqodiy nuqtai nazardan talqin qilishga, ulugʻ mutafakkirning islom bilan yoʻgʻrilgan axloqi, aqidasi, tariqatdagi yoʻli va maqomi, umuman, avliyolik sifatlarini koʻrsatib berishga harakat qiladi. Bundan tashqari, Isajon Sulton navoiyshunoslikning soʻnggi tadqiqotlariga, istiqlol yillarida aniqlangan tarixiy manbalarga asoslanadiki, bu oʻz-oʻzidan Navoiy hayoti va ijodining tom maʼnoda zamonaviy badiiy talqinining yaralishiga olib keladi.
Isajon Sulton Navoiy siymosini yaratar ekan, u yashagan davrni, tarixiyijtimoiy muhitni imkon qadar jonli tasvirlashga urinadi. U shu yoʻl bilan buyuk mutafakkirni shakllantirib bergan ijtimoiy, siyosiy, madaniy-maʼrifiy omillarni zargarona mahorat bilan terib chiqadiki, natijada oʻquvchi Navoiy olamiga oson kirib boradi. Bu yoʻlda yozuvchi eng avvalo tarixning ishonarli, jonli manzaralarini yaratadi. Asarda Huroson va Movarounnahrning goʻzal tabiati, shahar, qishloq, ovul, bozorlaru guzarlar, sultonlar saroyi-yu, oddiy aholi uylari, kiyim-kechak, uy-roʻzgʻor buyumlari, ish qurollari, harbiy qurolaslahalar, xullas, tarixni jonlantiruvchi barcha unsurlar ipidan-ignasigacha mahorat bilan tasvirlangan. Mutolaa jarayonida oʻquvchi oʻzini xuddi tarixga tushib qolgandek his qiladi. Masalan, asar boshlanishida Alisher Navoiyning bolaligi oʻtgan amir Gʻiyosiddinbekning tashqi hovlisi mana bunday tasvirlanadi:
“Keng tuproqkoʻchadan toʻgʻri kelinsa, uzun, qalin paxsa devor orasida kichik yogʻoch eshik va darvoza koʻrinadi. Eshikda temir halqa va kichik toʻqmoqcha boʻlib, kelgan kishi erkak boʻlsa halqani, xotin boʻlsa toʻqmoqchani uradi. Hovli gulu gulzor, mevali ogʻoch koʻp. Chapda katta murabbaʼ, yaʼni toʻrtburchak hovuz koʻrinadi. Yana, uy yonida kichikroq qilib qurilgan obxona ham bor, sopol quvuridan jildirab suv tushib turadi. Obxona yonida ochiq va yopiq oshxona, oshliqxona, zerzamin, yaʼni yertoʻla. Zerzamindagi katta sopol koʻzalar ichidagi suv jazirama mahali ham muzday boʻladi. Uning yonboshida usti-yu ichi somon suvoq bilan suvalgan pastak yaxchol koʻrinadi. Yaxchol shuki, chuqur qazilgan yertoʻla kuzda suvga toʻldiriladi, qishda u tubiga qadar muzlaydi. Qalin devorlari va sersomon suvogʻi yertoʻlani jazirama issiqda ham muzday tutib turadi, Hiriyda yozda muz boʻlishining sababi shunda”. Eʼtibor qilinsa, birgina tasvir bilan aholining yashash shartsharoitlari, axloqi, texnologik yutuqlariga ishora berilmoqda. Oʻquvchi asardagi bu kabi tasvirlar vositasida Navoiyning bolaligi oʻtgan muhitga tushib boradi.
Bosh qahramonni uning atrofidagi voqeliklar bilan toʻla qonli tasavvur etadi.
Oybekning “Navoiy” romanida voqealar Navoiyning 18 yoshda Samarqanddan Hirotga qaytishi bilan boshlanadi. Aytish mumkinki, Oybek Navoiy xarakterining shakllanish bosqichlarini koʻrsatishni maqsad qilib olmagan.
Oybekdan farqli oʻlaroq, Isajon Sulton oʻz asarida Navoiyning butun hayotini qamrab oladi. Albatta, buning oʻziga yarasha jiddiy sabablari bor. Birinchidan, Navoiy 18 yoshga qadar shoir sifatida Movarounnahr va Hurosonda mashhur boʻlib ulgurgan edi. Demak, Navoiyning tarixiy shaxs sifatidagi yaxlit qiyofasini yaratishda uning bolalik va oʻspirinlik chogʻidagi hayotini tasvirlash, shoir sifatida kamol topishiga taʼsir etgan asosiy omillarni shu davrdan izlash ehtiyoji bor. Qolaversa, hozirgi dunyo xaritasi nuqtai nazaridan qaralganda Navoiyning ayni oʻsmirlik davri Oʻzbekiston bilan chambarchas bogʻliq. Bu davrda Navoiy Samarqandda yashab ijod qiladi va tahsil oladi.
Romanda Navoiyning ilk ustozi – Abu Abdulloh Kulohiyning darslari juda jonli tasvirlangan boʻlib, bunda yozuvchi muayyan badiiy-gʻoyaviy maqsadni koʻzlaydi.
