Umrni yoʻlga oʻxshatishadi. Demak, tugʻilishdan boshlanadi bu yoʻl. Lekin shunday insonlar borki, boshqalardan farqli oʻlaroq yoʻldan yoʻl axtaradilar, yaʼni ezgulik yoʻlini. Sof qalb va oʻtkir ongu shuuri bilan nihoyat, oʻz ketar yoʻllarini topa biladilar. Ertakdagi kenja botir kabi bir umr bu yoʻldagi mashaqqatlarni yengib boraveradilar. Taqdir deb atalmish bu yoʻldan umrga mazmun topadilar. Olloh bergan qobiliyatni ezgulik sari yoʻnaltira oladilar. Bu mening hamkasb doʻstim, taniqli olim Dilmurod Quronovning hayotidan chiqargan xulosamdir.
Andijon davlat universiteti professori, filologiya fanlari doktori Dilmurod Quronovning umr yoʻli, haqiqatdan ham shunday ezgulik nurlari bilan yoʻgʻrilib ketgan. Shuning uchun ham men Dilmurodni «Tafakkur charogʻboni» deb atagim keladi.
Har bir ezgulik yoʻlining boshlanishi boʻladi. Boshlanish deganda men katta yoʻlga chiqib olguncha bosib oʻtilgan soʻqmoqlarni nazarda tutyapman. Tabiiyki, u ham yoʻl axtarib ilm soʻqmoqlaridan oʻtgan. Orzu tunlarining birida «Tong yulduzi» uning koʻngliga ezgulik yogʻdusini sochgandir. Menimcha, shundan boshlangan uning charogʻbon yoʻli. Anglagan boʻlsangiz «Tong yulduzi» bu – Choʻlponga ishora.
Dilmurod Quronov oʻzining 2000 yilda chop etilgan Choʻlponning ijtimoiy-siyosiy qarashlari tadriji tadqiq etilgan «Istiqlol dardi» risolasini bobosi Mulla Oʻrinboy Azizbek oʻgʻli xotirasiga bagʻishlagan. Berilgan izohdan olimning ilm yoʻliga qadam qoʻyishdagi ruhiy ildizlarini anglab yetish mumkin: “…kitob ustida ishlarkanman bot-bot rahmatli bobomni esladim, – deb yozadi muallif, – u kishi «bosmachi» oʻtgan, surgunlarda boʻlgan… Bobomning oʻtmishi tufayli men sovet pionerining koʻnglida ne-ne iztirobu alamlar kechgani oʻzimgagina ayon. Bizga «qora» boʻlib koʻringan oʻtmish oramizda tubsiz jar boʻlib yotardi goʻyo… Rahmatli oʻtmishidan mutlaqo gap ochmas, endi oʻylasam, bizning tushunishdan ojizligimizni anglardi, chamasi… Bugun Choʻlpon ruhiyatini anglashga intilish asnosida bobomnida tushungandek boʻlaman, koʻngilda ogʻriqli bir armon choʻnglashib boradi…”
Izohdagi «iztirobu alamlar kechgani oʻzimgagina ayon», «Choʻlpon ruhiyatini anglashga intilish», «koʻngilda ogʻriqli bir armon» kabi jumlalardan Dilmurodning ilm taqdiridagi ibtido ildizlarini topganday boʻlasiz. Menimcha, Choʻlponning «Koʻngil, sen bunchalar nega Kishanlar birla doʻstlashding? Na faryoding, na doding bor…» satrlari bu yoʻlga dastlabki qadamni bosishga undagandir. Bilamizki, shoʻro mafkurasi «Kishan kiyma, Boʻyin egma, Ki sen ham xur tugʻilgʻansan!» deya erk istagan shoirning koʻngil ovozini oʻchirib uni tinglashdan va anglashdan mahrum qilgandi. Nihoyat, oʻtgan asr 80 yillarining ikkinchi yarmidan Choʻlponning, yaʼni «Tong yulduzi»ning yogʻdulari asta-asta tarala boshlandi. Erk degan soʻz oʻsha davr jonli muloqotida faollashdi. Dilmurod koʻnglidagi oʻsha «ogʻriqli armonlar» ilmiy yoʻlda ushalar orzuga aylandi. Faqat qatʼiylashish kerak edi. Chunki ilmiy faoliyatni jadidchilik va jadid adabiyoti bilan bogʻlash hali ham