Chaqmoqni tushuntirish zahmati

Sheʼr haqida yozishning ajib bir fayzi bor: oʻzini parvozda kabi his qilib, beixtiyor qiyosu tashbehlarga, majozlarga murojaat qila boshlaganini sezmay qoladi kishi. Shundanmi, sheʼr haqida yozilgan narsaning oʻzi ham sheʼr kabi oʻqilishi lozimdek, baʼzan hatto ilmiy uslub obyektni qashshoqlashtirib qoʻyayotgandek tuyulaveradi. Gohi kitob koʻrganingda shoirning besh-toʻrtta sheʼri koʻnglingga chippa yopishadi-da, shahdu shiddat bilan bir narsa qoralab tashlaysan. Soʻng, yozish asnosi toʻngib qolasanmi kishi, bilmadim, oʻqib koʻrsang – boyagi taassurot qayda-yu yozganlaring qayda... Ayni holning sababini nuktadon sheʼrshunoslarimizdan birining mana bu qiyoslari aniq-tiniq izohlab beradi: “... lirikada badiiy soʻz chaqmoqqa oʻxshaydi. Dramada u momoqaldiroq tusini oladi. Nasrda esa kamalak jilolaridek rangin tuslanadi”. Aslida-ku, tavsiflaganim ijodiy hol sababiga turlicha izohlarni ilmiy adabiyotlarda oʻqiganim bor. Faqat bularning har biriga joʻyali mantiqqa tayangan inkor topganman-da. Yuqoridagi qiyos esa, ehtimol, maʼno sigʻimi gʻoyat kengligi boisdir, anglatgan izohi bilan meni qanoatlantirdi. Darhaqiqat, chaqmoq atrof-javonibni bir lahza nurga chulgʻab yoʻqlikka singib ketgani kabi, lirikadagi soʻz ham shuurimizni bir ongina chaqin misol yoritadi... Yaʼni chaqmoqning oʻzi yoʻq kabi, taassurot bor, xolos, taassurotni boʻlsa toʻliq ifodalash, tushuntirib berish imkondan tashqarida! Yuqorida nuktadon sheʼrshunos deganim Noʻʼmon Rahimjonov – yarim asrlar narida shu imkondan tashqari narsani roʻyobga chiqarmoqqa bel bogʻlagan va oʻshandagi oʻjar qatʼiyati bilan hanuz niyatida sobit kelayotgan fidoyi olimlardan.

Eʼtibor bergandirsiz, adabiyot ilmi bilan mashgʻul kishilarning barini adabiyotshunos (yo munaqqid) atasak-da, aslida, ularning qaysisi nasr haqida, qaysisi koʻproq sheʼr haqida yozishga moyilroq boʻladi. Nazarimda, buni kishining feʼli, ijodiy sajiyasi belgilaydigandek, yaʼni tabiatan hassos qalb egalari sheʼr tahliliga, tafakkur kishilari esa koʻproq nasr haqida yozishga maxsusdek. Albatta, bu tasdiqlangan ilmiy haqiqat emas – shunchaki bir kuzatish, xolos, ikkinchi yoqdan, buni Noʻʼmon Rahimjonovga nisbatan toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllash adolatdan ham emas, xato ham. Negaki, u sheʼr tahliliga mazkur ikki jihatni uygʻunlashtirgan holda kirishadi. Shundan boʻlsa kerak, “fikr va tuygʻu omuxtaligidan tugʻilgan tafakkur manzaralarini tadqiq etish, kechinmalarning fikrchan suratlarini chizish”¹ bilan xarakterlanuvchi sheʼrlarga mehri boʻlakcha, mutafakkir shoirlar ijodi – Asqad Muxtor, Abdulla Oripov, Erkin Vohidovlarning falsafiy lirikasiga qayta-qayta murojaat qiladi. Xususan, “Asqad Muxtor poetikasi” (2003) nomli risolasi, hech bir mubolagʻasiz aytish mumkinki, mutaxassislar uchun zamonaviy sheʼr tahlilining etalon namunasi, oʻziga xos yoʻriqnoma oʻlaroq yaralgandir. Risola oʻquvchisi muallif bilan birga Asqad Muxtor sheʼrlarini misrama-misra deyarli hijjalab oʻqib, poetik obrazlar zamirida botin maʼnilarni bir-bir kashf etib boradi va pirovarida yaxlit badiiy falsafani uqadi. Margʻub tomoni, munaqqid “sheʼr falon mavzuga bagʻishlangan, unda piston gʻoya tarannum etiladi” tarzidagi quruq tavsiflash yoʻlidan bormay, zamonaviy sheʼr tahliliga “bedilxonlik” usulini tatbiq etadi. Olimning tahlilu talqinlari bilan tanisharkan, oʻquvchi zamonaviy sheʼriyatimiz mumtoz anʼanalarning munosib vorisi va davomchisi ekaniga amin boʻladi, uning chin maʼnoda havas qilsa arzigulik KATTA SHEʼRIYAT ekanini his qilib, qaddi koʻtariladi.

Deylik, sheʼrlaridan birida Asqad Muxtor oqshom paytlari bogʻda “oʻtlar orasidagi yashil chigirtka”ning sayrogʻini qalamga oladi va aytadiki:

Bu kichkina jonning soʻzsiz qoʻshigʻin

Asl fidoyilik desa boʻladi.