Kulohiy toliblariga Qurʼon, handasa, abyotu nazmdan taʼlim berarkan, bir darsda soʻz haqida maʼruza qiladi. Maʼruzada soʻzning ilohiy qudrati, vazifasi, maʼno qirralari haqida aytib, jahon tillariga alohida toʻxtalib oʻtadi. U arab tiliga taʼrif berarkan, “...fasohat va balogʻat sayqali bilan ziynatlangan boʻlib, Tangri taoloning kalomi shu tilda nozil boʻldi. U tilning mukammalligiga shubha yoʻqdir”, deydi. Biroq boshqa tillarning mavjud ekanida ham katta hikmat borligini eslatadi: “...Tangri azza va jalla xalqlarni va tillarni yaratganining hikmati ham bor. Yaʼni, oʻziga oʻsha til ila hamd aytilmogʻini iroda ayladi”.
Mavlono Kulohiy toliblariga turkiy tilning maqomini koʻrsatib, “...turkcha, forscha va hindcha – asl tillarning manbaidir”, deydi. Soʻng turkcha soʻzlardan misollar keltirib, mazkur tilning naqadar muhtasham ekanini koʻrsatib beradi.
Aytganlarining dalili sifatida Fariduddin Attordan bir gʻazal keltirib uni sharhlab beradi. Gʻazalni tinglagan toliblar turkiy tilning jozibasiga mahliyo boʻlib, maʼnolar ummoniga shoʻngʻib ketadi. Navoiyni turkiy tilda ijod etishga undagan ilk omillar romanda ana shunday ifodalanadi.
Hijriy 846 yilda Alisher Navoiy Samarqandga koʻchib oʻtadi. Romanda Samarqand Navoiyning ijodiy-maʼanaviy hayotida tub burilish yasagan maskan oʻlaroq tasvirlanadi. Muallifning bu maqsadini samarqandlik olim Fazlulloh Abulaysning Navoiyga aytgan mana bu soʻzlari bilan dalillash mumkin: “Siz endi Samarqandda ulamo suhbatida boʻling, kerakli ilmlarni oʻrganing, Samarqand sizning taqdiringizda ilm bulogʻi boʻlib qolsin”.
Alisher Navoiy Samarqanddagi Qozizoda Rumiy madrasasida tahsil olib, mudarrislardan fiqh, tarix, handasa, ilmi nujumga doir juda qimmatli bilimlarni oʻzlashtiradi. Ayniqsa, Fazlulloh Abulays bilan boʻlib oʻtgan suhbatlar Navoiyga katta maʼnaviy ozuqa boʻladi. Zero mavlono Abulays Navoiyga “eʼtiqod sirlari”dan saboq beradi: “Madrasa darslari va Fazlulloh Abulays suhbatlari Alisher oʻy-fikrini behad kengaytirib, shu xulosaga olib keldi: nafaqat yer yuzi, balki Koinot ham tengi yoʻq qudrat koʻrgazmasidir, uning haqiqatlari esa ilm tufayli maʼlum boʻlgay. Har dam, har nafasda bir savob hosil qilishga saʼy qilingaydir, savob esa niyatdan paydo boʻlishi maʼlum”.
Suhbatlarning birida Alisher, “Menga soʻfiylar borasida ham soʻz aytsangiz”, deya mavlono Abulaysga murojaat etadi. Mavlono “soʻfiy” soʻzining lugʻaviy maʼnosini Abu Rayhon Beruniy, Abul Fath Butiy izohlari bilan tushuntirishga harakat qiladi. Soʻng eʼtiqod, ibodat masalalarida fikr yuritib, Xoʻja Ahror valiyning soʻzlaridan iqtibos keltiradi. Romanda mavlono Abulays bilan boʻlgan suhbatlar Navoiyning tariqatdagi yoʻlini belgilab olishida muhim ahamiyat kasb etgan omil sifatida urgʻulanadi: “Siz avliyoulloh yoʻlini tavsiya qildingiz!” deydi Navoiy mavlononing suhbatidan xulosa chiqarar ekan.
Navoiy samarqandlik yana bir yetuk olim mavlono Rizo Afzal qoʻlida fiqhdan saboq oladi. Bir darsda mavlono ilmi nujumning halolligini Qurʼoni Karim oyatlari bilan isbotlab berarkan, falakkiyot ilmining afzalliklariga toʻxtaladi.
Beruniy, Mirzo Ulugʻbek tadqiqotlaridan misollar keltiradi. Romanda muallif shu tarzda Navoiy ijodida alohida oʻrin tutgan osmon jismlarining badiiy talqinini Samarqanddagi saboqlar bilan bogʻlashga urinadi.
Mavlono Xoja Misliy esa Navoiyga tarixdan dars beradi. Bu olimga nisbat berilarkan, “Musulmon va maʼjusiy tarixining tengi yoʻq bilimdoni boʻlib chiqdi”, deyiladi romanda. Xoja Misliy dars oʻtarkan, “...turfa uluslarning eʼtiqodi, urf-odatlari, qavmlarning qalqishini va tanazzuli haqida shunchalar jonli va haqqoniy hikoyalar soʻzlab berdiki, Arastuning “Tarix”, Abu Rayhonning “Osoru-l-boqiya” va ibn Kasirning “Al-bidoya va-n-nihoya” kitoblarini birbiriga qiyoslab, toliblar tasavvurini to Odam Ato zamonasiga qadar yetkazdi”. Aytish mumkinki, Isajon Sulton Xoja Misliy timsolida Navoiy ijodidagi tarixiy voqealar, shaxslar, afsona va asotirlarning goʻzal badiiy ifodasiga manba boʻlgan shaxsni koʻradi. Yozuvchining mazkur ijodiy maqsadini asardagi mana bu gaplarda yaqqol koʻrish mumkin: “Har holda, Xoja Misliy ushbu hikmatlarning abyotga muhrlanishini va sanʼat libosiga oʻranishini juda istardi. Shu sababli, davrada Navoiy boʻlgan kezlari shoyon berilib, sevinib dars oʻtardi”.
