Oʻtgan asrning 20-yillari oʻrtalarida Choʻlpon “Navoiy, Lutfiy, Bayqaro, Mashrab, Umarxon, Fazliy, Furqat, Muqimiylarni oʻqiymen: bir xil, bir xil, bir xil! Koʻngul boshqa narsa – yangilik qidiradir”, deb yozgandi. Oʻshanda Choʻlpon dahosi mumtoz adabiyot namunalarini kamsitishni koʻzlamay, balki oʻz zamondoshlari kayfiyatiga mos sheʼriyatni izlayotgan edi. Zero XX asr boshlarida nafaqat sanʼat turlari ichida, balki jamiyatning turli sohalarida jiddiy islohotlar jarayoni kuzatilayotgan, bunda yosh shoir Choʻlpon ham oʻz ijod yoʻlini belgilab olishi, sanʼat, xususan, sheʼriyatdagi islohot – yangiliklarda faol ishtirokchi boʻlishga urinishi tabiiy edi.
Zamonaviy sheʼriyatning yangilik alomatlaridan biri uning ommalashganida koʻrinadi. Endi ijodkor muayyan doira vakillari uchungina emas, keng omma uchun asar yozayotganini his qilib turardi. Bu esa poetik til va vaznning soddalashishiga olib keladi. Komunikativ vosita sifatida ham badiiy adabiyot asrlar davomida yashab kelgan gʻoyalarni, umumestetik kanon sifatida shakllangan koʻngil kechinmalarini emas, balki mavjud ijtimoiy vaziyat haqidagi informatsiyani tashishga yoʻnaltiriladi. Lirik mushohada obyektining sanʼatkor koʻnglidan chiqib, voqelikka qaratilishi badiiy obrazning bir qadar jonli, realistik unsurlar bilan toʻyinishiga, uning vizuallashuviga olib keladi. Albatta, bu jarayon boshqa sanʼatlarning ifodaviy imkoniyatlari koʻmagida, xususan, sheʼriyat va tasviriy sanʼatning oʻzaro badiiy sintezi natijasida yuzaga kela boshlagandi.
Professor D.Quronov oʻtgan asr avvalida sheʼriyatda kechgan yangilanishlarni shunday izohlaydi: “Hamma gap XX asr boshlari Turkiston jamiyatida shaxs maqomining oʻzgargani, insonning ijtimoiylashanida. Sodda qilib aytsak, Turkiston kishisi jamiyatning ahvoli, buguni va ertasi, mavjud holning sababi – xullas, siyosat haqida bosh qotiradigan boʻldi” [2.191]. Haqiqatan ham XX asr boshlarida oʻzbek sheʼriyatining badiiy-gʻoyaviy, shakliy jihatdan tubdan oʻzgarib, oʻzining yangi umrini boshlashga chogʻlangani sabablarini, avvalo, ijtimoiy omillardan qidirish kerak boʻladi. Zero ijtimoiy hayotda sodir boʻlayotgan keskin oʻzgarishlar shu ijtimoiylikning bir boʻlagi – shoir shaxsini chetlab oʻtmaydi. Endi uning faoliyati ham umumijtimoiy ehtiyojlarga mos tarzda kechishi, davr oʻquvchisining talablarini qondirishi shart edi.
