Oʻz ijod mahsulini haqiqiy sanʼat darajasiga koʻtarish, qoʻliga qalam olgan va ulugʻ choʻqqilar sari intilgan har bir yozuvchining maqsadidir. Bu maqsadga erishish esa adibdan yuksak mahoratni talab qiladi. Mahoratning muhim qirralaridan biri esa obraz yaratish sanʼatidir.
Oʻzbek hikoyachiligining choʻqqilaridan biri hisoblanadigan «Anor» hikoyasida, Abdulla Qahhorning obraz yaratish barasidagi yuksak mahorati yaqqol koʻzga tashlanadi. Oʻtmish voqealaridan habar beruvchu bu asarda boshqorongʻi xotiniga ikki dona anor topib bera olmagan Turobjon va «birdan bir orzusi-anor» boʻlib qolgan ayol obrazlari sanʼatkorona yaratilgan.
Asarning boshlangʻich nuqtasida quyidagi holatni kuzatamiz: «Turobjon eshikdan hovliqib kirar ekan, qalami yaktagining yengi zulfinga ilinib tirsakkacha yirtildi... Joʻxori tuyayotgan xotini uning qoʻlidagi tugunchani koʻrib, kelisopini kelining ustiga qoʻya chopdi... chala tuyilgan joʻxori yerga toʻkildi». Bir tomonda, Turobjonning «yangigina» yaktagi tirsakkacha yirtilganiga, ikkinchi tomonda, ayolining ne mashaqqatlar bilan tuyayotgan asosiy yemishi hisoblangan joʻxorining toʻkilganiga eʼtibor bermaganligi roʻy beradigan hodisaning ular uchun juda muhim ekanligidan xabar beradi. Yozuvchi qahramonlardagi bu holatni oʻquvchiga yana ham kuchliroq singdirish uchun personajlar nutqidan unumli foydalanadi.
Eri «Akajon» deyishinigina soʻrasa ham, xotin «Akajon!» deydi-da, kamlik qildi shekilli «Jo-on aka!»ni qoʻshadi. Birinchi «Akajon» erining talabi bilan aytilgan boʻlsa, ikkinchi «Jo-on aka» koʻproq yalinish ohangida «Meni koʻpam kuttirma» degani boʻladi. Demak u nimanidir ilhaq boʻlib kutmoqda. Erining «Nima berasan?» degan savoliga biz uchun odatiy, oddiy holatlarga qarata ham aytishimiz mumkin boʻlgan «Umrimni beraman» deb emas, «Umrimning yarmini beraman!» deb javob qiladi. Ayol bu soʻzlarni chin dildan aytayotganligi sabab, «Umrimni beraman!» deya olmaganday tuyuladi bizga.
Tugundagi narsaning nima ekanligini bilgan va koʻziga jiqqa yosh kelgan xotinini koʻrarkan, «nima ekanini bildingmi? Asalarining uyasi» deydi Turobjon. U bozorda folon pul, piyoda yurganlar tugul otda yurganlarga ham yoʻq ASALni topib kelsa-yu, xotini buning asal ekanligiga «ishonmasa», u «Yo, qudratingdan, ishonmaydi-ya!» deb yuboradi. Turobjon bu holatga tushunmadi, tushunishni istamaganligi uchunmas, tushuna olmaganligi uchun tushunmadi.
Asar boshidagi xursandchilik soʻndi. Turobjonning esiga yirtilgan yaktagi-yu, toʻkilgan joʻxori keldi. Er-xotin orasiga suvuqchilik tushdi.