Ulugʻ shaxslarning millatlar oʻrtasida talash boʻlishi tabiiy hol. Alisher Navoiy siymosi haqida gap borganda ham butun turkiy davlatlar bu mutafakkirni oʻz tarixi bilan bogʻlashga urinadi. Isajon Sultonning mahorati shundaki, u hazrat Navoiyning kamolotga chiqishida, yetuk ijodkor va olim, mutasavvuf boʻlib yetishishida Samarqandda egallagan bilimlarining ahamiyatini yuqori oʻringa olib chiqadi. Mazkur voqelik asarda haqqoniy, zoʻraki talqinlarsiz tasvirlanadiki, bu oʻzbek oʻquvchisida iftixor tuygʻularini uygʻotmay qoʻymaydi.
Isajon Sultonning Navoiyga boʻlgan ehtiromi romandagi “muhabbat” mavzusida ham yaqqol koʻzga tashlanadi. Bu haqida ogʻiz ochilganda goʻzal axloq, andisha bilan “izoh” beriladi va bu mavzuda romanda butunlay yopiladi: “Tavba, – dedi Majididdin biroz jimlikdan soʻng, har ishni saqich kabi chaynashni xush koʻradiganlardan achchiqlanib: – Kishilarga qiladigan ish qolmabdimi, birovning birovga mayli bor yoʻqligini surishtirgaylar? Modomiki soʻz kanizagu joriyalar haqida emas, darajotda teng nikoh, yaʼni oʻta mahram mavzuda boʻlsa, aqlli kishi buni qandoq muhokama qilsin?”
“Alisher Navoiy” romanida yozuvchi Navoiyning ijodiy olamini taftish etishga, mutafakkirning ijod lahzalarini badiiy talqin qilishga alohida eʼtibor qaratadi. Adib Navoiyning ilhom pallasidagi maʼnaviy olamini, oʻyxayollarini uning mahobatiga mos ravishda tasvirlashga, shu yoʻl bilan oʻquvchini Navoiy olamiga olib kirishga, uni anglatishga, tushuntirishga harakat qiladi:
“Kecha-kunduzning almashishi, quyosh chiqib botishi, oyning hiloldan badrga qadar oʻzgarishlari sezilmasdi. Maʼnolar olami uning ruhini oʻziga toʻla singdirib oldi. U olam insonlikning eng oliy choʻqqilari sari chorlardi”. Navoiyning “Xamsa”ni yozish chogʻidagi holat esa bunday tasvirlanadi. “Kecha qorongʻusida sham shuʼlasiga gʻarq boʻlgan xona goʻyo behad kengayib ketganday, bu yerda turfa voqealar roʻy berardi. Qushlar inson tilida soʻzlar, koʻk uzra suzgan quyosh oʻz taqdiridan hikoya qilar, Koʻhi Qof ortidan moʻralagan yaʼjuj-maʼjujlari ularga qarshi borayotgan imon lashkari oʻz mazmunidan soʻzlar...” Asardagi bu tasvirlar oʻquvchi xayolotini kengaytirib, ijod onlarida goʻyo butun koinot bilan qovushib, olamni turli oʻlchamlarda koʻra boshlagan ulugʻ mutafakkirning ruhiyat dunyosiga kirib borish imkonini beradi.
Yana bir muhim jihat, asarda Navoiy ijodidagi muayyan asarning yaratilishiga turtki boʻlgan ijtimoiy, ruhiy omillarni koʻrsatib berishga urinish kuchli. Bu esa Navoiy ijodini biografik nuqtai nazardan “badiiy tadqiq” etish boʻlib, oʻquvchi bu talqindan soʻng shoir ijodini nisbatan yaxshiroq tushuna boshlaydi.
Masalan, oʻspirinlik chogʻida Alisher tagʻoyisi bilan lola sayliga chiqadi. Ular togʻda tosh kesayotgan yosh sangoyi yigitni uchratib qolishadi. Yigit qoyatoshni yoʻnib vodiyga suv chiqarish ilinjida mehnat qilayotgan edi. Alisherga yigitning mashgʻuloti juda qiziq tuyilib uni suhbatga chorlaydi:
“Ismingiz ne? – deb soʻradi Alisher. Norgʻul, sodda bu yigitning ishtiyoqi uni xush kelgan edi.
– Xusrav, – dedi yigit. Suhbatdoshining hayron boʻlib qaraganini koʻrib, izoh berdi: – Ajablandingizmi? Otam koʻp kitob oʻqiydilar. Xusrav Dehlaviy degan shoirning “Xamsa”sini oʻqib, havas qilib, menga shu otni qoʻygan ekanlar.
– U holda, bu aroda Shirin ham boʻlgaydir, – dedi Alisher ham, “Xamsa”ni eslab.
– Aytsam inonmaysiz, biroq ulusda rostdan ham Shirin degan bir qiz bor”.
Alisher sangoyi yigit bilan bir muddat suhbat quradi. Ketish chogʻida yigitga bir qancha tilla tanga hadya qiladi. Bu huzurbaxsh suhbat Navoiy qalbidan bir umrga joy oladi. U qachonki “Farhod va Shirin” dostonini yozishga kirisharkan, xayolan sangoyi yigitni va uning Shiringa boʻlgan muhabbatini jonlantiradi.
Sangoyi yigitning qalb harorati zarradek boʻlsa-da Farhod siymosiga koʻchib oʻtadi.