Keng ijtimoiy-madaniy islohotlar zamirida Turkiston ahli uchun hali tanish boʻlmagan sanʼat turlari (teatr, fotografiya va h.k)ning kirib kelishi ilgaridan mavjud sanʼat turlarining ifodaviy-shakliy xususiyatlariga taʼsir etmay qoʻymadi. Bundan tashqari, adabiyotda yangi turlarning paydo boʻlishi, mavjudlarining rivojlanib, ommalashishi sheʼriyatning nasr ham dramaturgiya bilan raqobatlashishiga olib keladi. Demak, oʻsha davr sheʼriyati oldida ifodaviy-shakliy jihatdan yangilanib ulgurgan tasviriy sanʼat, bundan tashqari, fotografiya, ommalashib borayotgan teatr sanʼati, ichki omil sifatida nasr hamda dramaturgiyaga xos ifoda shakllarini oʻzlashtirish, zamonaviy oʻquvchining estetik ehtiyojlarini qondirish masalasi turardi:
Deymanki: “Boshqalar bilmay qoladir –
Shunday goʻzallikni! Attang, agar men
Rassom boʻlsam edi, chizib berardim,
Oʻxshash nusxa bilan, yozib berardim,
Shu ojiz holimda, shoirmanmi men?..” [5.253]
Albatta, Choʻlpon oʻzining biz parcha olgan “Men shoirmi?” sheʼrida sheʼriyatning rangtasvir bilan sintezi masalasiga ishora etmagan boʻlishi mumkin, lekin chin shoir sifatida badiiy sintez hodisasini intuitiv tarzda his qilgani aniq. Zero, yuqorida taʼikidlab oʻtganimizday, yangi sheʼriyat endi oʻz ichki omillari bilan shakllanishga ojizlik qilar, sheʼrxon koʻngli yangilik istardi. Zamonaviy oʻzbek nasrining asoschilaridan biri Abdulla Qodiriy ham “Mehrobdan chayon” romanida baʼzan soʻzning imkonlari tasvirning toʻlaqonli chiqishi uchun kamlik qilishiga ishora qilib oʻtadi: “Ammo Raʼnoning ismi – jismiga yoxud husniga juda muvofiq tushkan edi. Men rassom emasman. Agar menda shu sanʼat boʻlgʻanda edi, soʻz bilan biljirab oʻlturmas, shu oʻrunda sizga Raʼnoning rasmini tortib koʻrsatar, qoʻyar, faqat menga Raʼno gulining suvigina koʻproq kerak boʻlar edi” [1.9]. Qodiriy, xuddi, Choʻlponday soʻzning tasviriy imkoniyatini boyitishda rangtasvir sanʼatiga xos ifoda unsurlaridan foydalanish mumkinligini his qiladi. Bu oʻz-oʻzidan, tabiiy kechayotgan jarayon boʻlib, sanʼatning ijtimoiylashuvi ijodkordan realistik obraz yaratishni talab qilayotgandi. Chunki idealning “osmondan yerga tushishi”, ijodkorni bir muncha abstrakt, shartli obrazlardan voz kechishga undaydi:
Kezar edim Turkistonning togʻlarini,
Turli meva bilan toʻlgan bogʻlarini,
Keng sahrosin, choʻlistonin, sayron edub
Tinglar edim turk xalqining ohlarini. [5.15]
Mazkur parcha Choʻlponning ilk mashqlaridan biri – “Umid” sheʼridan oligan boʻlib, uning 1914 yilda bitilgani ahamiyatga molik. Sheʼrda Turkistonning olovqalb, vatanparvar oʻgʻloni koʻnglidan kechgan iztiroblar muxrlangan. Oʻsha kezlarda “Maktab oʻrniga ochildi har mahallada mayxona, Nafrat etmak nari tursin, shodu xandon bizni xalq” [16] qabilidagi, joʻngina misralarni bitib yurgan yosh shoirning ijtimoiy dardni muayyan tasviriy elementlar ososida ifodalashga urinishini, faqatgina, tajriba bilan bogʻlash notoʻgʻri. Umuman, davr sheʼriyati uchun lirik kechinmaning realistik tasvir vositasida ifodalanishi yangilik ekanini hisobga olsak, Choʻlpon nazmi tajribadan emas, balki yangilikka intilish vajidan quvvat olayotganiga amin boʻlamiz.