“Hayot bor...” tun boʻyi oʻjar bir taʼkid,

Katta sukunatning jonli boʻlagi.

Shoirning aytganlari, yaʼni bevosita soʻzlar orqali yetkazilayotgan informatsiyaning oʻzi bilan qanoat hosil qilsak, juda boʻlsa “Ha, soʻz bilan tunning chiroyli va asliga monand surati chizilibdi, qoyil!” deyish bilan cheklanamiz. Bu holda sheʼr nutq hodisasi darajasida qoladi – sanʼat hodisasiga aylanmaydi. Negaki, sanʼat obraz tilida gapiradi, soʻz esa oʻsha obrazni yaratish vositasi, xolos. Yaʼni shuurimizda chaqmoq misol chaqnashi uchun soʻzning obrazga doʻnmogʻi taqozo etiladi. Bas, sheʼrni oʻqish ham – ijod, kishidan oʻziga yarasha iqtidor, did va malakani talab qiladi. Noʻʼmon Rahimjonovda shular bari mujassam-u, biroq asosiysi bu ham emas. Asosiysi, uning ifoda yoʻsini. Tamsil qilsam, uning ifoda yoʻsini shogirdlarga hunarini biron narsani oʻz qoʻli bilan yasab koʻrsatish orqali oʻrgatuvchi usta kabi. Munaqqid shuurida sheʼrning sanʼatga aylanishi, poetik obrazlarning muayyan maʼno kasb etishiyu turfa hislarga chulgʻanish jarayonini mufassal bayon qiladi – bamisoli kechib turgan jarayondan jonli reportaj olib borayotgan kabi:

“Mittigina kapalakning uchishi uchun ham butun boshli osmon kerak. Hayxotdek tunni uvoqdek chigirtkaning biyron ovozi koʻtarib turadi. U yigʻi yoki nola, iztirob yoki qoʻrquv tovushi emas. Yam-yashil chigirtkaning soʻzsiz qoʻshigʻi katta sukunat bagʻrini yoritishga qodir. U oʻzining mavjudligini bildirib qoʻyish uchungina “... bir chekkada biz ham bormiz”, deyayotgani yoʻq. Aslo, u yashayapti. U tiriklik ramzi sifatida namoyon boʻlayotir. Garchand kichkina bir jon esa-da, yashnoq hayotning uzviylini taʼminlayotgan yorugʻ sado timsoliga aylanayotir.

His etyapsizmi, tun... tongga homila. Tun bagʻrida tong gʻuncha tugyapti. Taxayyul belanchagida tebranayotgan, koʻz ochayotgan shuʼla gullari – “katta koinotning jonli boʻlagi”².

Avval bir nuqtaga diqqatni tortmoqchiman. Yaxshi bilasiz, sheʼr talqini, sharhlash – obrazlar tilini mantiq tiliga koʻchirmoq demak va bu jarayonda, odatda, sheʼrning “shira”si yoʻqoladi, orziqib kutganing bayram begim kun boʻlib qolgani kabi. Manzur jihati, N.Rahimjonov sheʼr sharhida “shira”ni saqlashga intiladi: hayajon bilan, tashbehu istioralarni oʻrni-oʻrnida qoʻllagan, obraz tabiatini ochmoqqa obrazni kalit qilgan holda soʻz yuritadi. Ehtimol, kimlardir buni ilmiylikdan yiroq deb yozgʻirar?! Toʻgʻrisi, bu ehtimolimda shaxsiy tajribamdan kelib chiqyapman: bir paytlar oʻzimning ham shunday oʻylaganim bor. Biroq endi-endi amin boʻlayotirmanki, sheʼr tahlili uchun ayni shu yoʻl maʼqulroq ekan. Faqat kichkinagina bir sharti bor: hayajonu shoirona ifodalar puxta adabiy nazariy bisotga asoslanishi lozim! Deganim, N.Rahimjonovda xuddi shunday: u sheʼrni teran nazariy bilimga tayanib tahlil qiladi, faqat ifodasi lirik-falsafiy mushohada yoʻsinida. Shu jihatni taʼkidlamoq maqsadida biroz chalgʻidik, gap obrazni mantiq tiliga koʻchirish haqida edi. Yuqoridagi sheʼriy parchada birgina poetik obraz – oʻsha “yam-yashil chigirtka”ga yuklanayotgan maʼno zalvorini chamalab koʻrdingizmi? Chamalay olgan boʻlsangiz, adolat haqqi shuni uddalagan shoirga ham, ochib koʻrsatolgan munaqqidga ham tahsin aytmoq lozim boʻladi. Darvoqe, yuqorida keltirganimiz chigirtka obraziga berilgan sharhning kichkina bir qismi, xolos, kitobda hammasi uch sahifadan ortadi. Yaʼni zamonaviy sheʼr tahliliga “bedilxonlik” usulini tatbiq etadi deganim shunchaki lutf emas, ayni haqiqatdir. Munaqqid talqinlari oʻquvchiga shoirning badiiy falsafasi nechogʻli teranligini his ettiradi, uni faol idrok etishga undaydi. Deylik, shorih oʻquvchi eʼtiborini, bir tomondan, “chigirtkaning tiniq ashulasi ... tun hayotining azaliy ohangiga ulanib”, “tungi sadolar silsilasiga qoʻshilib ketayotgani”, ikkinchi tomondan, “chirildoq tovush tunning ranglari ichiga singib, yoʻqolib ketayotgani yoʻq”ligiga qaratadi. Uning talqinicha, shu chirildoq tovush “tunning qaddini koʻtarib qoʻyyapti”, u tufayli “barglar soyasida tentiragan tovushlar tun ogʻushida bir qur qaddini rostlab olyapti”. Savol tugʻiladi: shu mittigina jon nimaning hisobiga “Katta sukunatning jonli boʻlagi” boʻla oldi? Eng muhimi, qanday qilib u oʻzligini nafaqat saqlab qoldi, balki uning rangiyu ohangini “katta sukunat”ga qoʻsha oldi ham? Uchtagina jumlada mazkur murakkab savollarga tugal javob berilgan: “... chigirtkaning chirildoq tovushi hech kimga mute va hech narsaga tobe emas. Uning ruhi erkin. Shu bois tovushi ham jaranglab, atrof-tevaragidagi mudroq sukunatni tiriltiryapti. Shu bois hatto qorongʻu kechalarda ham u yam-yashil tusda yashnayapti”.