qaltis boʻlib turgan davr edi. Buni quyidagi maʼlumotdan ham bilsak boʻladi. Yaʼni Mustaqillikgacha sanoqli olimlarimizgina Choʻlpon hayoti va ijodiga murojaat qila olgan edilar. Ozod Sharafiddinov, Umarali Normatov, Naim Karimov, Ibrohim Haqqulov, Salohiddin Mamajonov, Boyboʻta Doʻstqorayev, Sherali Turdiyev, Sirojiddin Ahmedov, Murtazo Qarshiboyev va Rahimjon Otayevlarning maqolalari jurʼat bilan bosilgan ilk qadamlar edi. Dilmurod Quronov esa ayni shu davrda ilmdagi oʻz yoʻlini qatʼiy belgilab, shaxdam qadamlar bilan ezgu faoliyatini boshlab yuborgandi. Buning natijasi oʻlaroq 1992 yili «Kecha va kunduz» romanida xarakterlar psixologizmi” mavzusidagi nomzodlik, 1998 yilda esa «Choʻlpon nasri poetikasi» mavzusidagi doktorlik ilmiy ishini himoya qildi va dastlabki choʻlponshunos olimlar safidan mustahkam oʻrin oldi. Bu Choʻlpon tugʻilgan yurt Andijon uchun faxr va munosib ilmiy yutuq sifatida qabul qilindi. Ayni shu oʻrinda, Choʻlponning «Yoʻl esdaligi» nomli safarnomasi misolida aytilgan fikrlarga eʼtiboringizni qaratmoqchiman: «Aytish mumkinki, – deb yozadi olim, – hech kim makoniy va davriy oʻzgarishlarni yoʻlga chiqqan kishichalik oʻtkir his qilmasa kerak. Tabiiyki, makoniy va davriy oʻzgarishlar yoʻlchi ruhiyatigada muayyan taʼsir oʻtkazadi, dunyoqarashida muayyan oʻzgarishlar yasaydi». Bu fikr-xulosalar Dilmurodning ilmiy faoliyatiga ham tegishli deb oʻylayman. U Choʻlpon dunyosida tafakkur va ruhiyat yoʻlidagi yoʻlchi boʻlib, ezgu safar taʼsirlari bilan yangicha fikrlash darajasiga koʻtarila olgan «Ki sen ham hur tugʻilgʻansan» ruhidagi olimdir. Uning «Choʻlpon hayoti va ijodiy merosi», «Istiqlol dardi», «Choʻlpon nasri poetikasi», «Ruhiy dunyo tahlili», «Adabiyot nadir yoki Choʻlponning mangu savoli», «Adabiy oʻylar» nomli kitoblaridagi yangicha fikrlashlaru yangicha yondashuvlar, yangicha tahlilu ilmiy xulosalar bilan tanishar ekansiz, olimning tafakkur doirasi nechogʻlik keng ekanligidan hayratlanasiz.
Choʻlponshunoslikda qilinishi kerak boʻlgan va kechiktirib boʻlmas oʻta dolzarb, zahmattalab tadqiqot ishlarini amalga oshirish ayni oʻsha yillardan, Mustaqillikning birinchi oʻn yilligidan boshlangan edi. Ayniqsa, Choʻlponning 100 yilligi munosabati bilan bu boradagi ishlar jadallashtirildi. Dilmurod Quronov asosiy mutaxassislardan biri sifatida qisqa davr ichida zarur ishlarni amalga oshirishda bor bilimi hamda mehnatini sarfladi va bu zahmat davom etmoqda. Ayniqsa, eng muhim va masʼuliyatli vazifa boʻlgan Abdulhamid Choʻlpon asarlarini nashrga tayyorlab chop etish ishlarida faol qatnashdi. Choʻlpon 3 jildlik asarlar toʻplamining 2-jildini izohlar bilan nashrga tayyorladi. Kitob 1994 yilda chop etildi. Xuddi shu yili «Adabiyot nadir» toʻplamini nashrga tayyorlashda ham qatnashdi. Choʻlponning 4 jildlik asarlar toʻplamini nashrga tayyorlash va chop ettirish boʻyicha guruhga rahbarlik qilgan va ushbu toʻplamning 2-jildini izohlar bilan taʼminlab nashrga tayyorladi. Bu mehnatning samarasi esa 2016 yilda Choʻlpon muxlislariga kitob holida taqdim etildi.