Albatta, yuqoridagi parchada yorqin tasviriylikdan koʻra tavsifning ustuvorligi seziladi. Yaʼni shoir manzarani musavvirlarday detallashtrib tasvirlashga urinmaydi. Bu oʻrinda Choʻlpon uchun voqelikning konkret zamon va makonda kechayotganiga urgʻu berishgina muhim boʻlgan. Shu maʼnoda, shoir yurtining togʻlari, mevalari, sahrosiyu choʻllarini sanab oʻtish bilan chegaralanadi. Lekin oʻquvchi hayolida oʻz kechinmalari bilan sarson yurgan abstrakt makondagi lirik qahramon emas, balki muayyan zamon va makonda turgan real qiyofa gavdalanadi. Ayni damda, ijodkorning ifodaviy-badiiy maqsadi ham shu “real qiyofa”dan oʻzga narsa emasdi. Aniq zamon va makonga mansub shaxs obrazini yaratish zamonaviy oʻzbek sheriyatini mumtoz adabiyot namunalaridan farqlab turadi.
Yangi oʻzbek sheʼriyati muammolarini tadqiq etgan Ulugʻbek Hamdam XX asr avvalida sheʼrning intonatsion qurilishi, poetik ifoda tarzi, subyektiv tashkillanishi kabi muhim jihatlarda kechgan oʻzgarishlarni shunday izohlaydi: “Yangi insonning qalb tebranishlarini aks ettirish talabi sheʼriyatdan shunga mos oʻzgarishlarni – yangilanishni taqozo etdi” [4.9]. Demak, mazkur oʻzgarishlarning ortida yangi inson – shaxs maqomining oʻzgarishi turar ekan, mulohazalarimizda oʻtgan davrlar ijtimoiy hayotida shaxsning oʻrni, uning mumtoz adabiyotda eks etishi masalalarga toʻxtalib oʻtishni joiz deb bilamiz. Sharq mumtoz adabiyoti va kitob grafikasi boʻyicha izlanishlar olib borgan sanʼatshunoslar Ye.Polyakova hamda Z.Rahimovalar Sharqning chuqur falsafiy, yuksak badiiy asarlari ortidagi muallif shaxsiyatini aniqlash judayam mushkul ekanini taʼkidlab, “Bu davr ijodkorlari oʻz shaxsiy kechinmalarini, davr kishilari va ijtimoiylikni ifodalashga urinmagan” [3.23], deb yozadilar. Haqiqatan ham mumtoz adabiyot namunalarida davr kaloritini ifodalovchi omillar: ismlar, raqamlar, geografik nomlar deyarli uchramaydi. Baʼzan muallif yozgan asariga oʻz imzosini qoʻyishni ham “unutadi”. Chunki bu davr estetik qarashlarining birlamchi haqiqati sifatida dunyoning foniy ekanligiyu sanʼatkor uchun chinakam, yagona goʻzallik olam va odamning botini hisoblangan. Ayni shu omil mumtoz sanʼatlardagi shartlilikni yuzaga keltiradi. Yaʼni ijodkor oʻz asarida olamni uning tashqi koʻrinishlari bilan ifodalashga urinmagan. Deylik, yor jamolini tasvirlashda uning qiyofasiga xos detallardan emas, davr estetik kategoriyalari asosida qabul qilingan shartli unsurlardan foydalanilgan. Xuddi shunday mumtoz miniatyurada ham tasviriylik shartli boʻlib, musavvir ifodada narsaning real koʻrinishiga monand unsurlarni qidirmaydi: “Estetik tasavvurlar Sharqda etikadan ajratilmas edi. Sharqning ilgʻor mutafakkirlari nazdida asosiy goʻzallik maʼnaviy goʻzallik <...> Ana shu kabi tasavvurlar tufayli Sharq sanʼatida inson badanining realistik tasviriga qiziqishmagan” [3.70]. Zero Sharqning estetik kategoriyalari va ijodkorning dunyoqarashi badiiy asardagi noreal ifodaga uygʻun edi. Ammo XX asr boshlarida Choʻlpon yaratgan lirik qahramon tuygʻulari umumestetik mezonlardagina yashamay, balki muayyan davr va makonga xos individ shaxsiyatiga singdiriladi. Oʻz-oʻzidan ijodkor, qalbida nish urgan ijtimoiy dardni oʻquvchiga yuqtirush uchun ifodada realistik tasvirga suyanadi:
Koʻm koʻk ekan, sargʻaydilar yaproqlar
Ogʻriq, magʻlub, tutqun Sharqning yuzidek:
Boʻronlarning koʻzlarikim, oʻynoqlar
Gʻolib gʻarbning qonga toʻlgan koʻzidek. [5.86]
Choʻlponning “Kuz” nomli sheʼridan olingan parchaga eʼtibor qarating. Shoir ijtimoiy-siyosiy dardni shunchaki aytmoqchi emas, aksincha, u voqelikni badiiy gavdalantirishga harakat qilmoqda. Mazkur jarayonda muayyan voqelik tabiat xodisalari bilan tenglashtiriladiki, oʻquvchi koʻz oldida yahlit ijtimoiy vaziyat jonlana boshlaydi. Ahamiyatlisi, davr qiyofasi vizual obrazlar vositasida yaratilib, sheʼrxon tuyushi mumkin boʻlgan hislar ham maʼnaviy, ham badiiy jihatdan taʼsirliroq ifodalanadi.