Eʼtibor bering, munaqqid xulosa yasashga shoshmaydi, fikrni muayyan bir oʻzanga soladi-da, oʻquvchining oʻzini mushohadaga undaydi. Munaqqid talqinlari oʻzaniga tusha olgan oʻquvchi “hech kimga mute va hech narsaga tobe emas” ERKIN RUH sogʻinchini tuyadi, sheʼrdagi “tungi bogʻ”, “yam-yashil chigirtka” obrazlari ortida inson hayoti, uning jamiyatdagi oʻrni va zimmasidagi vazifalar haqida chuqur oʻyga tolgan mutafakkir turganini his qiladi. Shu yoʻsin talqinlar munaqqidga Asqad Muxtorning “tun lirikasi”, kengroq qarasak, umuman peyzaj lirikasini qabul qilishning oʻziga xos psixologik mexanizmini, bu jarayonning algoritmini asoslab koʻrsatish imkonini beradi: “... tabiat tovushlari uygʻotgan psixologik kechinmalar, his-tuygʻular falsafiy mushohadalarga undaydi. Holatlar manzarasidan falsafiy fikrlar sizib chiqadi. Shu maʼnoda manzaralar fikrlaydi, mushohada yuritadi. Oʻylari esa, oʻz navbatida, kechinmalarning suratiga aylanadi”. Xolis ayting-chi: shu fikrlarni ilmiylikdan yiroq desa boʻladimi?! Menimcha ham yoʻq: ifodasi “akademizm”dan yiroq ekani toʻgʻri, lekin ular puxta adabiy nazariy asosdagi teran badiiy tahlildan kelib chiqqan ilmiy xulosadir. Shunga oʻxshash, Asqad Muxtor lirikasining oʻziga xosligi “oʻquvchini hayratga soluvchi badiiy gʻoyalarni mazmunli manzaralarga singdirib yuborishida”, “hayratomuz maʼnolarga yoʻgʻrilgan suratlarni eslatishi”da³ qabilidagi xulosasi ham ilmiy asoslangan va munaqqid tahlillarini kuzatib borgan oʻquvchini beshak ishontiradi.

Yirik olimga munosib teran analitik tafakkur, oʻrganilayotgan hodisa mohiyatiga nazar sola bilish, uning eng muhim belgi-xususiyatlari, vujudga keltirgan va yo harakatlantiruvchi omillarni aniq belgilay olish N.Rahimjonovning sheʼriyat tadqiqiga bagʻishlangan ishlariga xosdir. Masalan, olim Rauf Parfi ijodining sheʼriyatimiz takomilidagi oʻrni haqida mulohaza yuritarkan, “shoir asarlarining ijtimoiy-falsafiy magʻzi sheʼriyatimizda yangi yoʻnalish edi” degan ilmiy tezisni olgʻa suradi. Toʻgʻri, mohiyatan shunga oʻxshash fikrni mutaxassislardan ham, oddiy sheʼr muxlislaridan ham eshitganimiz bor. Biroq hech biri N.Rahimjonov kabi buning omillarini koʻrsatib, asoslab aytgan emas, bas, ilmiy haqiqatga aylantirmagan. Yaʼni chin olim oʻlaroq u fikrni aytibgina qoʻymaydi, balki Rauf Parfi sheʼrlariga singdirilgan va ijodining ijtimoiy-falsafiy yangiligini taʼminlab, estetik qimmatini belgilagan ustuvor gʻoyalarni taʼkidlab qayd etadi: 1) “hayotdan – tiriklikdan maqsad ruhni kamol toptirishdir”; 2) ruhoniy erkinliksiz bani odam oʻzligini namoyon qila olmaydi”; 3) milliy birliksiz millat, xalq oʻz borligʻini saqlab qola olmaydi”. Mazkur ilmiy daʼvo konkret sheʼrlar tahlili bilan birma-bir, izchil asoslab boriladiki, oʻquvchida uning haqqoniyligiga zarracha shubha qoldirmaslik payida boʻlinayotganini sezib, ilmda soʻz aytishga qanchalik masʼuliyat bilan qaralayotganini his etib turasiz. Shu asnoda adabiyotshunos-mutaxassislar tayyorlashda yetuk olimu munaqqidlarning “laboratoriya”larini eng yaxshi asarlari misolida oʻrganilsa boʻlarkan, degan oʻy keladi. Ha-da, olimning oʻziga xos tadqiq uslubi haqida yubileylar bahona gapirish bilangina cheklanmay, buni ilmimiz ravnaqiga muntazam xizmat qildirilsa soz boʻladi, albatta. Tagʻin oʻyladimki, mabodo shunday qilingudek boʻlsa, kimlarning laboratoriyasini oʻrganish mumkin? Hartugul, oʻzimcha tuzganim roʻyxatda “N.Rahimjonov: 1. Asqad Muxtor poetikasi. 2. Iymon asiri” degan alohida band bor...