Abdulla Qahhor kambagʻal insonlar obrazini yaratar ekan, qahramonlarning harakati, gap-soʻzlari, oʻy-xayollaridagi har bir ikir-chikirga, har bir detalga maʼno yuklaydi: Turobjon doʻppisini boshidan oldi... koʻzi yirtiq yengiga tushdi, yuragi achidi: endi uch-toʻrt suv yuvilgan yangigina yaktak edi!» Turobjondaylar uchun yaktak hali yangi, balki oʻquvchi uchun ham u yangidaydir? Lekin oʻsha davr kambagʻalining kiyim tutishidan kelib chiqib fikrlasak, kiyim u qadar yangi emas. Yana bir misol: «Ovqat pishdi. Qozonning zangi chiqib qoraygan goʻjaga qatiq ham rang kirgizolmadi». Qozonning zanlashi, xatto ovqatni qoraytirib yuborishi, yana bu qoralikni qatiq ham kesa olmasligi uchun bu qozon necha hafta, necha oy yogʻ koʻrmasligi kerak?
Yozuvchining mahotati shundaki, qahramonlaridagi holatni tasvirlarkan, oʻquvchi shubhalanmasligi uchun asar davomida uni voqelikka tayyorlab boradi. Abdulla Qahhor qahramonlarini shu qadar nochor, shu qadar qashshoq tasvirlaydiki, Turobjonning boshqorongʻi xotiniga ikki dona anor topib berolmasligi mumkinligiga shubha qilmaysan kishi.
Muhtojlik Turobjonni homilador ayoliga «Ajab qildim, jigarlaring ezilib ketsin!» deyish darajasigacha olib bordi. Bu jumla boshqorongʻi ayoliga anor topib berolmayotgan, ne-ne qiyinchilik bilan asal topib kelganda xotini uni rad etgan, yirtilgan yaktag-u, toʻkilgan joʻxoriga yuragi achigan Turobjonning alamini yengillashtirishi mumkin boʻlgan oxirgi najoti edi.
Adib oʻz yogʻiga oʻzi qovrilayotgan Turobjonning koʻkka, undagi qizgʻish oʻtga termulib: «Mushak, Mullajon qozining bogʻida. Mullajon qozi beshik toʻyi qilgan», deyishi va otilayotgan mushaklarning bahosi, sonini xom choʻt qila boshlashi lavhalarini yozadi. Shu topda tugʻilmagan norasidasiga Mullajon qozining tantanasiga sababchi boʻlayotgan goʻdakni solishtirayotgan, bolasining qismati haqida qaygʻurayotgan ota siymosi mohirona yaratiladi.
Asardagi boshqorongʻi ayol obrazi ham yuksak mahorat bilan tasvirlangan. Abdulla Qahhor hikoyani yozishidan bir-necha yillar oldin yon daftariga boshqorongʻi ayol haqida shunday yozib qoʻygan: «Er xotiniga jannatning taʼrifini qiladi. Xotinning koʻziga hovzikavsar va unda suzib yurgan baliqdan boshqa hech narsa koʻrinmaydi. Xotin baliqqa boshqorongʻi». Adibning bu qaydlari, Turobjon Mullajon qozi va uning bogʻi haqida gapirayotgan payitidagi xotinning holatiga judayam oʻxshaydi: «U Mullajon qozining bogʻini koʻrgan emas, ammo taʼrifini eshitgan... bogʻ emas anorzor».
Boshqorongʻi xotinning holatini faqatgina boshqoʻrongʻi xotin tushinishi mumkinligi haqida yozuvchining oʻzi aytib oʻtgan. Lekin asarni oʻqish davomida oʻquvchi ham bu holatni tushuna boshlaydi. Muallif shunday yozadi: «Olamda uning suyangani eri, birdan bir orzusi-anor edi». Koʻrib turganingizdak ayolning olamdagi bor budi eri va anor orzusi boʻlib qolgan. Bu tushunchalar torozining ikki pallasiga teng munosabatda qoʻyilmoqda. Demakki, ayol boshiqorongʻi boʻlarkan, u oʻzi istagan narsani olamdagi barcha narsalardan ustun qoʻyishi mumkinligiga oʻquvchi shubha qilmaydi.