Umuman, Choʻlpon sheʼriyatida ijtimoiylikdan holi badiiy tasvirni uchratish mushkul. Shoir har qanday tasvir ortida muayan siyosiy-ijtimoiy vaziyat, kayfiyat, mazmunni ramzlashtirishga urinadi:
Yana qor! Oq kafan oʻraldi yana,
Yana koʻk quydi yerga parlarini.
Qargʻaning tillari burildi yana,
Yana qish chorladi navkarlarini.
Qop-qora dev kabi bulut yigʻini
Qoplab oldi yana quyosh yuzini.
Yotqizib yoz botir yengish tugʻini
Uyqudan ochmadi sira koʻzini. [5.95]
Choʻlponning “Yana qor” nomli sheʼridan olingan parchada yaqqol tasviriylik mavjud. Ammo shoir mazkur asarida muayyan ijtimoiy kayfiyatni qish manzaralari bilan pardalab “yashirish”ga uringani koʻrinib turibdi. Birgina oppoq qorning kafanga, bulutlarning qop-qora devga qiyoslanishi manzaraga salbiy boʻyoqlarni tortsa, ortga qaytgan qargʻalar va uyqudagi yoz obrazlari shoir nazarda tutgan ijtimoiy holatni, shu bilan bogʻliq kafiyatni ramziy ifodalaydi. Demak, Choʻlpon bu oʻrinda kechinmalarini shoirdek emas, balki musavvirdek izhor etmoqda. Yaʼni u xuddi musavvir kabi his-tuygʻularini muayyan tasviriy kompozitsiyada ifoda etishga kirishgan. Bu kabi tasvir ifodaviy sanʼatlarga xos emas, albatta.
Albatta, Choʻlpon sheʼrida kuzatganimiz poetik ifodadagi mazkur yangilik estetik nigohi bir qadar shakllanib qolgan oʻquvchiga moʻljallangan, uning talab-ehtiyojlariga mosdir. Zero, yuqorida taʼkidlab oʻtganimizday, oʻtgan asr avvalida rangtasvir, teatr, fotografiya kabi sanʼatlar jadal ommalashib borayotgan, kishilarning estetik ehtiyoji vizual sanʼatlar vositasida ham qondirilayotgan va shu bilan bogʻliq holda badiiy didda ham mos oʻzgarishlar sodir boʻlayotgan edi.
Biz ushbu maqolada badiiy obrazning vizuallashuviga sabab boʻlgan asosiy omillarni koʻrib oʻtishga harakat qildik. Sheʼriyatning tasviriy sanʼat bilan oʻzaro sintezi asosida yuzaga keladigan vizual obrazlarning badiiy-ifodaviy xususiyatlari haqida batafsil toʻxtalishni esa keyingi tadqiqotlarga qoldiramiz.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
Abdulla Qodiriy. Mehrobdan Chayon.– T.: Adabiyot va sanʼat, 1994.
D.Quronov. Mutoalaa va idroq mashqlari. – T.: Akademnashr, 2013.