Yana chalgʻidik, gap olimlik salohiyatiyu ilmda soʻz aytish masʼuliyatiga kelgandi... Xullas, olimning salohiyati muammoga nechogʻli chuqur va koʻlamli nazar sola bilishida namoyon boʻladi. Rauf Parfi ijodiy merosini toʻla qamrab olgan holda fikr yuritilayotgani – teranlik, shoir ijodiga asarlari yaratilgan zamon, davr adabiyoti, boy adabiy anaʼanalarimizu oʻrni bilan jahon adabiyoti kontekstlarida qaralayotgani esa koʻlamlilik nishonasidir. Masalan, yangi oʻzbek sheʼriyatining qariyb bir asrlik badiiy takomil yoʻliga yaxlit manzaraga kabi nazar sololgani uchun ham “XX asrning 60-yillar oxirlari – 70-yillar boshlaridan eʼtiboran oʻzbek sheʼriyatiga Rauf Parfi olib kirgan yangi epkin mustaqil badiiy-estetik yoʻnalishga aylandi”, deydi, shundayin nazar bilan bugungi sheʼriyatimizga qarab esa unda ham oʻsha yangi epkin – “timsolli lirizm, majozlar asosiga qurilgan idrok va ifoda madaniyati ustivorlik qilayotgani”ni taʼkidlaydi⁴.

Olimning qamrovli nigohi Rauf Parfiga bagʻishlangan boshqa maqolasida katta bir davr adabiy siyosati va shunga moslashgan poetik tafakkur darajasiyu estetik did mohiyatini mana bu tarzda obrazli umumlashtirish imkonini beradi: “Sheʼriyat – duldul edi. Lekin shoʻro mafkurasi duldul otlarni axtalab, qanotlarini qayirib qoʻshga qoʻshib qoʻydi. Gektar gektar yer haydashga, mola bosishga, brichka aravalarda kolxoz-sovxoz dalalariga goʻng tashishga majbur qildi”. Olim “sheʼrning ham, sheʼrxonning ham estetik didi-saviyasi” bunchalar “pajmurda” ahvolga tushib qolgani sababini “sheʼriyatni ommabop qilish, xalqqa yaqinlashtirish”ga urinishda koʻradi. Shuningdek, uningcha, sheʼriyat haqida “komsomol yoshlar shoiri”, “bolalar shoiri”, “qoʻshiqchi shoir”, “masalchi-hajvchi shoir” singari turli xil tasniflar” tadqiqotchilarning “joʻn izlanish namunalari uchun yasalgan “qolip”lardir”. Koʻrib turganimizdek, u shoʻro davri tanqid va adabiyotshunosligida urf boʻlgan sheʼr tahlili yoʻsinidan qoniqmaydi, oʻzgacha yoʻl tutish kerak deb biladi. Bundan koʻzda tutilgan maqsad ham belgili: “sheʼrning ham, sheʼrxonning ham saviyasini Navoiy darajasiga, mumtoz Sharq poeziyasi darajasiga” koʻtarish⁵. Bu gaplar Rauf Parfi ijodi misolida badiiy did va estetik saviya masalasini yoritishga kirish tarzida yozgan, yaʼni masalaning dolzarbligi, yangicha yondashuv, tahlil usullari va baholash tamoyillarini talab etishini asoslashga xizmat qildirgan. Aytilganlar kontekstida N.Rahimjonov nima uchun koʻproq zamonaviy sheʼriyatning eng peshqadam shoirlari, oʻshanda ham eng sara sheʼrlariga murojaat qilishini tushungandek boʻlaman. Fahmlab turgandirsiz, buning sababi yuqorida mazkur maqsad – sheʼr va sheʼrxon saviyasini koʻtarish uchun chaqmoqni tushuntirish zahmatini zimmasiga olganidadir.

Oʻnlab kitobu yuzlab maqolalari bor olimning bisotidan ikktasigagina toʻxtalganim, serqirra ijodiy faoliyatidan bittasigagina toʻxtalayotganimga hayron boʻlmang. Bu bejiz emas. Avvalo, N.Rahimjonovning ilmiy-ijodiy izlanishlari mahsuli boʻlmish asarlar shunchalar koʻp va xilma-xilki, ularning barini toʻla qamrab bir gap aytish kaminaning imkonidan tashqarida. Ikkinchisi, koʻpdan beri munaqqidning sheʼr tahlillariga havaslanib kelayotgandekman. Yubiley bahona oʻyimdagilarni oshkor qilgim keldiki, shoyadki bu hurmatim izhori boʻlish bilan birga, undan oʻrganganlarim haqini biroz boʻlsa ham ado etsa.