Isajon Sulton ayrim oʻrinlarda Farhod va Majnunning oʻy-xayollari, kechinmalarini Navoiy shaxsiyati bilan ham bogʻlashga urinadi. Ayniqsa, “Xamsa”dagi ikki qahramonning oʻz ota-onasi uchun chekkan iztiroblari Navoiyning qalb jarohatlari bilan uygʻunlashtirilgani asarda juda ham jonli, taʼsirli chiqqan. Zero Alisher ham ota-onasidan erta yetim qoladi. Ota-onasining fojiali vafoti, ular bilan vidolasha olmagani Navoiyning bir umrlik figʻoni edi:
“Yazd choʻlida 2 onaizorining etaklariga oʻralasha-oʻralasha, yuzidan pardasi uchib, “Qoʻzim!” deya yigʻlab chopib kelganlarini qalam qismat qogʻoziga shunday naqshladi:
“...Soʻng ajal oʻz oʻqini Farhodning joniga urdi. U oʻz umrining tugab borayotganini tushunib, otasini yodladi va bir sovuq oh tortib qoʻydi. Onasi koʻz oldiga kelar ekan, koʻzidan ikkita qonli irmoq ochilganday boʻldi”. Yoki Majnunning ota-onasi qabriga borib qilgan faryodi Navoiyning oʻz ohu zori edi: “Onaizor qabriga kelib toʻxtagach, faryod-figʻonlari olamga sigʻmay ketdi. Yoqa oʻrniga koʻksini chok qilib, yuragiga rahmsiz tigʻlar urdi. Koʻzyoshining selidan yerlar dengizga aylanib, qabrlari baliqlar kabi koʻrindi”.
Isajon Sulton navoiyshunoslikdagi soʻnggi tadqiqotlar, yangi tarixiy manbalarga asoslanib “Navoiyning Astrabotga surgun qilinishi” masalasiga ham oydinlik kiritadi. Yaʼni adib Navoiyning Huroson janubidagi Astirabod viloyatiga hokim etib tayinlanishida uni Hirotdan uzoqlashtirish, “surgun” qilish maqsadi boʻlmaganini koʻrsatib bergan. Husay Bayqaro shu yoʻl bilan janubda tobora kuchayib kelayotgan safaviylarga qarshi munosib himoya oʻrnatishni, bunda Navoiyning mavqei, kuchli siyosatdonlik mahoratidan foydalanishni koʻzlaydi.
Romanning bu bobida Navoiyning naqadar oʻtkir siyosatchi, odil va tashabbuskor rahbar boʻlgani ham ochib beriladi.
Yuqorida qayd etganimizdek, davr oʻtishi bilan tarixiy voqelikka, tarixiy shaxslarga boshqa rakurslardan qarashga, badiiy talqin qilishga boʻlgan ehtiyoj tabiiy ravishda yuzaga kelaveradi. Shu maʼnoda, Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romani nafaqat Navoiy haqidagi tasavvurlarimizni, balki besh asr naridagi tarix haqidagi bilimlarimizni ham boyitadi. Asar tom maʼnoda yangi avlod mevasi. U unib-oʻsib kelayotgan yangi avlod uchun Navoiyni anglashda, ijodini tushunishda, buyuk mutafakkir bilan yuzlashishda muhim manba boʻlib qoladi.
2 Bola Alisherning choʻlda uxlab qolib aravadan yiqilgani va adashib qolganiga ishora.
Роман ёзиш – машаққат. Тарихий роман ёзиш эса икки ҳисса машаққатдир.
Зеро бундай асарда романнавис тарихийлик тамойилларини маҳкам тутиши, ўзининг олам ва одам ҳақидаги бадиий концепциясини мавжуд тарихий воқеликка таянган ҳолда ифодалаши лозим. Албатта бадиий ғоя талаби билан тарихий роман сюжетига тўқима образлар, тўқима воқелик ҳам киритилиши мумкин. Романда тўқима образ ва воқеалардан фойдаланишнинг аниқ чегараси, қатъий ўлчови бўлмаса-да, бу унсурларнинг меъёри тарихий асар савиясини белгиловчи асосий омил ҳисобланишини маҳоратли муаллиф яхши англайди. Шу боис доим тарихий ҳақиқат ва бадиий тўқима ўртасидаги олтин кўприкни излайди. Бу эса асарда муаллиф ижодий имкониятларини маълум даражада чеклайди. Лекин, агар роман миллатнинг улуғ сиймоларига бағишланган бўлса, ёзувчининг ижодий масъулияти бир неча каррага ортиб, тарихий асар ёзиш янада машаққатлироқ жараёнга айланади.
Ўзбекистон халқ ёзувчиси Исажон Султоннинг “Алишер Навоий” романини ўқиркансиз, беихтиёр юқоридаги каби масалаларни мулоҳаза қиласиз. Чунки Ҳазрат Навоий нафақат ўзбек миллатининг, балки бутун туркий халқларнинг энг улуғ мутафаккирларидан бири. Навоийнинг шахси, ҳаёт йўли ҳамда ижоди кўп ва хўп ўрганилган. Мактабда, олий таълимда, қўшимча ахборот манбаларида ҳам энг кўп эътибор қаратиладиган тарихий сиймолардан бири Алишер Навоий ҳисобланади.
Китоб ўқийдиган зиёлилар қатламига эса Навоийнинг ҳаёт йўли ёд бўлиб кетган десак муболаға бўлмас. Шундай экан, Исажон Султон нима янгилик қила олди, аввалги салафларидан фарқли ўлароқ Навоий сиймосини қандай тасвирлади деган савол, табиийки, биринчи ўринга чиқади.