Ye.Polyakova, Z.Rahimova. Minniatyura i literatura Vostoka. – T.: Adabiyot va sanʼat, 1987.
U.Hamdam. Yangi oʻzbek sheʼriyati. – T.: Adib, 2012.
Choʻlpon. Asarlar. I jild. – T.: Akademnashr, 2013.
Ўтган асрнинг 20-йиллари ўрталарида Чўлпон “Навоий, Лутфий, Байқаро, Машраб, Умархон, Фазлий, Фурқат, Муқимийларни ўқиймен: бир хил, бир хил, бир хил! Кўнгул бошқа нарса – янгилик қидирадир”, деб ёзганди. Ўшанда Чўлпон даҳоси мумтоз адабиёт намуналарини камситишни кўзламай, балки ўз замондошлари кайфиятига мос шеъриятни излаётган эди. Зеро XХ аср бошларида нафақат санъат турлари ичида, балки жамиятнинг турли соҳаларида жиддий ислоҳотлар жараёни кузатилаётган, бунда ёш шоир Чўлпон ҳам ўз ижод йўлини белгилаб олиши, санъат, хусусан, шеъриятдаги ислоҳот – янгиликларда фаол иштирокчи бўлишга уриниши табиий эди.
Замонавий шеъриятнинг янгилик аломатларидан бири унинг оммалашганида кўринади. Энди ижодкор муайян доира вакиллари учунгина эмас, кенг омма учун асар ёзаётганини ҳис қилиб турарди. Бу эса поэтик тил ва вазннинг соддалашишига олиб келади. Комуникатив восита сифатида ҳам бадиий адабиёт асрлар давомида яшаб келган ғояларни, умумэстетик канон сифатида шаклланган кўнгил кечинмаларини эмас, балки мавжуд ижтимоий вазият ҳақидаги информацияни ташишга йўналтирилади. Лирик мушоҳада объектининг санъаткор кўнглидан чиқиб, воқеликка қаратилиши бадиий образнинг бир қадар жонли, реалистик унсурлар билан тўйинишига, унинг визуаллашувига олиб келади. Албатта, бу жараён бошқа санъатларнинг ифодавий имкониятлари кўмагида, хусусан, шеърият ва тасвирий санъатнинг ўзаро бадиий синтези натижасида юзага кела бошлаганди.
Профессор Д.Қуронов ўтган аср аввалида шеъриятда кечган янгиланишларни шундай изоҳлайди: “Ҳамма гап ХХ аср бошлари Туркистон жамиятида шахс мақомининг ўзгаргани, инсоннинг ижтимоийлашанида. Содда қилиб айтсак, Туркистон кишиси жамиятнинг аҳволи, бугуни ва эртаси, мавжуд ҳолнинг сабаби – хуллас, сиёсат ҳақида бош қотирадиган бўлди” [2.191]. Ҳақиқатан ҳам ХХ аср бошларида ўзбек шеъриятининг бадиий-ғоявий, шаклий жиҳатдан тубдан ўзгариб, ўзининг янги умрини бошлашга чоғлангани сабабларини, аввало, ижтимоий омиллардан қидириш керак бўлади. Зеро ижтимоий ҳаётда содир бўлаётган кескин ўзгаришлар шу ижтимоийликнинг бир бўлаги – шоир шахсини четлаб ўтмайди. Энди унинг фаолияти ҳам умумижтимоий эҳтиёжларга мос тарзда кечиши, давр ўқувчисининг талабларини қондириши шарт эди.