2016 yil

Шеър ҳақида ёзишнинг ажиб бир файзи бор: ўзини парвозда каби ҳис қилиб, беихтиёр қиёсу ташбеҳларга, мажозларга мурожаат қила бошлаганини сезмай қолади киши. Шунданми, шеър ҳақида ёзилган нарсанинг ўзи ҳам шеър каби ўқилиши лозимдек, баъзан ҳатто илмий услуб объектни қашшоқлаштириб қўяётгандек туюлаверади. Гоҳи китоб кўрганингда шоирнинг беш-тўртта шеъри кўнглингга чиппа ёпишади-да, шаҳду шиддат билан бир нарса қоралаб ташлайсан. Сўнг, ёзиш асноси тўнгиб қоласанми киши, билмадим, ўқиб кўрсанг – бояги таассурот қайда-ю ёзганларинг қайда... Айни ҳолнинг сабабини нуктадон шеършуносларимиздан бирининг мана бу қиёслари аниқ-тиниқ изоҳлаб беради: “... лирикада бадиий сўз чақмоққа ўхшайди. Драмада у момоқалдироқ тусини олади. Насрда эса камалак жилоларидек рангин тусланади”. Аслида-ку, тавсифлаганим ижодий ҳол сабабига турлича изоҳларни илмий адабиётларда ўқиганим бор. Фақат буларнинг ҳар бирига жўяли мантиққа таянган инкор топганман-да. Юқоридаги қиёс эса, эҳтимол, маъно сиғими ғоят кенглиги боисдир, англатган изоҳи билан мени қаноатлантирди. Дарҳақиқат, чақмоқ атроф-жавонибни бир лаҳза нурга чулғаб йўқликка сингиб кетгани каби, лирикадаги сўз ҳам шууримизни бир онгина чақин мисол ёритади... Яъни чақмоқнинг ўзи йўқ каби, таассурот бор, холос, таассуротни бўлса тўлиқ ифодалаш, тушунтириб бериш имкондан ташқарида! Юқорида нуктадон шеършунос деганим Нўъмон Раҳимжонов – ярим асрлар нарида шу имкондан ташқари нарсани рўёбга чиқармоққа бел боғлаган ва ўшандаги ўжар қатъияти билан ҳануз ниятида собит келаётган фидойи олимлардан.

Эътибор бергандирсиз, адабиёт илми билан машғул кишиларнинг барини адабиётшунос (ё мунаққид) атасак-да, аслида, уларнинг қайсиси наср ҳақида, қайсиси кўпроқ шеър ҳақида ёзишга мойилроқ бўлади. Назаримда, буни кишининг феъли, ижодий сажияси белгилайдигандек, яъни табиатан ҳассос қалб эгалари шеър таҳлилига, тафаккур кишилари эса кўпроқ наср ҳақида ёзишга махсусдек. Албатта, бу тасдиқланган илмий ҳақиқат эмас – шунчаки бир кузатиш, холос, иккинчи ёқдан, буни Нўъмон Раҳимжоновга нисбатан тўғридан-тўғри қўллаш адолатдан ҳам эмас, хато ҳам. Негаки, у шеър таҳлилига мазкур икки жиҳатни уйғунлаштирган ҳолда киришади. Шундан бўлса керак, “фикр ва туйғу омухталигидан туғилган тафаккур манзараларини тадқиқ этиш, кечинмаларнинг фикрчан суратларини чизиш”¹ билан характерланувчи шеърларга меҳри бўлакча, мутафаккир шоирлар ижоди – Асқад Мухтор, Абдулла Орипов, Эркин Воҳидовларнинг фалсафий лирикасига қайта-қайта мурожаат қилади. Хусусан, “Асқад Мухтор поэтикаси” (2003) номли рисоласи, ҳеч бир муболағасиз айтиш мумкинки, мутахассислар учун замонавий шеър таҳлилининг эталон намунаси, ўзига хос йўриқнома ўлароқ яралгандир. Рисола ўқувчиси муаллиф билан бирга Асқад Мухтор шеърларини мисрама-мисра деярли ҳижжалаб ўқиб, поэтик образлар замирида ботин маъниларни бир-бир кашф этиб боради ва пироварида яхлит бадиий фалсафани уқади. Марғуб томони, мунаққид “шеър фалон мавзуга бағишланган, унда пистон ғоя тараннум этилади” тарзидаги қуруқ тавсифлаш йўлидан бормай, замонавий шеър таҳлилига “бедилхонлик” усулини татбиқ этади. Олимнинг таҳлилу талқинлари билан танишаркан, ўқувчи замонавий шеъриятимиз мумтоз анъаналарнинг муносиб вориси ва давомчиси эканига амин бўлади, унинг чин маънода ҳавас қилса арзигулик КАТТА ШЕЪРИЯТ эканини ҳис қилиб, қадди кўтарилади.