Dilmurod Quronov 1997 yili Andijon viloyati Choʻlpon jamgʻarmasi tashkil qilinganidan buyon jamgʻarmaning bosh mutaxassisi vazifasida faoliyat koʻrsatib kelmoqda. 1998-2000 yillarda «Choʻlpon hayoti va adabiy merosi» amaliy tadqiqoti hamda 2000-2002 yillarda «Oʻzbek adabiyotida tarixiy-badiiy tafakkur tadriji» loyihasi uning ilmiy rahbarligida bajarilgan. 2011 yilda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qoshidagi «Nodavlat-notijorat tashkilotlarni qoʻllab-quvvatlash Jamoat Fondi» tomonidan eʼlon qilingan Grant tanlovida «Choʻlpon, biz seni unutmaymiz!» loyihasi bilan qatnashib, gʻolib boʻlgan. Bundan anglashilib turibdiki, Dilmurod Quronov oʻzbek adabiyoti ilmida choʻlponshunoslik yoʻnalishi poydevorini qoʻyishdek ezgu ishning fidoiylaridan biridir.
Adabiy jarayonda «Choʻlponni anglash» degan ibora Ozod Sharafiddinovning shu nomli tadqiqoti bilan yana-da jiddiylashdi. Bu esa adabiyotshunoslardan, avvalo oʻzi anglab yetish va soʻngra kitobxonlarning anglab yetishlari uchun ham chuqur izlanish kerakligini bildirardi. Dilmurod Quronovning ayni shu davrdagi tadqiqotlarini Choʻlponni anglash yoʻlidagi jiddiy ilmiy qadam desak yanglishmaymiz. Ayni shu oʻrinda Choʻlponning hammaga yod boʻlib ketgan, adabiyotning ijtimoiy vazifasiga qaratilgan «Adabiyot yashasa – millat yashar» fikr-xulosasini olim qanday izohlaganiga eʼtibor qilaylik: “Choʻlpon badiiy adabiyotni millat maʼnaviyatiga masʼul biladiki, bu daʼvo hali hanuz oʻz aktualligini yoʻqotgan emas. Jadidchilik gʻoyalari bilan yonib yashagan adib adabiyot timsolida millatga oʻzligini tanita oladigan, uni buyuk ishlarga safarbar etishga qodir kuchni koʻradi. Biroq bu kuch hali oʻzini namoyon qilolganicha yoʻq, chunki adibning millatdoshlari tirikchilik tashvishiyu oʻtkinchi hoyu havaslardan ortmayotirlar. Natijada esa «kundan-kunga ruhimiz tushib, kelaturgʻon istiqbolimizga umidsiz qarab» yashamoqdalar. Shu bois ham hozirda millatga «oʻtkir yurak kirlarini yuvadurgʻon toza maʼrifat suvi» boʻlmish adabiyot benihoya zarur, deb hisoblaydi Choʻlpon”.
Toʻgʻri, adabiyot, avvalo, soʻz sanʼati. Lekin olim Choʻlpon orqali adabiyotning millat taqdiri masalasida qodir kuchga ega ekanligini aytmoqchi.
Dilmurod adabiyot, jamiyat va inson koʻnglining sofligi va uygʻunligi uchun jonkuyarlik bilan qalam tebratayotgan faol munaqqidlardan biridir. Uning «Inson yoʻli», «Sheʼrda mantiq kerakmi?» «Oʻylashga undovchi asar», «Zavqimdan bir shingil», «Sheʼrlarida tuproq isi bor», «Quduqda oʻsgan nay ohanglari», «Ideal va badiiy yaxlitlik» kabi maqolalari hamda «Adabiyot biz koʻnikkan tushunchadangina iborat emas», «Tanqidda xolislik boʻlishi shart», «Ijod masʼuliyati» kabi suhbat va savollarga javoblaridagi, hatto ijtimoiy tarmoqlardagi fikrlari ham oʻquvchining adabiyot, jamiyat va inson haqidagi tushunchalarini boyitishga xizmat qiladi.