Кенг ижтимоий-маданий ислоҳотлар замирида Туркистон аҳли учун ҳали таниш бўлмаган санъат турлари (театр, фотография ва ҳ.к)нинг кириб келиши илгаридан мавжуд санъат турларининг ифодавий-шаклий хусусиятларига таъсир этмай қўймади. Бундан ташқари, адабиётда янги турларнинг пайдо бўлиши, мавжудларининг ривожланиб, оммалашиши шеъриятнинг наср ҳам драматургия билан рақобатлашишига олиб келади. Демак, ўша давр шеърияти олдида ифодавий-шаклий жиҳатдан янгиланиб улгурган тасвирий санъат, бундан ташқари, фотография, оммалашиб бораётган театр санъати, ички омил сифатида наср ҳамда драматургияга хос ифода шаклларини ўзлаштириш, замонавий ўқувчининг эстетик эҳтиёжларини қондириш масаласи турарди:
Дейманки: “Бошқалар билмай қоладир –
Шундай гўзалликни! Аттанг, агар мен
Рассом бўлсам эди, чизиб берардим,
Ўхшаш нусха билан, ёзиб берардим,
Шу ожиз ҳолимда, шоирманми мен?..” [5.253]
Албатта, Чўлпон ўзининг биз парча олган “Мен шоирми?” шеърида шеъриятнинг рангтасвир билан синтези масаласига ишора этмаган бўлиши мумкин, лекин чин шоир сифатида бадиий синтез ҳодисасини интуитив тарзда ҳис қилгани аниқ. Зеро, юқорида таъикидлаб ўтганимиздай, янги шеърият энди ўз ички омиллари билан шаклланишга ожизлик қилар, шеърхон кўнгли янгилик истарди. Замонавий ўзбек насрининг асосчиларидан бири Абдулла Қодирий ҳам “Меҳробдан чаён” романида баъзан сўзнинг имконлари тасвирнинг тўлақонли чиқиши учун камлик қилишига ишора қилиб ўтади: “Аммо Раънонинг исми – жисмига ёхуд ҳуснига жуда мувофиқ тушкан эди. Мен рассом эмасман. Агар менда шу санъат бўлғанда эди, сўз билан билжираб ўлтурмас, шу ўрунда сизга Раънонинг расмини тортиб кўрсатар, қўяр, фақат менга Раъно гулининг сувигина кўпроқ керак бўлар эди” [1.9]. Қодирий, худди, Чўлпондай сўзнинг тасвирий имкониятини бойитишда рангтасвир санъатига хос ифода унсурларидан фойдаланиш мумкинлигини ҳис қилади. Бу ўз-ўзидан, табиий кечаётган жараён бўлиб, санъатнинг ижтимоийлашуви ижодкордан реалистик образ яратишни талаб қилаётганди. Чунки идеалнинг “осмондан ерга тушиши”, ижодкорни бир мунча абстракт, шартли образлардан воз кечишга ундайди:
Кезар эдим Туркистоннинг тоғларини,
Турли мева билан тўлган боғларини,
Кенг саҳросин, чўлистонин, сайрон эдуб
Тинглар эдим турк халқининг оҳларини. [5.15]
Мазкур парча Чўлпоннинг илк машқларидан бири – “Умид” шеъридан олиган бўлиб, унинг 1914 йилда битилгани аҳамиятга молик. Шеърда Туркистоннинг оловқалб, ватанпарвар ўғлони кўнглидан кечган изтироблар мухрланган. Ўша кезларда “Мактаб ўрнига очилди ҳар маҳаллада майхона, Нафрат этмак нари турсин, шоду хандон бизни халқ” [16] қабилидаги, жўнгина мисраларни битиб юрган ёш шоирнинг ижтимоий дардни муайян тасвирий элементлар ососида ифодалашга уринишини, фақатгина, тажриба билан боғлаш нотўғри. Умуман, давр шеърияти учун лирик кечинманинг реалистик тасвир воситасида ифодаланиши янгилик эканини ҳисобга олсак, Чўлпон назми тажрибадан эмас, балки янгиликка интилиш важидан қувват олаётганига амин бўламиз.