Дейлик, шеърларидан бирида Асқад Мухтор оқшом пайтлари боғда “ўтлар орасидаги яшил чигиртка”нинг сайроғини қаламга олади ва айтадики:

Бу кичкина жоннинг сўзсиз қўшиғин

Асл фидойилик деса бўлади.

“Ҳаёт бор...” тун бўйи ўжар бир таъкид,

Катта сукунатнинг жонли бўлаги.

Шоирнинг айтганлари, яъни бевосита сўзлар орқали етказилаётган информациянинг ўзи билан қаноат ҳосил қилсак, жуда бўлса “Ҳа, сўз билан туннинг чиройли ва аслига монанд сурати чизилибди, қойил!” дейиш билан чекланамиз. Бу ҳолда шеър нутқ ҳодисаси даражасида қолади – санъат ҳодисасига айланмайди. Негаки, санъат образ тилида гапиради, сўз эса ўша образни яратиш воситаси, холос. Яъни шууримизда чақмоқ мисол чақнаши учун сўзнинг образга дўнмоғи тақозо этилади. Бас, шеърни ўқиш ҳам – ижод, кишидан ўзига яраша иқтидор, дид ва малакани талаб қилади. Нўъмон Раҳимжоновда шулар бари мужассам-у, бироқ асосийси бу ҳам эмас. Асосийси, унинг ифода йўсини. Тамсил қилсам, унинг ифода йўсини шогирдларга ҳунарини бирон нарсани ўз қўли билан ясаб кўрсатиш орқали ўргатувчи уста каби. Мунаққид шуурида шеърнинг санъатга айланиши, поэтик образларнинг муайян маъно касб этишию турфа ҳисларга чулғаниш жараёнини муфассал баён қилади – бамисоли кечиб турган жараёндан жонли репортаж олиб бораётган каби:

“Миттигина капалакнинг учиши учун ҳам бутун бошли осмон керак. Ҳайхотдек тунни увоқдек чигиртканинг бийрон овози кўтариб туради. У йиғи ёки нола, изтироб ёки қўрқув товуши эмас. Ям-яшил чигиртканинг сўзсиз қўшиғи катта сукунат бағрини ёритишга қодир. У ўзининг мавжудлигини билдириб қўйиш учунгина “... бир чеккада биз ҳам бормиз”, деяётгани йўқ. Асло, у яшаяпти. У тириклик рамзи сифатида намоён бўлаётир. Гарчанд кичкина бир жон эса-да, яшноқ ҳаётнинг узвийлини таъминлаётган ёруғ садо тимсолига айланаётир.

Ҳис этяпсизми, тун... тонгга ҳомила. Тун бағрида тонг ғунча тугяпти. Тахайюл беланчагида тебранаётган, кўз очаётган шуъла гуллари – “катта коинотнинг жонли бўлаги”².

Аввал бир нуқтага диққатни тортмоқчиман. Яхши биласиз, шеър талқини, шарҳлаш – образлар тилини мантиқ тилига кўчирмоқ демак ва бу жараёнда, одатда, шеърнинг “шира”си йўқолади, орзиқиб кутганинг байрам бегим кун бўлиб қолгани каби. Манзур жиҳати, Н.Раҳимжонов шеър шарҳида “шира”ни сақлашга интилади: ҳаяжон билан, ташбеҳу истиораларни ўрни-ўрнида қўллаган, образ табиатини очмоққа образни калит қилган ҳолда сўз юритади. Эҳтимол, кимлардир буни илмийликдан йироқ деб ёзғирар?! Тўғриси, бу эҳтимолимда шахсий тажрибамдан келиб чиқяпман: бир пайтлар ўзимнинг ҳам шундай ўйлаганим бор. Бироқ энди-энди амин бўлаётирманки, шеър таҳлили учун айни шу йўл маъқулроқ экан. Фақат кичкинагина бир шарти бор: ҳаяжону шоирона ифодалар пухта адабий назарий бисотга асосланиши лозим! Деганим, Н.Раҳимжоновда худди шундай: у шеърни теран назарий билимга таяниб таҳлил қилади, фақат ифодаси лирик-фалсафий мушоҳада йўсинида. Шу жиҳатни таъкидламоқ мақсадида бироз чалғидик, гап образни мантиқ тилига кўчириш ҳақида эди. Юқоридаги шеърий парчада биргина поэтик образ – ўша “ям-яшил чигиртка”га юкланаётган маъно залворини чамалаб кўрдингизми? Чамалай олган бўлсангиз, адолат ҳаққи шуни уддалаган шоирга ҳам, очиб кўрсатолган мунаққидга ҳам таҳсин айтмоқ лозим бўлади. Дарвоқе, юқорида келтирганимиз чигиртка образига берилган шарҳнинг кичкина бир қисми, холос, китобда ҳаммаси уч саҳифадан ортади. Яъни замонавий шеър таҳлилига “бедилхонлик” усулини татбиқ этади деганим шунчаки лутф эмас, айни ҳақиқатдир. Мунаққид талқинлари ўқувчига шоирнинг бадиий фалсафаси нечоғли теранлигини ҳис эттиради, уни фаол идрок этишга ундайди. Дейлик, шориҳ ўқувчи эътиборини, бир томондан, “чигиртканинг тиниқ ашуласи ... тун ҳаётининг азалий оҳангига уланиб”, “тунги садолар силсиласига қўшилиб кетаётгани”, иккинчи томондан, “чирилдоқ товуш туннинг ранглари ичига сингиб, йўқолиб кетаётгани йўқ”лигига қаратади. Унинг талқинича, шу чирилдоқ товуш “туннинг қаддини кўтариб қўйяпти”, у туфайли “барглар соясида тентираган товушлар тун оғушида бир қур қаддини ростлаб оляпти”. Савол туғилади: шу миттигина жон ниманинг ҳисобига “Катта сукунатнинг жонли бўлаги” бўла олди? Энг муҳими, қандай қилиб у ўзлигини нафақат сақлаб қолди, балки унинг рангию оҳангини “катта сукунат”га қўша олди ҳам? Учтагина жумлада мазкур мураккаб саволларга тугал жавоб берилган: “... чигиртканинг чирилдоқ товуши ҳеч кимга муте ва ҳеч нарсага тобе эмас. Унинг руҳи эркин. Шу боис товуши ҳам жаранглаб, атроф-теварагидаги мудроқ сукунатни тирилтиряпти. Шу боис ҳатто қоронғу кечаларда ҳам у ям-яшил тусда яшнаяпти”.