Аввало шуни таъкидлаш жоизки, адабиётимиз тарихида Алишер Навоийнинг тўлақонли бадиий сиймосини яратишга бўлган уринишлар у қадар кўп эмас.
Ойбекнинг “Навоий” романи (1944), Уйғун ва Иззат Султоннинг “Алишер Навоий” драмаси (1945), Омон Мухторнинг “Ишқ аҳли” романларида (2007) Алишер Навоий сиймоси тарихий-ижтимоий шароит фонида бадиий талқин этилади. Бу асарлар ичида Навоий шахсиятининг нисбатан тўлақонли, концептуал бадиий қиёфаси Ойбекнинг “Навоий” романи ифодаланган десак, мазкур асарнинг ёзилганига қарийб саксон йил бўлганини эътибордан қочирмаслигимиз лозим. Яъни ўтган саксон йил давомида ижтимоий шарт-шароит ҳам, тузум ҳам, адабий-эстетик қарашлар ҳам, ҳатто, тарихнинг ўзи ҳам янгиланганини ҳисобга олишимиз зарур.
Шундай экан, Исажон Султоннинг Алишер Навоий сиймосини қайтадан бадиий талқин этишга бўлган уринишига, шунчаки, шахсий ижодий эҳтиёж сифатида эмас, балки адабий-маданий ҳаётимизда етилиб келган умумэстетик эҳтиёжнинг меваси сифатида қараш ўринли бўлади.
Исажон Султон тарихий шахс концепциясини яратишда худди Ойбек каби Алишер Навоийнинг инсонпарварлик, элпарварлик, маърифатпарварлик каби фазилатларига алоҳида эътибор қаратади. Бироқ мазкур жиҳатлар Исажон Султонда Навоий сиймосини яратишдаги бош омил эмас. Адиб “Алишер Навоий” романида кўпроқ мутафаккир шоирнинг ижодий-руҳий оламини тафтиш этишга ҳаракат қилган. Яъни Исажон Султонни ёзувчи сифати Навоийнинг аслида ким бўлгани, унинг кечинмалари, маънавий дунёси, ўй-хаёллари, армони, шахс сифатидаги қадриятлари, иймони, ахлоқи кўпроқ қизиқтирган.
Янги романнинг ютуғи шундаки, адиб Навоий ҳаёти ва ижодини динийэътиқодий нуқтаи назардан талқин қилишга, улуғ мутафаккирнинг ислом билан йўғрилган ахлоқи, ақидаси, тариқатдаги йўли ва мақоми, умуман, авлиёлик сифатларини кўрсатиб беришга ҳаракат қилади. Бундан ташқари, Исажон Султон навоийшуносликнинг сўнгги тадқиқотларига, истиқлол йилларида аниқланган тарихий манбаларга асосланадики, бу ўз-ўзидан Навоий ҳаёти ва ижодининг том маънода замонавий бадиий талқинининг яралишига олиб келади.
Исажон Султон Навоий сиймосини яратар экан, у яшаган даврни, тарихийижтимоий муҳитни имкон қадар жонли тасвирлашга уринади. У шу йўл билан буюк мутафаккирни шакллантириб берган ижтимоий, сиёсий, маданий-маърифий омилларни заргарона маҳорат билан териб чиқадики, натижада ўқувчи Навоий оламига осон кириб боради. Бу йўлда ёзувчи энг аввало тарихнинг ишонарли, жонли манзараларини яратади. Асарда Ҳуросон ва Мовароуннаҳрнинг гўзал табиати, шаҳар, қишлоқ, овул, бозорлару гузарлар, султонлар саройи-ю, оддий аҳоли уйлари, кийим-кечак, уй-рўзғор буюмлари, иш қуроллари, ҳарбий қуроласлаҳалар, хуллас, тарихни жонлантирувчи барча унсурлар ипидан-игнасигача маҳорат билан тасвирланган. Мутолаа жараёнида ўқувчи ўзини худди тарихга тушиб қолгандек ҳис қилади. Масалан, асар бошланишида Алишер Навоийнинг болалиги ўтган амир Ғиёсиддинбекнинг ташқи ҳовлиси мана бундай тасвирланади:
“Кенг тупроқкўчадан тўғри келинса, узун, қалин пахса девор орасида кичик ёғоч эшик ва дарвоза кўринади. Эшикда темир ҳалқа ва кичик тўқмоқча бўлиб, келган киши эркак бўлса ҳалқани, хотин бўлса тўқмоқчани уради. Ҳовли гулу гулзор, мевали оғоч кўп. Чапда катта мураббаъ, яъни тўртбурчак ҳовуз кўринади. Яна, уй ёнида кичикроқ қилиб қурилган обхона ҳам бор, сопол қувуридан жилдираб сув тушиб туради. Обхона ёнида очиқ ва ёпиқ ошхона, ошлиқхона, зерзамин, яъни ертўла. Зерзаминдаги катта сопол кўзалар ичидаги сув жазирама маҳали ҳам муздай бўлади. Унинг ёнбошида усти-ю ичи сомон сувоқ билан сувалган пастак яхчол кўринади. Яхчол шуки, чуқур қазилган ертўла кузда сувга тўлдирилади, қишда у тубига қадар музлайди. Қалин деворлари ва серсомон сувоғи ертўлани жазирама иссиқда ҳам муздай тутиб туради, Ҳирийда ёзда муз бўлишининг сабаби шунда”. Эътибор қилинса, биргина тасвир билан аҳолининг яшаш шартшароитлари, ахлоқи, технологик ютуқларига ишора берилмоқда. Ўқувчи асардаги бу каби тасвирлар воситасида Навоийнинг болалиги ўтган муҳитга тушиб боради.