Албатта, юқоридаги парчада ёрқин тасвирийликдан кўра тавсифнинг устуворлиги сезилади. Яъни шоир манзарани мусаввирлардай деталлаштриб тасвирлашга уринмайди. Бу ўринда Чўлпон учун воқеликнинг конкрет замон ва маконда кечаётганига урғу беришгина муҳим бўлган. Шу маънода, шоир юртининг тоғлари, мевалари, саҳросию чўлларини санаб ўтиш билан чегараланади. Лекин ўқувчи ҳаёлида ўз кечинмалари билан сарсон юрган абстракт макондаги лирик қаҳрамон эмас, балки муайян замон ва маконда турган реал қиёфа гавдаланади. Айни дамда, ижодкорнинг ифодавий-бадиий мақсади ҳам шу “реал қиёфа”дан ўзга нарса эмасди. Аниқ замон ва маконга мансуб шахс образини яратиш замонавий ўзбек шериятини мумтоз адабиёт намуналаридан фарқлаб туради.
Янги ўзбек шеърияти муаммоларини тадқиқ этган Улуғбек Ҳамдам XX аср аввалида шеърнинг интонацион қурилиши, поэтик ифода тарзи, субъектив ташкилланиши каби муҳим жиҳатларда кечган ўзгаришларни шундай изоҳлайди: “Янги инсоннинг қалб тебранишларини акс эттириш талаби шеъриятдан шунга мос ўзгаришларни – янгиланишни тақозо этди” [4.9]. Демак, мазкур ўзгаришларнинг ортида янги инсон – шахс мақомининг ўзгариши турар экан, мулоҳазаларимизда ўтган даврлар ижтимоий ҳаётида шахснинг ўрни, унинг мумтоз адабиётда экс этиши масалаларга тўхталиб ўтишни жоиз деб биламиз. Шарқ мумтоз адабиёти ва китоб графикаси бўйича изланишлар олиб борган санъатшунослар Е.Полякова ҳамда З.Раҳимовалар Шарқнинг чуқур фалсафий, юксак бадиий асарлари ортидаги муаллиф шахсиятини аниқлаш жудаям мушкул эканини таъкидлаб, “Бу давр ижодкорлари ўз шахсий кечинмаларини, давр кишилари ва ижтимоийликни ифодалашга уринмаган” [3.23], деб ёзадилар. Ҳақиқатан ҳам мумтоз адабиёт намуналарида давр калоритини ифодаловчи омиллар: исмлар, рақамлар, географик номлар деярли учрамайди. Баъзан муаллиф ёзган асарига ўз имзосини қўйишни ҳам “унутади”. Чунки бу давр эстетик қарашларининг бирламчи ҳақиқати сифатида дунёнинг фоний эканлигию санъаткор учун чинакам, ягона гўзаллик олам ва одамнинг ботини ҳисобланган. Айни шу омил мумтоз санъатлардаги шартлиликни юзага келтиради. Яъни ижодкор ўз асарида оламни унинг ташқи кўринишлари билан ифодалашга уринмаган. Дейлик, ёр жамолини тасвирлашда унинг қиёфасига хос деталлардан эмас, давр эстетик категориялари асосида қабул қилинган шартли унсурлардан фойдаланилган. Худди шундай мумтоз миниатюрада ҳам тасвирийлик шартли бўлиб, мусаввир ифодада нарсанинг реал кўринишига монанд унсурларни қидирмайди: “Эстетик тасаввурлар Шарқда этикадан ажратилмас эди. Шарқнинг илғор мутафаккирлари наздида асосий гўзаллик маънавий гўзаллик <...> Ана шу каби тасаввурлар туфайли Шарқ санъатида инсон баданининг реалистик тасвирига қизиқишмаган” [3.70]. Зеро Шарқнинг эстетик категориялари ва ижодкорнинг дунёқараши бадиий асардаги нореал ифодага уйғун эди. Аммо ХХ аср бошларида Чўлпон яратган лирик қаҳрамон туйғулари умумэстетик мезонлардагина яшамай, балки муайян давр ва маконга хос индивид шахсиятига сингдирилади. Ўз-ўзидан ижодкор, қалбида ниш урган ижтимоий дардни ўқувчига юқтируш учун ифодада реалистик тасвирга суянади:
Кўм кўк экан, сарғайдилар япроқлар
Оғриқ, мағлуб, тутқун Шарқнинг юзидек:
Бўронларнинг кўзлариким, ўйноқлар
Ғолиб ғарбнинг қонга тўлган кўзидек. [5.86]
Чўлпоннинг “Куз” номли шеъридан олинган парчага эътибор қаратинг. Шоир ижтимоий-сиёсий дардни шунчаки айтмоқчи эмас, аксинча, у воқеликни бадиий гавдалантиришга ҳаракат қилмоқда. Мазкур жараёнда муайян воқелик табиат ходисалари билан тенглаштириладики, ўқувчи кўз олдида яҳлит ижтимоий вазият жонлана бошлайди. Аҳамиятлиси, давр қиёфаси визуал образлар воситасида яратилиб, шеърхон туюши мумкин бўлган ҳислар ҳам маънавий, ҳам бадиий жиҳатдан таъсирлироқ ифодаланади.
