UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Bobur va bugungi Andijon adabiy muhiti

Dilmurod Quronov

Maqola · 2015 · «Talqin imkonlari» toʻplamidan

Ulugʻ insonlar yashab oʻtgan yo qay bir sabab bilan ularga aloqador joylarda oʻzgacha fayz, oʻzgacha ruh boʻladi. Buni yurtimizdagi koʻplab aziz qadamjolarni ziyorat qilganda hammamiz ham his qilib koʻrganmiz, albatta. Bobur Mirzoning kindik qoni toʻkilgan yurt sifatida Andijonda ham xuddi shunday fayz, ruh bor. Shukurkim, qutlugʻ farzand bahona shahrimizga yilda bir-ikki bor dunyoning har burchidan fozil insonlar tashrif buyurishi bois bu fayz chandon ortib, ruh yanada yuksalib bormoqda. Tabiiyki, Boburning davomchilari boʻlmish Andijon qalam ahli shu fayzdan bahramand, ijodlari ayni ruhdan havo oladi.

Adashmasam, Bobur bilan bogʻliq Andijonda chaqirilgan ilk katta izdihom tavalludining 500 yillik tantanalari edi. Ha, Bobur shu qadar yirik tarixiy shaxs, buning ustiga xalqimiz ham uygʻonishga kelib qolgan payt – hali shoʻro hukmron 1983 yilda shu anjuman oʻtkazilgan edi. Toʻgʻri, anjuman tugab-tugamasdan “Bobur shoh boʻlsa, fotih boʻlsa...” deya eʼtirozlar qoʻzgʻalgan va keyin yana bir necha muddat qora chaplashda davom etilgan. Hozir buni aytishdan murod, yuqorida aytilgan ruhning ilk bor oʻshanda kirib kelganini eslatish. Deganim, oʻshanda, anjuman arafasi va undan olingan taassurot natijasi oʻlaroq, andijonlik shoirlarning Boburga bagʻishlangan qator sheʼrlari bitilgan edi. Bularning ichida Ismoil Toʻlakning “Sogʻinch” deb nomlangan turkum sheʼrlarini alohida taʼkidlab sanamoq lozim. Sarlavha ostida qavs ichida “Bobur ruhiyatiga ayrim chizgilar” deya izoh berilgani muallif niyatini anglatib turadi. Menga qolsa, 1982 yilda yozilgan bu turkum oʻzbek adabiyotidagi Boburni yangicha, dadil aytamanki, mustaqillik ruxida anglash yoʻlidagi ilk qadamlardan biridir. Yangilik turkumning ilk sheʼridanoq yaqqol koʻzga tashlanadi:

Chaqmoqdek chaqnagan ismsiz tuygʻu

bola hislarimga solmoqda suron.

Bobom yetolmagan bir armonsimon

olis ufqlarga chorlamoqda u.

Etmoq orzum edi turkni yakqalam,

Alisher chorlardi sheʼriy maydonga.

Lek bobom koʻzi la boqsam jahonga,

faqat shoir boʻlmoq ekan juda kam.

Bundagi talqin “shoir Bobur oʻzimizniki, shoh Bobur bizdan emas” qabilidagi shoʻrocha talqinga tamom zid. I.Toʻlak talqinida endigina taxtga oʻtirgan Bobur “faqat shoir boʻlish juda kam” degan qatʼiy fikrda. Zero, u bobokaloni Temur “katta orzu-la yashab oʻtgani”ni biladi, bu orzuni roʻyobga chiqarishga endi oʻzini burchli deb hisoblaydi. Turkum oʻn ikki sonetdan tarkib topgan, ularning har biri hayotidagi muhim palladagi Boburning dil izhori sifatida yozilgan. Masalan, “Hisor togʻlarida gʻarib notavon” kezib yurgan, xiyonatlardan bezgan Bobur “issiq ogʻush, sodiq doʻst” izlaydi, bunday xilqatni topish uchun dunyoni piyoda kezib izlashga, buning evaziga shohlikdan kechishga-da tayyor. Yoki “koʻchmanchi ulusning vahshiy ovozi Goʻri Mir sahnida aks-sado” berayotganini koʻrib, Samarqandni zabt etgach, qoʻshini yoʻl qoʻygan talonni oʻylab, temuriy shahzodalar oʻzi kabi “buyuk orzu” bilan yashash oʻrniga bir-biriga gʻanimlik qilish bilan ovoraligini anglab chekkan iztiroblar izhor etilgan satrlarni oʻqiganda, oʻquvchi Boburni bir inson oʻlaroq tasavvur qiladi, dardu alami, armonlarini his etadi.