Бош қаҳрамонни унинг атрофидаги воқеликлар билан тўла қонли тасаввур этади.
Ойбекнинг “Навоий” романида воқеалар Навоийнинг 18 ёшда Самарқанддан Ҳиротга қайтиши билан бошланади. Айтиш мумкинки, Ойбек Навоий характерининг шаклланиш босқичларини кўрсатишни мақсад қилиб олмаган.
Ойбекдан фарқли ўлароқ, Исажон Султон ўз асарида Навоийнинг бутун ҳаётини қамраб олади. Албатта, бунинг ўзига яраша жиддий сабаблари бор. Биринчидан, Навоий 18 ёшга қадар шоир сифатида Мовароуннаҳр ва Ҳуросонда машҳур бўлиб улгурган эди. Демак, Навоийнинг тарихий шахс сифатидаги яхлит қиёфасини яратишда унинг болалик ва ўспиринлик чоғидаги ҳаётини тасвирлаш, шоир сифатида камол топишига таъсир этган асосий омилларни шу даврдан излаш эҳтиёжи бор. Қолаверса, ҳозирги дунё харитаси нуқтаи назаридан қаралганда Навоийнинг айни ўсмирлик даври Ўзбекистон билан чамбарчас боғлиқ. Бу даврда Навоий Самарқандда яшаб ижод қилади ва таҳсил олади.
Романда Навоийнинг илк устози – Абу Абдуллоҳ Кулоҳийнинг дарслари жуда жонли тасвирланган бўлиб, бунда ёзувчи муайян бадиий-ғоявий мақсадни кўзлайди.
Кулоҳий толибларига Қуръон, ҳандаса, абёту назмдан таълим бераркан, бир дарсда сўз ҳақида маъруза қилади. Маърузада сўзнинг илоҳий қудрати, вазифаси, маъно қирралари ҳақида айтиб, жаҳон тилларига алоҳида тўхталиб ўтади. У араб тилига таъриф бераркан, “...фасоҳат ва балоғат сайқали билан зийнатланган бўлиб, Тангри таолонинг каломи шу тилда нозил бўлди. У тилнинг мукаммаллигига шубҳа йўқдир”, дейди. Бироқ бошқа тилларнинг мавжуд эканида ҳам катта ҳикмат борлигини эслатади: “...Тангри азза ва жалла халқларни ва тилларни яратганининг ҳикмати ҳам бор. Яъни, ўзига ўша тил ила ҳамд айтилмоғини ирода айлади”.
Мавлоно Кулоҳий толибларига туркий тилнинг мақомини кўрсатиб, “...туркча, форсча ва ҳиндча – асл тилларнинг манбаидир”, дейди. Сўнг туркча сўзлардан мисоллар келтириб, мазкур тилнинг нақадар муҳташам эканини кўрсатиб беради.
Айтганларининг далили сифатида Фаридуддин Аттордан бир ғазал келтириб уни шарҳлаб беради. Ғазални тинглаган толиблар туркий тилнинг жозибасига маҳлиё бўлиб, маънолар уммонига шўнғиб кетади. Навоийни туркий тилда ижод этишга ундаган илк омиллар романда ана шундай ифодаланади.
Ҳижрий 846 йилда Алишер Навоий Самарқандга кўчиб ўтади. Романда Самарқанд Навоийнинг ижодий-маъанавий ҳаётида туб бурилиш ясаган маскан ўлароқ тасвирланади. Муаллифнинг бу мақсадини самарқандлик олим Фазлуллоҳ Абулайснинг Навоийга айтган мана бу сўзлари билан далиллаш мумкин: “Сиз энди Самарқандда уламо суҳбатида бўлинг, керакли илмларни ўрганинг, Самарқанд сизнинг тақдирингизда илм булоғи бўлиб қолсин”.
Алишер Навоий Самарқанддаги Қозизода Румий мадрасасида таҳсил олиб, мударрислардан фиқҳ, тарих, ҳандаса, илми нужумга доир жуда қимматли билимларни ўзлаштиради. Айниқса, Фазлуллоҳ Абулайс билан бўлиб ўтган суҳбатлар Навоийга катта маънавий озуқа бўлади. Зеро мавлоно Абулайс Навоийга “эътиқод сирлари”дан сабоқ беради: “Мадраса дарслари ва Фазлуллоҳ Абулайс суҳбатлари Алишер ўй-фикрини беҳад кенгайтириб, шу хулосага олиб келди: нафақат ер юзи, балки Коинот ҳам тенги йўқ қудрат кўргазмасидир, унинг ҳақиқатлари эса илм туфайли маълум бўлгай. Ҳар дам, ҳар нафасда бир савоб ҳосил қилишга саъй қилингайдир, савоб эса ниятдан пайдо бўлиши маълум”.
Суҳбатларнинг бирида Алишер, “Менга сўфийлар борасида ҳам сўз айтсангиз”, дея мавлоно Абулайсга мурожаат этади. Мавлоно “сўфий” сўзининг луғавий маъносини Абу Райҳон Беруний, Абул Фатҳ Бутий изоҳлари билан тушунтиришга ҳаракат қилади. Сўнг эътиқод, ибодат масалаларида фикр юритиб, Хўжа Аҳрор валийнинг сўзларидан иқтибос келтиради. Романда мавлоно Абулайс билан бўлган суҳбатлар Навоийнинг тариқатдаги йўлини белгилаб олишида муҳим аҳамият касб этган омил сифатида урғуланади: “Сиз авлиёуллоҳ йўлини тавсия қилдингиз!” дейди Навоий мавлононинг суҳбатидан хулоса чиқарар экан.