Professor Dilmurod Quronov amalga oshirgan xayrli ishlardan biri xususida alohida toʻxtalish lozim. Olim oʻzi tugʻilib oʻsgan Andijon zaminida qalam tebratgan va oʻz davrida tartibga keltirilmay, chop etilmay, eʼtibordan chetda qolib ketgan oʻtmish shoir va adiblarining asarlarini toʻplab «Andijon ijodkorlari merosidan» rukni ostida chop ettirib kelmoqda. Bu xayrli ish 2018 yildan boshlab amalga oshirib kelinmoqda. Asosan universitet professor-oʻqituvchilari hamda muzey ilmiy xodimlaridan iborat jamoaga Dilmurod yetakchilik qiladi. Hozirda uning umumiy tahriri ostida A.Qambarovnin «Navodir ul-vaqoye», A.Boqirning «Sogʻinch», H.Razzoqovning «Zulmatdagi nur», M.Mahjuriyning «Visoling orzusi», Anisiyning «Kulliyot» kitoblari hamda Manzur, Ojiz, Muntazir, Bimiy, Muhib, Pirimqori, Hofiz, Mushtoq, Mavjiy kabi ijodkorlarning asarlari jam boʻlgan «Koʻhna sadolar» toʻplami nashr etildi. Ushbu kitoblar munosib avlodlarning yaqin tariximizdagi ustozlarga boʻlgan hurmati, sadoqati va masʼuliyatining ifodasi sifatida yuzaga keldi.
Olimning faoliyatida koʻpqirralilik uning izlanuvchan, fidoiy, jonkuyar, hozirjavob, tilbilgich, kuchli nazariy bilim sohibi kabi fazilat va qobiliyatga ega ekanligidan dalolatdir. Isteʼdodli olim tomonidan chop etilgan Oliy oʻquv yurtlarining filolog talabalari uchun “Adabiyotshunoslikka kirish”, “Adabiyot nazariyasi asoslari” darsliklari, shuningdek, bir qator oʻquv qoʻllanmalari, tarjimalari, publitsistik maqolalari ham eʼtirofga loyiq. Qolaversa, adabiyotshunoslikning kelajagini yaratish yoʻlida ilmiy tadqiqotchilarga ustozlik qilishi, Ilmiy kengashlarning doimiy aʼzosi sifatida faoliyati yuritishi uning tinib-tinchimas, ilmga sadoqat bilan umrini baxshida qilgan kamtarin olim sifatida namoyon qiladi. Hozirda Dilmurod Quronov 2009 yilda tashkil etilgan «Ilmiy xabarnoma – Nauchnыy vestnik» jurnalining bosh muharriri lavozimida ishlab kelmoqda.
Afsuski, bu kabi sergʻayrat insonlarning barcha qirralarini va qilgan ishlarini birgina maqolaga sigʻdirib boʻlmaydi. Lekin Dilmurodning oʻziga xos, hattoki namuna qilarlik fazilatlaridan birini aytmaslik aslo mumkin emas, deb bilaman. Abdulla Avloniy yozadi: «Haqqoniyat deb ishda toʻgʻrilik, soʻzda rostlikni aytilur. Inson boʻstoni salomatga, gulzori saodatga haqqoniyat yoʻli ila chiqar. Insoniyatning ildizi oʻlan rahmdillik, haqshunoslik, odillik kabi eng yaxshi sifatlarning onasi haqqoniyatdur». Bu iqtibos Dilmurod Quronovning maqolasidan olindi. Maqolaning nomi ham «Ishda – toʻgʻrilik, soʻzda – rostlik» deb qoʻyilgan. Aytmoqchimanki, bu aynan Dilmurodning umr qoidasi, hayotdagi shiori, inson sifatidagi oʻzligidir. Hatto mening quyidagi xulosam ham oʻzining qalamiga mansub Choʻlpon haqidagi bir maqola yakuniga hamohangdir: «U shunday yashayapti, shunday oʻylayapti, shunday ijod qilayapti». Zero, «Tong yulduzi»dan boshlangan yoʻlning yoʻlchisiga eng munosib baho ham shudir.