Oradan oʻn yil oʻtib – 1993 yilda ozod yurtda Boburning 510 yillik yubileyi katta tantanalar bilan oʻtkazildi. Yubiley tadbirlari doirasida chop etilgan “Anda jonim mening” bayoziga andijonlik ijodkorlarning Boburga bagʻishlangan sheʼrlari, gʻazallariga bogʻlangan muxammaslar, doston hamda dramadan parcha kiritilgan. Bayozdagi asarlarning aksari ikki yubiley oraligʻida yaratilgani Boburga qiziqish nechogʻli kuchayganini koʻrsatadi.

Xususan, O.Xoldorning bayozga kirgan “Karvon qoʻngʻirogʻi” dostoni Boburga bagʻishlangan ilk katta hajmli asarlardan boʻlib, Hindiston safari taassurotlari asosida 19851989 yillarda yozilgan. Doston Bobur hayotidan hikoya qiluvchi alohida epizodlar bilan shoirning lirik chekinishlarini uygʻunlashtiradi. Lirik-falsafiy xarakterdagi chekinishlar yangilanayotgan tafakkurni oʻzida aks ettirgan. Masalan, bir oʻrinda shoir “Axsi kabi qancha arku qasrlar – Qular, soʻng izlaymiz izlarini biz” deya insonga xos loqaydligimizni eslatgach:

Men shuni bilaman bir kuni kelib,

Bizlardan ranjigay yangi bir avlod,

Loqaydlikda ayblab, koʻngillar toʻlib –

Oʻzgalarni hatto eta olmas shod,

Goh u deb, goh bu deb oʻz bobolarin

Qadriga yetmagan tentaklar derlar – deya ogohlantiradi. Boshqa bir lirik chekinishda esa shoir boburiylar Hindistonda bino qilgan obidalarni sayr etar chogʻi koʻnglidan oʻtganlarni mushohada qiladi:

Saroylarga zeb berdilar, arklar qurdilar,

Bir xotira qoldiray deb oʻzga Vatanda.

Bir kun kelib mening uzoq avlodlarim ham

Yodlariga olsalar bas, taqdir ekanda –

Vatan qildik, Vatan qurdik, dedilar ular,

Ammo vafo qilmadilar saroy, qasrlar...

Bobur va boburiylarning tarixiy taqdirini mushohada qilarkan, shoir tugal fikr aytmaydi, bu haqda mavjud qarashlardan oʻzgacharoq nuqtai nazar ham boʻlishi mumkinligiga xiragina ishora qilish bilan cheklanib, oʻquvchini teranroq fikr qilishga undaydi. Dostonni oʻqigan oʻquvchi xayolida beixtiyor bir savol aylana boshlaydi: Vatan qurib boʻladimi?

Dostonchilikda Bobur obrazini yaratish yoʻlidagi keyingi dadil qadam Toʻlan Nizomning “Uch soʻz” dostoni boʻldi. Bunday deyishimizga sabab, avvalo, dostonda epik koʻlam kengaygani, ikkinchidan, uning gʻoyat original kompozitsion qurilishga egaligidir. Muallif muqaddimada maqsadi “Bobur kim?” savoliga javob topish ekanini taʼkidlaydi va bunga erishish uchun qahramon hayotidan imkon qadar koʻp materialni dostonga kiritish payida boʻladi. Shu oʻrinda aniqlik kiritish zarur: birinchidan, ikkinchi bob asosini tashkil qilgan Jalolxonning qizi Bubnaning Boburga muhabbati tarixi – badiiy toʻqima; ikkinchidan, dostonda “Bobur” romani voqeligi ham akslangan, hozirgi urf boʻlgan istiloh bilan aytsak, bu ikki asar orasida intertekstual aloqa mavjud. Demak, bu oʻrinda dadil ijodiy eksperimentga duch kelayotirmiz. Dostonning ritmik qurilishi ham oʻziga xos: barmoqning turli oʻlchovlari bilan aruzda yozilgan parchalar mazmun va emotsional tonallikning oʻzgarib turishi hisobiga uygʻunlashadi. Yoki ikkinchi bobning xalq dostonlari yoʻlida, sajʼli nasr va nazm bilan yozilgani; dostonning ayrim oʻrinlari dramatik doston koʻrinishida ekani; turli sheʼr shakllari va bandlardan foydalanilgani – hammasi ijodiy eksperiment boʻlib, buni birinchi galda yoqlash lozim, uning qay darajada qiyomiga yetgani esa boshqa masala va alohida oʻrganishga loyiqdir.