Ayol anor koʻyida shu darajada yonyabdiki, figʻoni falakka chiqqan erining dahshatidan ham choʻchimay qolgan. U erining «Oʻtgan bozor kuni yegan anoringni oʻynashing olib kelganmidi?!» degan savoliga oʻylab oʻtirmay «Oʻynashim olib kelgan edi!» deya javob qiladi.
Ayoldagi holatni yanada chuqurroq anglash uchun mana bu dialogni tahlil qilaylik:
«-Har narsaga roʻzgʻor achchiq boʻla bersa... qiyinroq boʻlar,-dedi Turobjon yaktagini kiyayotib,-kambagʻalchilik...
Ha, xotin bu soʻzlarni shikoyat tarzida aytdi. Atigi shu ikki soʻzning zamiriga tunlarini tunga, kunlarini kunga ulab erining anor olib kelishini intizorlik bilan kutayotgan, qalbi hasratga toʻla ayolning bor dardi yashiringan. Shu ikki soʻz zamirida oʻsha davr kambagʻallarining ayanchli qismati, asarning bor mazmuni gavdalangan.
Asar boshlanishidagi bir-ikki chizgi bilan adib kitobxonda er-u xotinning bir-biriga naqadar mehr-muhabbatli ekanliklariga shubha qoldirmaydi. Bunday kishilar kambagʻalchilik, nochorlikning har qanday sinoviga birgalikda sabr qilishi, bir-birlarining koʻnglini avaylashlari aniq. Shunga koʻra, xikoyada anor Turobjonning mehr-muhabbatini sinovdan oʻtkazish uchun ayol oʻylab topgan shunchaki injiqlik emas, balki qahramonning ixtiyoridan tashqari tabiiy zarurat sifatida asoslanadi. Shu bilan birga, «Anor» hikoyasida bor yoʻgʻi ikkitagina inson obrazini mahorat bilan yaratish orqali maishiy hayotning bir parchasini jonlantirarkan, yozuvchi katta ijtimoiy umumlashmalar chiqarishga erishadi.
Hozirgi she'riyatning tasviriy imkoniyatlari haqida
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Ўз ижод маҳсулини ҳақиқий санъат даражасига кўтариш, қўлига қалам олган ва улуғ чўққилар сари интилган ҳар бир ёзувчининг мақсадидир. Бу мақсадга эришиш эса адибдан юксак маҳоратни талаб қилади. Маҳоратнинг муҳим қирраларидан бири эса образ яратиш санъатидир.
Ўзбек ҳикоячилигининг чўққиларидан бири ҳисобланадиган «Анор» ҳикоясида, Абдулла Қаҳҳорнинг образ яратиш барасидаги юксак маҳорати яққол кўзга ташланади. Ўтмиш воқеаларидан ҳабар берувчу бу асарда бошқоронғи хотинига икки дона анор топиб бера олмаган Туробжон ва «бирдан бир орзуси-анор» бўлиб қолган аёл образлари санъаткорона яратилган.
Асарнинг бошланғич нуқтасида қуйидаги ҳолатни кузатамиз: «Туробжон эшикдан ҳовлиқиб кирар экан, қалами яктагининг енги зулфинга илиниб тирсаккача йиртилди... Жўхори туяётган хотини унинг қўлидаги тугунчани кўриб, келисопини келининг устига қўя чопди... чала туйилган жўхори ерга тўкилди». Бир томонда, Туробжоннинг «янгигина» яктаги тирсаккача йиртилганига, иккинчи томонда, аёлининг не машаққатлар билан туяётган асосий емиши ҳисобланган жўхорининг тўкилганига эътибор бермаганлиги рўй берадиган ҳодисанинг улар учун жуда муҳим эканлигидан хабар беради. Ёзувчи қаҳрамонлардаги бу ҳолатни ўқувчига яна ҳам кучлироқ сингдириш учун персонажлар нутқидан унумли фойдаланади.