Умрни йўлга ўхшатишади. Демак, туғилишдан бошланади бу йўл. Лекин шундай инсонлар борки, бошқалардан фарқли ўлароқ йўлдан йўл ахтарадилар, яъни эзгулик йўлини. Соф қалб ва ўткир онгу шуури билан ниҳоят, ўз кетар йўлларини топа биладилар. Эртакдаги кенжа ботир каби бир умр бу йўлдаги машаққатларни енгиб бораверадилар. Тақдир деб аталмиш бу йўлдан умрга мазмун топадилар. Оллоҳ берган қобилиятни эзгулик сари йўналтира оладилар. Бу менинг ҳамкасб дўстим, таниқли олим Дилмурод Қуроновнинг ҳаётидан чиқарган хулосамдир.
Андижон давлат университети профессори, филология фанлари доктори Дилмурод Қуроновнинг умр йўли, ҳақиқатдан ҳам шундай эзгулик нурлари билан йўғрилиб кетган. Шунинг учун ҳам мен Дилмуродни «Тафаккур чароғбони» деб атагим келади.
Ҳар бир эзгулик йўлининг бошланиши бўлади. Бошланиш деганда мен катта йўлга чиқиб олгунча босиб ўтилган сўқмоқларни назарда тутяпман. Табиийки, у ҳам йўл ахтариб илм сўқмоқларидан ўтган. Орзу тунларининг бирида «Тонг юлдузи» унинг кўнглига эзгулик ёғдусини сочгандир. Менимча, шундан бошланган унинг чароғбон йўли. Англаган бўлсангиз «Тонг юлдузи» бу – Чўлпонга ишора.
Дилмурод Қуронов ўзининг 2000 йилда чоп этилган Чўлпоннинг ижтимоий-сиёсий қарашлари тадрижи тадқиқ этилган «Истиқлол дарди» рисоласини бобоси Мулла Ўринбой Азизбек ўғли хотирасига бағишлаган. Берилган изоҳдан олимнинг илм йўлига қадам қўйишдаги руҳий илдизларини англаб етиш мумкин: “…китоб устида ишларканман бот-бот раҳматли бобомни эсладим, – деб ёзади муаллиф, – у киши «босмачи» ўтган, сургунларда бўлган… Бобомнинг ўтмиши туфайли мен совет пионерининг кўнглида не-не изтиробу аламлар кечгани ўзимгагина аён. Бизга «қора» бўлиб кўринган ўтмиш орамизда тубсиз жар бўлиб ётарди гўё… Раҳматли ўтмишидан мутлақо гап очмас, энди ўйласам, бизнинг тушунишдан ожизлигимизни англарди, чамаси… Бугун Чўлпон руҳиятини англашга интилиш асносида бобомнида тушунгандек бўламан, кўнгилда оғриқли бир армон чўнглашиб боради…”
Изоҳдаги «изтиробу аламлар кечгани ўзимгагина аён», «Чўлпон руҳиятини англашга интилиш», «кўнгилда оғриқли бир армон» каби жумлалардан Дилмуроднинг илм тақдиридаги ибтидо илдизларини топгандай бўласиз. Менимча, Чўлпоннинг «Кўнгил, сен бунчалар нега Кишанлар бирла дўстлашдинг? На фарёдинг, на додинг бор…» сатрлари бу йўлга дастлабки қадамни босишга ундагандир. Биламизки, шўро мафкураси «Кишан кийма, Бўйин эгма, Ки сен ҳам хур туғилғансан!» дея эрк истаган шоирнинг кўнгил овозини ўчириб уни тинглашдан ва англашдан маҳрум қилганди. Ниҳоят, ўтган аср 80 йилларининг иккинчи ярмидан Чўлпоннинг, яъни «Тонг юлдузи»нинг ёғдулари аста-аста тарала бошланди. Эрк деган сўз ўша давр жонли мулоқотида фаоллашди. Дилмурод кўнглидаги ўша «оғриқли армонлар» илмий йўлда ушалар орзуга айланди. Фақат қатъийлашиш керак эди. Чунки илмий фаолиятни жадидчилик ва жадид адабиёти билан боғлаш ҳали ҳам қалтис бўлиб