Эътибор беринг, мунаққид хулоса ясашга шошмайди, фикрни муайян бир ўзанга солади-да, ўқувчининг ўзини мушоҳадага ундайди. Мунаққид талқинлари ўзанига туша олган ўқувчи “ҳеч кимга муте ва ҳеч нарсага тобе эмас” ЭРКИН РУҲ соғинчини туяди, шеърдаги “тунги боғ”, “ям-яшил чигиртка” образлари ортида инсон ҳаёти, унинг жамиятдаги ўрни ва зиммасидаги вазифалар ҳақида чуқур ўйга толган мутафаккир турганини ҳис қилади. Шу йўсин талқинлар мунаққидга Асқад Мухторнинг “тун лирикаси”, кенгроқ қарасак, умуман пейзаж лирикасини қабул қилишнинг ўзига хос психологик механизмини, бу жараённинг алгоритмини асослаб кўрсатиш имконини беради: “... табиат товушлари уйғотган психологик кечинмалар, ҳис-туйғулар фалсафий мушоҳадаларга ундайди. Ҳолатлар манзарасидан фалсафий фикрлар сизиб чиқади. Шу маънода манзаралар фикрлайди, мушоҳада юритади. Ўйлари эса, ўз навбатида, кечинмаларнинг суратига айланади”. Холис айтинг-чи: шу фикрларни илмийликдан йироқ деса бўладими?! Менимча ҳам йўқ: ифодаси “академизм”дан йироқ экани тўғри, лекин улар пухта адабий назарий асосдаги теран бадиий таҳлилдан келиб чиққан илмий хулосадир. Шунга ўхшаш, Асқад Мухтор лирикасининг ўзига хослиги “ўқувчини ҳайратга солувчи бадиий ғояларни мазмунли манзараларга сингдириб юборишида”, “ҳайратомуз маъноларга йўғрилган суратларни эслатиши”да³ қабилидаги хулосаси ҳам илмий асосланган ва мунаққид таҳлилларини кузатиб борган ўқувчини бешак ишонтиради.

Йирик олимга муносиб теран аналитик тафаккур, ўрганилаётган ҳодиса моҳиятига назар сола билиш, унинг энг муҳим белги-хусусиятлари, вужудга келтирган ва ё ҳаракатлантирувчи омилларни аниқ белгилай олиш Н.Раҳимжоновнинг шеърият тадқиқига бағишланган ишларига хосдир. Масалан, олим Рауф Парфи ижодининг шеъриятимиз такомилидаги ўрни ҳақида мулоҳаза юритаркан, “шоир асарларининг ижтимоий-фалсафий мағзи шеъриятимизда янги йўналиш эди” деган илмий тезисни олға суради. Тўғри, моҳиятан шунга ўхшаш фикрни мутахассислардан ҳам, оддий шеър мухлисларидан ҳам эшитганимиз бор. Бироқ ҳеч бири Н.Раҳимжонов каби бунинг омилларини кўрсатиб, асослаб айтган эмас, бас, илмий ҳақиқатга айлантирмаган. Яъни чин олим ўлароқ у фикрни айтибгина қўймайди, балки Рауф Парфи шеърларига сингдирилган ва ижодининг ижтимоий-фалсафий янгилигини таъминлаб, эстетик қимматини белгилаган устувор ғояларни таъкидлаб қайд этади: 1) “ҳаётдан – тирикликдан мақсад руҳни камол топтиришдир”; 2) руҳоний эркинликсиз бани одам ўзлигини намоён қила олмайди”; 3) миллий бирликсиз миллат, халқ ўз борлиғини сақлаб қола олмайди”. Мазкур илмий даъво конкрет шеърлар таҳлили билан бирма-бир, изчил асослаб бориладики, ўқувчида унинг ҳаққонийлигига заррача шубҳа қолдирмаслик пайида бўлинаётганини сезиб, илмда сўз айтишга қанчалик масъулият билан қаралаётганини ҳис этиб турасиз. Шу аснода адабиётшунос-мутахассислар тайёрлашда етук олиму мунаққидларнинг “лаборатория”ларини энг яхши асарлари мисолида ўрганилса бўларкан, деган ўй келади. Ҳа-да, олимнинг ўзига хос тадқиқ услуби ҳақида юбилейлар баҳона гапириш билангина чекланмай, буни илмимиз равнақига мунтазам хизмат қилдирилса соз бўлади, албатта. Тағин ўйладимки, мабодо шундай қилингудек бўлса, кимларнинг лабораториясини ўрганиш мумкин? Ҳартугул, ўзимча тузганим рўйхатда “Н.Раҳимжонов: 1. Асқад Мухтор поэтикаси. 2. Иймон асири” деган алоҳида банд бор...