Навоий самарқандлик яна бир етук олим мавлоно Ризо Афзал қўлида фиқҳдан сабоқ олади. Бир дарсда мавлоно илми нужумнинг ҳалоллигини Қуръони Карим оятлари билан исботлаб бераркан, фалаккиёт илмининг афзалликларига тўхталади.
Беруний, Мирзо Улуғбек тадқиқотларидан мисоллар келтиради. Романда муаллиф шу тарзда Навоий ижодида алоҳида ўрин тутган осмон жисмларининг бадиий талқинини Самарқанддаги сабоқлар билан боғлашга уринади.
Мавлоно Хожа Мислий эса Навоийга тарихдан дарс беради. Бу олимга нисбат бериларкан, “Мусулмон ва маъжусий тарихининг тенги йўқ билимдони бўлиб чиқди”, дейилади романда. Хожа Мислий дарс ўтаркан, “...турфа улусларнинг эътиқоди, урф-одатлари, қавмларнинг қалқишини ва таназзули ҳақида шунчалар жонли ва ҳаққоний ҳикоялар сўзлаб бердики, Арастунинг “Тарих”, Абу Райҳоннинг “Осору-л-боқия” ва ибн Касирнинг “Ал-бидоя ва-н-ниҳоя” китобларини бирбирига қиёслаб, толиблар тасаввурини то Одам Ато замонасига қадар етказди”. Айтиш мумкинки, Исажон Султон Хожа Мислий тимсолида Навоий ижодидаги тарихий воқеалар, шахслар, афсона ва асотирларнинг гўзал бадиий ифодасига манба бўлган шахсни кўради. Ёзувчининг мазкур ижодий мақсадини асардаги мана бу гапларда яққол кўриш мумкин: “Ҳар ҳолда, Хожа Мислий ушбу ҳикматларнинг абётга муҳрланишини ва санъат либосига ўранишини жуда истарди. Шу сабабли, даврада Навоий бўлган кезлари шоён берилиб, севиниб дарс ўтарди”.
Улуғ шахсларнинг миллатлар ўртасида талаш бўлиши табиий ҳол. Алишер Навоий сиймоси ҳақида гап борганда ҳам бутун туркий давлатлар бу мутафаккирни ўз тарихи билан боғлашга уринади. Исажон Султоннинг маҳорати шундаки, у ҳазрат Навоийнинг камолотга чиқишида, етук ижодкор ва олим, мутасаввуф бўлиб етишишида Самарқандда эгаллаган билимларининг аҳамиятини юқори ўринга олиб чиқади. Мазкур воқелик асарда ҳаққоний, зўраки талқинларсиз тасвирланадики, бу ўзбек ўқувчисида ифтихор туйғуларини уйғотмай қўймайди.
Исажон Султоннинг Навоийга бўлган эҳтироми романдаги “муҳаббат” мавзусида ҳам яққол кўзга ташланади. Бу ҳақида оғиз очилганда гўзал ахлоқ, андиша билан “изоҳ” берилади ва бу мавзуда романда бутунлай ёпилади: “Тавба, – деди Мажидиддин бироз жимликдан сўнг, ҳар ишни сақич каби чайнашни хуш кўрадиганлардан аччиқланиб: – Кишиларга қиладиган иш қолмабдими, бировнинг бировга майли бор йўқлигини суриштиргайлар? Модомики сўз канизагу жориялар ҳақида эмас, даражотда тенг никоҳ, яъни ўта маҳрам мавзуда бўлса, ақлли киши буни қандоқ муҳокама қилсин?”
“Алишер Навоий” романида ёзувчи Навоийнинг ижодий оламини тафтиш этишга, мутафаккирнинг ижод лаҳзаларини бадиий талқин қилишга алоҳида эътибор қаратади. Адиб Навоийнинг илҳом палласидаги маънавий оламини, ўйхаёлларини унинг маҳобатига мос равишда тасвирлашга, шу йўл билан ўқувчини Навоий оламига олиб киришга, уни англатишга, тушунтиришга ҳаракат қилади:
“Кеча-кундузнинг алмашиши, қуёш чиқиб ботиши, ойнинг ҳилолдан бадрга қадар ўзгаришлари сезилмасди. Маънолар олами унинг руҳини ўзига тўла сингдириб олди. У олам инсонликнинг энг олий чўққилари сари чорларди”. Навоийнинг “Хамса”ни ёзиш чоғидаги ҳолат эса бундай тасвирланади. “Кеча қоронғусида шам шуъласига ғарқ бўлган хона гўё беҳад кенгайиб кетгандай, бу ерда турфа воқеалар рўй берарди. Қушлар инсон тилида сўзлар, кўк узра сузган қуёш ўз тақдиридан ҳикоя қилар, Кўҳи Қоф ортидан мўралаган яъжуж-маъжужлари уларга қарши бораётган имон лашкари ўз мазмунидан сўзлар...” Асардаги бу тасвирлар ўқувчи хаёлотини кенгайтириб, ижод онларида гўё бутун коинот билан қовушиб, оламни турли ўлчамларда кўра бошлаган улуғ мутафаккирнинг руҳият дунёсига кириб бориш имконини беради.