турган давр эди. Буни қуйидаги маълумотдан ҳам билсак бўлади. Яъни Мустақилликгача саноқли олимларимизгина Чўлпон ҳаёти ва ижодига мурожаат қила олган эдилар. Озод Шарафиддинов, Умарали Норматов, Наим Каримов, Иброҳим Ҳаққулов, Салоҳиддин Мамажонов, Бойбўта Дўстқораев, Шерали Турдиев, Сирожиддин Аҳмедов, Муртазо Қаршибоев ва Раҳимжон Отаевларнинг мақолалари журъат билан босилган илк қадамлар эди. Дилмурод Қуронов эса айни шу даврда илмдаги ўз йўлини қатъий белгилаб, шахдам қадамлар билан эзгу фаолиятини бошлаб юборганди. Бунинг натижаси ўлароқ 1992 йили «Кеча ва кундуз» романида характерлар психологизми” мавзусидаги номзодлик, 1998 йилда эса «Чўлпон насри поэтикаси» мавзусидаги докторлик илмий ишини ҳимоя қилди ва дастлабки чўлпоншунос олимлар сафидан мустаҳкам ўрин олди. Бу Чўлпон туғилган юрт Андижон учун фахр ва муносиб илмий ютуқ сифатида қабул қилинди. Айни шу ўринда, Чўлпоннинг «Йўл эсдалиги» номли сафарномаси мисолида айтилган фикрларга эътиборингизни қаратмоқчиман: «Айтиш мумкинки, – деб ёзади олим, – ҳеч ким маконий ва даврий ўзгаришларни йўлга чиққан кишичалик ўткир ҳис қилмаса керак. Табиийки, маконий ва даврий ўзгаришлар йўлчи руҳиятигада муайян таъсир ўтказади, дунёқарашида муайян ўзгаришлар ясайди». Бу фикр-хулосалар Дилмуроднинг илмий фаолиятига ҳам тегишли деб ўйлайман. У Чўлпон дунёсида тафаккур ва руҳият йўлидаги йўлчи бўлиб, эзгу сафар таъсирлари билан янгича фикрлаш даражасига кўтарила олган «Ки сен ҳам ҳур туғилғансан» руҳидаги олимдир. Унинг «Чўлпон ҳаёти ва ижодий мероси», «Истиқлол дарди», «Чўлпон насри поэтикаси», «Руҳий дунё таҳлили», «Адабиёт надир ёки Чўлпоннинг мангу саволи», «Адабий ўйлар» номли китобларидаги янгича фикрлашлару янгича ёндашувлар, янгича таҳлилу илмий хулосалар билан танишар экансиз, олимнинг тафаккур доираси нечоғлик кенг эканлигидан ҳайратланасиз.
Чўлпоншуносликда қилиниши керак бўлган ва кечиктириб бўлмас ўта долзарб, заҳматталаб тадқиқот ишларини амалга ошириш айни ўша йиллардан, Мустақилликнинг биринчи ўн йиллигидан бошланган эди. Айниқса, Чўлпоннинг 100 йиллиги муносабати билан бу борадаги ишлар жадаллаштирилди. Дилмурод Қуронов асосий мутахассислардан бири сифатида қисқа давр ичида зарур ишларни амалга оширишда бор билими ҳамда меҳнатини сарфлади ва бу заҳмат давом этмоқда. Айниқса, энг муҳим ва масъулиятли вазифа бўлган Абдулҳамид Чўлпон асарларини нашрга тайёрлаб чоп этиш ишларида фаол қатнашди. Чўлпон 3 жилдлик асарлар тўпламининг 2-жилдини изоҳлар билан нашрга тайёрлади. Китоб 1994 йилда чоп этилди. Худди шу йили «Адабиёт надир» тўпламини нашрга тайёрлашда ҳам қатнашди. Чўлпоннинг 4 жилдлик асарлар тўпламини нашрга тайёрлаш ва чоп эттириш бўйича гуруҳга раҳбарлик қилган ва ушбу тўпламнинг 2-жилдини изоҳлар билан таъминлаб нашрга тайёрлади. Бу меҳнатнинг самараси эса 2016 йилда Чўлпон мухлисларига китоб ҳолида тақдим этилди.