Умуман, Чўлпон шеъриятида ижтимоийликдан ҳоли бадиий тасвирни учратиш мушкул. Шоир ҳар қандай тасвир ортида муаян сиёсий-ижтимоий вазият, кайфият, мазмунни рамзлаштиришга уринади:
Яна қор! Оқ кафан ўралди яна,
Яна кўк қуйди ерга парларини.
Қарғанинг тиллари бурилди яна,
Яна қиш чорлади навкарларини.
Қоп-қора дев каби булут йиғини
Қоплаб олди яна қуёш юзини.
Ётқизиб ёз ботир енгиш туғини
Уйқудан очмади сира кўзини. [5.95]
Чўлпоннинг “Яна қор” номли шеъридан олинган парчада яққол тасвирийлик мавжуд. Аммо шоир мазкур асарида муайян ижтимоий кайфиятни қиш манзаралари билан пардалаб “яшириш”га урингани кўриниб турибди. Биргина оппоқ қорнинг кафанга, булутларнинг қоп-қора девга қиёсланиши манзарага салбий бўёқларни тортса, ортга қайтган қарғалар ва уйқудаги ёз образлари шоир назарда тутган ижтимоий ҳолатни, шу билан боғлиқ кафиятни рамзий ифодалайди. Демак, Чўлпон бу ўринда кечинмаларини шоирдек эмас, балки мусаввирдек изҳор этмоқда. Яъни у худди мусаввир каби ҳис-туйғуларини муайян тасвирий композицияда ифода этишга киришган. Бу каби тасвир ифодавий санъатларга хос эмас, албатта.
Албатта, Чўлпон шеърида кузатганимиз поэтик ифодадаги мазкур янгилик эстетик нигоҳи бир қадар шаклланиб қолган ўқувчига мўлжалланган, унинг талаб-эҳтиёжларига мосдир. Зеро, юқорида таъкидлаб ўтганимиздай, ўтган аср аввалида рангтасвир, театр, фотография каби санъатлар жадал оммалашиб бораётган, кишиларнинг эстетик эҳтиёжи визуал санъатлар воситасида ҳам қондирилаётган ва шу билан боғлиқ ҳолда бадиий дидда ҳам мос ўзгаришлар содир бўлаётган эди.
Биз ушбу мақолада бадиий образнинг визуаллашувига сабаб бўлган асосий омилларни кўриб ўтишга ҳаракат қилдик. Шеъриятнинг тасвирий санъат билан ўзаро синтези асосида юзага келадиган визуал образларнинг бадиий-ифодавий хусусиятлари ҳақида батафсил тўхталишни эса кейинги тадқиқотларга қолдирамиз.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
Абдулла Қодирий. Меҳробдан Чаён.– Т.: Адабиёт ва санъат, 1994.
Д.Қуронов. Мутоалаа ва идроқ машқлари. – Т.: Академнашр, 2013.
Е.Полякова, З.Раҳимова. Минниатюра и литература Востока. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1987.
У.Ҳамдам. Янги ўзбек шеърияти. – Т.: Адиб, 2012.
Чўлпон. Асарлар. I жилд. – Т.: Академнашр, 2013.
Saʼdullo Quronov