Эри «Акажон» дейишинигина сўраса ҳам, хотин «Акажон!» дейди-да, камлик қилди шекилли «Жо-он ака!»ни қўшади. Биринчи «Акажон» эрининг талаби билан айтилган бўлса, иккинчи «Жо-он ака» кўпроқ ялиниш оҳангида «Мени кўпам куттирма» дегани бўлади. Демак у ниманидир илҳақ бўлиб кутмоқда. Эрининг «Нима берасан?» деган саволига биз учун одатий, оддий ҳолатларга қарата ҳам айтишимиз мумкин бўлган «Умримни бераман» деб эмас, «Умримнинг ярмини бераман!» деб жавоб қилади. Аёл бу сўзларни чин дилдан айтаётганлиги сабаб, «Умримни бераман!» дея олмагандай туюлади бизга.
Тугундаги нарсанинг нима эканлигини билган ва кўзига жиққа ёш келган хотинини кўраркан, «нима эканини билдингми? Асаларининг уяси» дейди Туробжон. У бозорда фолон пул, пиёда юрганлар тугул отда юрганларга ҳам йўқ АСАЛни топиб келса-ю, хотини бунинг асал эканлигига «ишонмаса», у «Ё, қудратингдан, ишонмайди-я!» деб юборади. Туробжон бу ҳолатга тушунмади, тушунишни истамаганлиги учунмас, тушуна олмаганлиги учун тушунмади.
Асар бошидаги хурсандчилик сўнди. Туробжоннинг эсига йиртилган яктаги-ю, тўкилган жўхори келди. Эр-хотин орасига сувуқчилик тушди.
Абдулла Қаҳҳор камбағал инсонлар образини яратар экан, қаҳрамонларнинг ҳаракати, гап-сўзлари, ўй-хаёлларидаги ҳар бир икир-чикирга, ҳар бир деталга маъно юклайди: Туробжон дўпписини бошидан олди... кўзи йиртиқ енгига тушди, юраги ачиди: энди уч-тўрт сув ювилган янгигина яктак эди!» Туробжондайлар учун яктак ҳали янги, балки ўқувчи учун ҳам у янгидайдир? Лекин ўша давр камбағалининг кийим тутишидан келиб чиқиб фикрласак, кийим у қадар янги эмас. Яна бир мисол: «Овқат пишди. Қозоннинг занги чиқиб қорайган гўжага қатиқ ҳам ранг киргизолмади». Қозоннинг занлаши, хатто овқатни қорайтириб юбориши, яна бу қораликни қатиқ ҳам кеса олмаслиги учун бу қозон неча ҳафта, неча ой ёғ кўрмаслиги керак?
Ёзувчининг маҳотати шундаки, қаҳрамонларидаги ҳолатни тасвирларкан, ўқувчи шубҳаланмаслиги учун асар давомида уни воқеликка тайёрлаб боради. Абдулла Қаҳҳор қаҳрамонларини шу қадар ночор, шу қадар қашшоқ тасвирлайдики, Туробжоннинг бошқоронғи хотинига икки дона анор топиб беролмаслиги мумкинлигига шубҳа қилмайсан киши.
Муҳтожлик Туробжонни ҳомиладор аёлига «Ажаб қилдим, жигарларинг эзилиб кетсин!» дейиш даражасигача олиб борди. Бу жумла бошқоронғи аёлига анор топиб беролмаётган, не-не қийинчилик билан асал топиб келганда хотини уни рад этган, йиртилган яктаг-у, тўкилган жўхорига юраги ачиган Туробжоннинг аламини енгиллаштириши мумкин бўлган охирги нажоти эди.
Адиб ўз ёғига ўзи қоврилаётган Туробжоннинг кўкка, ундаги қизғиш ўтга термулиб: «Мушак, Муллажон қозининг боғида. Муллажон қози бешик тўйи қилган», дейиши ва отилаётган мушакларнинг баҳоси, сонини хом чўт қила бошлаши лавҳаларини ёзади. Шу топда туғилмаган норасидасига Муллажон қозининг тантанасига сабабчи бўлаётган гўдакни солиштираётган, боласининг қисмати ҳақида қайғураётган ота сиймоси моҳирона яратилади.