Дилмурод Қуронов 1997 йили Андижон вилояти Чўлпон жамғармаси ташкил қилинганидан буён жамғарманинг бош мутахассиси вазифасида фаолият кўрсатиб келмоқда. 1998-2000 йилларда «Чўлпон ҳаёти ва адабий мероси» амалий тадқиқоти ҳамда 2000-2002 йилларда «Ўзбек адабиётида тарихий-бадиий тафаккур тадрижи» лойиҳаси унинг илмий раҳбарлигида бажарилган. 2011 йилда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси қошидаги «Нодавлат-нотижорат ташкилотларни қўллаб-қувватлаш Жамоат Фонди» томонидан эълон қилинган Грант танловида «Чўлпон, биз сени унутмаймиз!» лойиҳаси билан қатнашиб, ғолиб бўлган. Бундан англашилиб турибдики, Дилмурод Қуронов ўзбек адабиёти илмида чўлпоншунослик йўналиши пойдеворини қўйишдек эзгу ишнинг фидоийларидан биридир.
Адабий жараёнда «Чўлпонни англаш» деган ибора Озод Шарафиддиновнинг шу номли тадқиқоти билан яна-да жиддийлашди. Бу эса адабиётшунослардан, аввало ўзи англаб етиш ва сўнгра китобхонларнинг англаб етишлари учун ҳам чуқур изланиш кераклигини билдирарди. Дилмурод Қуроновнинг айни шу даврдаги тадқиқотларини Чўлпонни англаш йўлидаги жиддий илмий қадам десак янглишмаймиз. Айни шу ўринда Чўлпоннинг ҳаммага ёд бўлиб кетган, адабиётнинг ижтимоий вазифасига қаратилган «Адабиёт яшаса – миллат яшар» фикр-хулосасини олим қандай изоҳлаганига эътибор қилайлик: “Чўлпон бадиий адабиётни миллат маънавиятига масъул биладики, бу даъво ҳали ҳануз ўз актуаллигини йўқотган эмас. Жадидчилик ғоялари билан ёниб яшаган адиб адабиёт тимсолида миллатга ўзлигини танита оладиган, уни буюк ишларга сафарбар этишга қодир кучни кўради. Бироқ бу куч ҳали ўзини намоён қилолганича йўқ, чунки адибнинг миллатдошлари тирикчилик ташвишию ўткинчи ҳою ҳаваслардан ортмаётирлар. Натижада эса «кундан-кунга руҳимиз тушиб, келатурғон истиқболимизга умидсиз қараб» яшамоқдалар. Шу боис ҳам ҳозирда миллатга «ўткир юрак кирларини ювадурғон тоза маърифат суви» бўлмиш адабиёт бениҳоя зарур, деб ҳисоблайди Чўлпон”.
Тўғри, адабиёт, аввало, сўз санъати. Лекин олим Чўлпон орқали адабиётнинг миллат тақдири масаласида қодир кучга эга эканлигини айтмоқчи.
Дилмурод адабиёт, жамият ва инсон кўнглининг софлиги ва уйғунлиги учун жонкуярлик билан қалам тебратаётган фаол мунаққидлардан биридир. Унинг «Инсон йўли», «Шеърда мантиқ керакми?» «Ўйлашга ундовчи асар», «Завқимдан бир шингил», «Шеърларида тупроқ иси бор», «Қудуқда ўсган най оҳанглари», «Идеал ва бадиий яхлитлик» каби мақолалари ҳамда «Адабиёт биз кўниккан тушунчадангина иборат эмас», «Танқидда холислик бўлиши шарт», «Ижод масъулияти» каби суҳбат ва саволларга жавобларидаги, ҳатто ижтимоий тармоқлардаги фикрлари ҳам ўқувчининг адабиёт, жамият ва инсон ҳақидаги тушунчаларини бойитишга хизмат қилади.