Яна бир муҳим жиҳат, асарда Навоий ижодидаги муайян асарнинг яратилишига туртки бўлган ижтимоий, руҳий омилларни кўрсатиб беришга уриниш кучли. Бу эса Навоий ижодини биографик нуқтаи назардан “бадиий тадқиқ” этиш бўлиб, ўқувчи бу талқиндан сўнг шоир ижодини нисбатан яхшироқ тушуна бошлайди.
Масалан, ўспиринлик чоғида Алишер тағойиси билан лола сайлига чиқади. Улар тоғда тош кесаётган ёш сангойи йигитни учратиб қолишади. Йигит қоятошни йўниб водийга сув чиқариш илинжида меҳнат қилаётган эди. Алишерга йигитнинг машғулоти жуда қизиқ туйилиб уни суҳбатга чорлайди:
“Исмингиз не? – деб сўради Алишер. Норғул, содда бу йигитнинг иштиёқи уни хуш келган эди.
– Хусрав, – деди йигит. Суҳбатдошининг ҳайрон бўлиб қараганини кўриб, изоҳ берди: – Ажабландингизми? Отам кўп китоб ўқийдилар. Хусрав Деҳлавий деган шоирнинг “Хамса”сини ўқиб, ҳавас қилиб, менга шу отни қўйган эканлар.
– У ҳолда, бу арода Ширин ҳам бўлгайдир, – деди Алишер ҳам, “Хамса”ни эслаб.
– Айтсам инонмайсиз, бироқ улусда ростдан ҳам Ширин деган бир қиз бор”.
Алишер сангойи йигит билан бир муддат суҳбат қуради. Кетиш чоғида йигитга бир қанча тилла танга ҳадя қилади. Бу ҳузурбахш суҳбат Навоий қалбидан бир умрга жой олади. У қачонки “Фарҳод ва Ширин” достонини ёзишга киришаркан, хаёлан сангойи йигитни ва унинг Ширинга бўлган муҳаббатини жонлантиради.
Сангойи йигитнинг қалб ҳарорати заррадек бўлса-да Фарҳод сиймосига кўчиб ўтади.
Исажон Султон айрим ўринларда Фарҳод ва Мажнуннинг ўй-хаёллари, кечинмаларини Навоий шахсияти билан ҳам боғлашга уринади. Айниқса, “Хамса”даги икки қаҳрамоннинг ўз ота-онаси учун чеккан изтироблари Навоийнинг қалб жароҳатлари билан уйғунлаштирилгани асарда жуда ҳам жонли, таъсирли чиққан. Зеро Алишер ҳам ота-онасидан эрта етим қолади. Ота-онасининг фожиали вафоти, улар билан видолаша олмагани Навоийнинг бир умрлик фиғони эди:
“Язд чўлида 2 онаизорининг этакларига ўралаша-ўралаша, юзидан пардаси учиб, “Қўзим!” дея йиғлаб чопиб келганларини қалам қисмат қоғозига шундай нақшлади:
“...Сўнг ажал ўз ўқини Фарҳоднинг жонига урди. У ўз умрининг тугаб бораётганини тушуниб, отасини ёдлади ва бир совуқ оҳ тортиб қўйди. Онаси кўз олдига келар экан, кўзидан иккита қонли ирмоқ очилгандай бўлди”. Ёки Мажнуннинг ота-онаси қабрига бориб қилган фарёди Навоийнинг ўз оҳу зори эди: “Онаизор қабрига келиб тўхтагач, фарёд-фиғонлари оламга сиғмай кетди. Ёқа ўрнига кўксини чок қилиб, юрагига раҳмсиз тиғлар урди. Кўзёшининг селидан ерлар денгизга айланиб, қабрлари балиқлар каби кўринди”.
Исажон Султон навоийшуносликдаги сўнгги тадқиқотлар, янги тарихий манбаларга асосланиб “Навоийнинг Астработга сургун қилиниши” масаласига ҳам ойдинлик киритади. Яъни адиб Навоийнинг Ҳуросон жанубидаги Астирабод вилоятига ҳоким этиб тайинланишида уни Ҳиротдан узоқлаштириш, “сургун” қилиш мақсади бўлмаганини кўрсатиб берган. Ҳусай Байқаро шу йўл билан жанубда тобора кучайиб келаётган сафавийларга қарши муносиб ҳимоя ўрнатишни, бунда Навоийнинг мавқеи, кучли сиёсатдонлик маҳоратидан фойдаланишни кўзлайди.
Романнинг бу бобида Навоийнинг нақадар ўткир сиёсатчи, одил ва ташаббускор раҳбар бўлгани ҳам очиб берилади.
Юқорида қайд этганимиздек, давр ўтиши билан тарихий воқеликка, тарихий шахсларга бошқа ракурслардан қарашга, бадиий талқин қилишга бўлган эҳтиёж табиий равишда юзага келаверади. Шу маънода, Исажон Султоннинг “Алишер Навоий” романи нафақат Навоий ҳақидаги тасаввурларимизни, балки беш аср наридаги тарих ҳақидаги билимларимизни ҳам бойитади. Асар том маънода янги авлод меваси. У униб-ўсиб келаётган янги авлод учун Навоийни англашда, ижодини тушунишда, буюк мутафаккир билан юзлашишда муҳим манба бўлиб қолади.
2 Бола Алишернинг чўлда ухлаб қолиб аравадан йиқилгани ва адашиб қолганига ишора.
Saʼdullo Quronov