Асардаги бошқоронғи аёл образи ҳам юксак маҳорат билан тасвирланган. Абдулла Қаҳҳор ҳикояни ёзишидан бир-неча йиллар олдин ён дафтарига бошқоронғи аёл ҳақида шундай ёзиб қўйган: «Eр хотинига жаннатнинг таърифини қилади. Хотиннинг кўзига ҳовзикавсар ва унда сузиб юрган балиқдан бошқа ҳеч нарса кўринмайди. Хотин балиққа бошқоронғи». Адибнинг бу қайдлари, Туробжон Муллажон қози ва унинг боғи ҳақида гапираётган пайитидаги хотиннинг ҳолатига жудаям ўхшайди: «У Муллажон қозининг боғини кўрган эмас, аммо таърифини эшитган... боғ эмас анорзор».
Бошқоронғи хотиннинг ҳолатини фақатгина бошқўронғи хотин тушиниши мумкинлиги ҳақида ёзувчининг ўзи айтиб ўтган. Лекин асарни ўқиш давомида ўқувчи ҳам бу ҳолатни тушуна бошлайди. Муаллиф шундай ёзади: «Оламда унинг суянгани эри, бирдан бир орзуси-анор эди». Кўриб турганингиздак аёлнинг оламдаги бор буди эри ва анор орзуси бўлиб қолган. Бу тушунчалар торозининг икки палласига тенг муносабатда қўйилмоқда. Демакки, аёл бошиқоронғи бўларкан, у ўзи истаган нарсани оламдаги барча нарсалардан устун қўйиши мумкинлигига ўқувчи шубҳа қилмайди.
Аёл анор кўйида шу даражада ёнябдики, фиғони фалакка чиққан эрининг даҳшатидан ҳам чўчимай қолган. У эрининг «Ўтган бозор куни еган анорингни ўйнашинг олиб келганмиди?!» деган саволига ўйлаб ўтирмай «Ўйнашим олиб келган эди!» дея жавоб қилади.
Аёлдаги ҳолатни янада чуқурроқ англаш учун мана бу диалогни таҳлил қилайлик:
«-Ҳар нарсага рўзғор аччиқ бўла берса... қийинроқ бўлар,-деди Туробжон яктагини кияётиб,-камбағалчилик...
Ҳа, хотин бу сўзларни шикоят тарзида айтди. Атиги шу икки сўзнинг замирига тунларини тунга, кунларини кунга улаб эрининг анор олиб келишини интизорлик билан кутаётган, қалби ҳасратга тўла аёлнинг бор дарди яширинган. Шу икки сўз замирида ўша давр камбағалларининг аянчли қисмати, асарнинг бор мазмуни гавдаланган.
Асар бошланишидаги бир-икки чизги билан адиб китобхонда эр-у хотиннинг бир-бирига нақадар меҳр-муҳаббатли эканликларига шубҳа қолдирмайди. Бундай кишилар камбағалчилик, ночорликнинг ҳар қандай синовига биргаликда сабр қилиши, бир-бирларининг кўнглини авайлашлари аниқ. Шунга кўра, хикояда анор Туробжоннинг меҳр-муҳаббатини синовдан ўтказиш учун аёл ўйлаб топган шунчаки инжиқлик эмас, балки қаҳрамоннинг ихтиёридан ташқари табиий зарурат сифатида асосланади. Шу билан бирга, «Анор» ҳикоясида бор йўғи иккитагина инсон образини маҳорат билан яратиш орқали маиший ҳаётнинг бир парчасини жонлантираркан, ёзувчи катта ижтимоий умумлашмалар чиқаришга эришади.
Hozirgi she'riyatning tasviriy imkoniyatlari haqida
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Saʼdullo Quronov