Andijon adiblarining Bobur obrazini sahnada jonlantirish maqsadi bilan qalam tebrata boshlashi ham mustaqillikning ilk yillariga toʻgʻri keladi. Z.Muhitdinov va M.Hamidovlarning “Zahiriddin Muhammad Bobur” nomli dramasi bu yoʻldagi dastlabki tajriba sifatida koʻrsatilishi mumkin. Agar bu asar anʼanaviy yoʻlda yozilgan boʻlsa, O.Xoldorning “Sevgi afsonasi” asarida yana ijodiy eksperimentga moyillik kuzatiladi. Xuddi “Karvon qoʻngʻirogʻi” dostonidagi kabi, O.Xoldor bunda ham badiiy vaqtni oʻynatadi: sahnada goh Bobur, goh uning avlodlari paydo boʻladilar. Bundan oʻn besh yillar ilgari sahnalashtirilgan asarda tomoshabin diqqatini jalb qilishi lozim boʻlgan nuqtalar talaygina edi. Negadir, balki, tomoshabin qabul qilishi uchun murakkab deb oʻylandimi, falsafiy mazmuni va badiiy saviyasi ancha pishiq boʻlgan bu asar repertuarda saqlanib qolmadi. Holbuki, uning matnini ham, ijrosini ham sayqallab borish va mahalliy teatrning “firma belgisi”ga aylantirish mumkin edi, nazarimda.

Eʼtiborli tomoni shuki, Bobur haqidagi asarlar adabiy ijodning barcha turlarida, xilma-xil janrlarda yaratildi. Toʻgʻri, koʻp vaqt davomida badiiy nasr bu borada oqsoq edi. Farid Usmonning soʻnggi yillarda oʻquvchi eʼtiboriga havola qilingan “Tush”, “Suhayliy-Yamaniy”, “Dovonda”, “Sariq va qizil gullar yurti” hikoyalari shu boʻshliqni toʻldiradi. Mazkur hikoyalar, taʼkidlash kerak, bitta muhim margʻub jihatga ega: ular “Boburnoma”dagi biron-bir faktga tayanadi. Yozuvchi ijodiy tasavvur quvvati bilan faktga jon berish yoʻlidan boradi, shunchaki xayolni boʻsh qoʻymaydi. Buni alohida taʼkidlashimga sabab bor. Bobur (umuman, buyuklarimiz) haqidagi asarlarda baʼzan fazilatlarni ortiqcha boʻrttirish, bahoni oʻta oshirib yuborishga moyillik koʻzga tashlanib qoladi. Holbuki, Bobur bunga muhtoj emas, uning shaxsiyati va hayot yoʻli, musbat va manfiy tomonlari bilan birlikda ham har kimning, beistisno, ehtirom ila bosh egishini taqozo qiladi, shunga loyiq.

Durbek Qoʻldoshevning soʻnggi yillarda eʼlon qilingan “Bolalikning soʻnggi kuni”, “Tavallud”, “Shikor”, “Xufyona bitim” kabi hikoyalarida Boburning bolaligi qalamga olingan. Tan olish kerak, u juda qiyin mavzuni yoritishga jahd qilgan. Negaki, Boburning bolaligi haqida material yoʻq hisobi. Boz ustiga, oʻn ikkisida taxtga oʻtirgach, birov unga bola deb qaragan emas. Shunga qaramay, yozuvchining “Boburnoma”dan misqollab faktik material terib, shulardan turtki olib, Boburning bolaligidan jonli va ishonarli badiiy lavhalar yarata olganini eʼtirof etmoq joiz.

Aytilganlardan tashqari, Qamchibek Kenjaning katta maʼrifiy qimmatga molik safarnoma janridagi “Hind sorigʻa”, “Ajdodlar izidan” nomli kitoblarini; Boburga bagʻishlangan sheʼrlar va uning gʻazallariga bogʻlangan muxammaslardan tarkiblangan Qobil Mirzo, Zamira Roʻziyeva, Qorajon Suhayliylarning kitoblarini... Sanoqni hali uzoq davom ettirish mumkin, lekin bunga hojat yoʻq. Yuqorida sanab yo muxtasar toʻxtalib oʻtilgan asarlarning oʻziyoq, bir tomondan, andijonlik ijodkorlarning Boburga mehrini, ikkinchi tomondan, Boburning maʼnaviy rahnamo oʻlaroq bugungi Andijon adabiy muhitini faollashtiruvchi muhim omilligini koʻrsatib turibdi.

Yana bir gap: bugungi izdihom ruhiga muvofiq sanalgan asarlarning faqat fazilatlariga nazar tashladik. Albatta, bu ular nuqsonlardan holi degani emas. Biroq tan olish kerakki, mavjud kamchiliklariga qaramay, Boburga soʻz haykal tiklash yoʻlidagi harakat davom etayotir. Bugunga qadar yozilganki satr shu haykalni yaratish yoʻlidagi tajriba, taʼbir joiz boʻlsa, bir zina, keyingilar uni bosgan holda yuqorilaydi. Demak, andijon qalam ahlidan yaqin kelajakda Bobur obrazi mukammal yaratilgan “shedevr”larni kutishga haqlimiz.

2013 yil

Dilmurod Quronov