Профессор Дилмурод Қуронов амалга оширган хайрли ишлардан бири хусусида алоҳида тўхталиш лозим. Олим ўзи туғилиб ўсган Андижон заминида қалам тебратган ва ўз даврида тартибга келтирилмай, чоп этилмай, эътибордан четда қолиб кетган ўтмиш шоир ва адибларининг асарларини тўплаб «Андижон ижодкорлари меросидан» рукни остида чоп эттириб келмоқда. Бу хайрли иш 2018 йилдан бошлаб амалга ошириб келинмоқда. Асосан университет профессор-ўқитувчилари ҳамда музей илмий ходимларидан иборат жамоага Дилмурод етакчилик қилади. Ҳозирда унинг умумий таҳрири остида А.Қамбаровнин «Наводир ул-вақое», А.Боқирнинг «Соғинч», Ҳ.Раззоқовнинг «Зулматдаги нур», М.Маҳжурийнинг «Висолинг орзуси», Анисийнинг «Куллиёт» китоблари ҳамда Манзур, Ожиз, Мунтазир, Бимий, Муҳиб, Пиримқори, Ҳофиз, Муштоқ, Мавжий каби ижодкорларнинг асарлари жам бўлган «Кўҳна садолар» тўплами нашр этилди. Ушбу китоблар муносиб авлодларнинг яқин тарихимиздаги устозларга бўлган ҳурмати, садоқати ва масъулиятининг ифодаси сифатида юзага келди.
Олимнинг фаолиятида кўпқирралилик унинг изланувчан, фидоий, жонкуяр, ҳозиржавоб, тилбилгич, кучли назарий билим соҳиби каби фазилат ва қобилиятга эга эканлигидан далолатдир. Истеъдодли олим томонидан чоп этилган Олий ўқув юртларининг филолог талабалари учун “Адабиётшуносликка кириш”, “Адабиёт назарияси асослари” дарсликлари, шунингдек, бир қатор ўқув қўлланмалари, таржималари, публицистик мақолалари ҳам эътирофга лойиқ. Қолаверса, адабиётшуносликнинг келажагини яратиш йўлида илмий тадқиқотчиларга устозлик қилиши, Илмий кенгашларнинг доимий аъзоси сифатида фаолияти юритиши унинг тиниб-тинчимас, илмга садоқат билан умрини бахшида қилган камтарин олим сифатида намоён қилади. Ҳозирда Дилмурод Қуронов 2009 йилда ташкил этилган «Илмий хабарнома – Научный вестник» журналининг бош муҳаррири лавозимида ишлаб келмоқда.
Афсуски, бу каби серғайрат инсонларнинг барча қирраларини ва қилган ишларини биргина мақолага сиғдириб бўлмайди. Лекин Дилмуроднинг ўзига хос, ҳаттоки намуна қиларлик фазилатларидан бирини айтмаслик асло мумкин эмас, деб биламан. Абдулла Авлоний ёзади: «Ҳаққоният деб ишда тўғрилик, сўзда ростликни айтилур. Инсон бўстони саломатга, гулзори саодатга ҳаққоният йўли ила чиқар. Инсониятнинг илдизи ўлан раҳмдиллик, ҳақшунослик, одиллик каби энг яхши сифатларнинг онаси ҳаққониятдур». Бу иқтибос Дилмурод Қуроновнинг мақоласидан олинди. Мақоланинг номи ҳам «Ишда – тўғрилик, сўзда – ростлик» деб қўйилган. Айтмоқчиманки, бу айнан Дилмуроднинг умр қоидаси, ҳаётдаги шиори, инсон сифатидаги ўзлигидир. Ҳатто менинг қуйидаги хулосам ҳам ўзининг қаламига мансуб Чўлпон ҳақидаги бир мақола якунига ҳамоҳангдир: «У шундай яшаяпти, шундай ўйлаяпти, шундай ижод қилаяпти». Зеро, «Тонг юлдузи»дан бошланган йўлнинг йўлчисига энг муносиб баҳо ҳам шудир.
Bahodir Rahmonov