Яна чалғидик, гап олимлик салоҳиятию илмда сўз айтиш масъулиятига келганди... Хуллас, олимнинг салоҳияти муаммога нечоғли чуқур ва кўламли назар сола билишида намоён бўлади. Рауф Парфи ижодий меросини тўла қамраб олган ҳолда фикр юритилаётгани – теранлик, шоир ижодига асарлари яратилган замон, давр адабиёти, бой адабий анаъаналаримизу ўрни билан жаҳон адабиёти контекстларида қаралаётгани эса кўламлилик нишонасидир. Масалан, янги ўзбек шеъриятининг қарийб бир асрлик бадиий такомил йўлига яхлит манзарага каби назар сололгани учун ҳам “XX асрнинг 60-йиллар охирлари – 70-йиллар бошларидан эътиборан ўзбек шеъриятига Рауф Парфи олиб кирган янги эпкин мустақил бадиий-эстетик йўналишга айланди”, дейди, шундайин назар билан бугунги шеъриятимизга қараб эса унда ҳам ўша янги эпкин – “тимсолли лиризм, мажозлар асосига қурилган идрок ва ифода маданияти устиворлик қилаётгани”ни таъкидлайди⁴.

Олимнинг қамровли нигоҳи Рауф Парфига бағишланган бошқа мақоласида катта бир давр адабий сиёсати ва шунга мослашган поэтик тафаккур даражасию эстетик дид моҳиятини мана бу тарзда образли умумлаштириш имконини беради: “Шеърият – дулдул эди. Лекин шўро мафкураси дулдул отларни ахталаб, қанотларини қайириб қўшга қўшиб қўйди. Гектар гектар ер ҳайдашга, мола босишга, бричка араваларда колхоз-совхоз далаларига гўнг ташишга мажбур қилди”. Олим “шеърнинг ҳам, шеърхоннинг ҳам эстетик диди-савияси” бунчалар “пажмурда” аҳволга тушиб қолгани сабабини “шеъриятни оммабоп қилиш, халққа яқинлаштириш”га уринишда кўради. Шунингдек, унингча, шеърият ҳақида “комсомол ёшлар шоири”, “болалар шоири”, “қўшиқчи шоир”, “масалчи-ҳажвчи шоир” сингари турли хил таснифлар” тадқиқотчиларнинг “жўн изланиш намуналари учун ясалган “қолип”лардир”. Кўриб турганимиздек, у шўро даври танқид ва адабиётшунослигида урф бўлган шеър таҳлили йўсинидан қониқмайди, ўзгача йўл тутиш керак деб билади. Бундан кўзда тутилган мақсад ҳам белгили: “шеърнинг ҳам, шеърхоннинг ҳам савиясини Навоий даражасига, мумтоз Шарқ поэзияси даражасига” кўтариш⁵. Бу гаплар Рауф Парфи ижоди мисолида бадиий дид ва эстетик савия масаласини ёритишга кириш тарзида ёзган, яъни масаланинг долзарблиги, янгича ёндашув, таҳлил усуллари ва баҳолаш тамойилларини талаб этишини асослашга хизмат қилдирган. Айтилганлар контекстида Н.Раҳимжонов нима учун кўпроқ замонавий шеъриятнинг энг пешқадам шоирлари, ўшанда ҳам энг сара шеърларига мурожаат қилишини тушунгандек бўламан. Фаҳмлаб тургандирсиз, бунинг сабаби юқорида мазкур мақсад – шеър ва шеърхон савиясини кўтариш учун чақмоқни тушунтириш заҳматини зиммасига олганидадир.

Ўнлаб китобу юзлаб мақолалари бор олимнинг бисотидан икктасигагина тўхталганим, серқирра ижодий фаолиятидан биттасигагина тўхталаётганимга ҳайрон бўлманг. Бу бежиз эмас. Аввало, Н.Раҳимжоновнинг илмий-ижодий изланишлари маҳсули бўлмиш асарлар шунчалар кўп ва хилма-хилки, уларнинг барини тўла қамраб бир гап айтиш каминанинг имконидан ташқарида. Иккинчиси, кўпдан бери мунаққиднинг шеър таҳлилларига ҳавасланиб келаётгандекман. Юбилей баҳона ўйимдагиларни ошкор қилгим келдики, шоядки бу ҳурматим изҳори бўлиш билан бирга, ундан ўрганганларим ҳақини бироз бўлса ҳам адо этса.

2016 йил