Avvalo, ikki ogʻiz «doston» haqida.
Adabiyotimiz oʻtmishiga sirtdangina nazar tashlansayoq juda qadimda shakllangan doston xalq ogʻzaki ijodidagi janrlar tizimining gultoji maqomida boʻlgani, mudom rivojlanish, oʻsish-oʻzgarishda yashagani koʻriladi. Xuddi shu xususiyat uning yozma adabiyotdagi hayotiga ham xos: «Qutadgʻu bilig» ham, «Muhabbatnoma» ham doston, «Hayrat ul-abror»-u «Farhod va Shirin» ham... – hammasi doston, lekin, masnaviy shakli-yu aruz oʻlchovlarida ekanini demasak, boshqa hech bir jihati bir-birini takrorlamaydigandek. Yoki, ana, adabiyotimizning yangi davrini, oʻtgan asrda yaratilgan dostonlarni olaylik: «Koʻkan» ham, «Oʻch» ham, «Surat» ham doston, «Ruhlar isyoni»-yu «Jannatga yoʻl» ham – hammasi doston. Bularning birini bemalol lirik, ikkinchisini epik, uchinchisini esa dramatik turga mansub etaverish mumkin. Xullas, «doston» degan turgʻun qolip yoʻq, dostonga ham romanga nisbatan aytilgan «mudom shakllanishdagi janr» (M.Baxtin) sifatini taqash mumkin. Alalxusus, doston bugungi kunda ham yashayapti va yasharyapti. Yasharyapti deganim chin isteʼdod egalarining izlanishlari samarasi oʻlaroq doston bugungi kun oʻquvchisining estetik didi, talab-ehtiyojlariga javob bera oladigan shaklda yangilanyapti deganidir.
Shunday samarali izlanishlardan biri sifatida hech ikkilanmay «Yoshlik»ning oʻtgan yil 10-sonida bosilgan Nodir Jonuzoqning «Soʻz» dostonini koʻrsatish mumkin. Ustozlardan biri uni «soʻz mulkiga safar» deb taʼriflabdi, juda topib aytibdi. Avvalo, gʻoyat muhim bir jihatni taʼkidlash joiz: bundagi lirik qahramon safari oʻz boshlicha emas, uning yoʻl boshlovchisi – «gid» bor va shugina detal «Soʻz» dostonini umumbashariy madaniyatning uzviga – vakiliga aylantiradi. Gapim biroz mubolagʻaga tortib ketgandek koʻrinar, balki, biroq mulohaza qilinsa, ayni haqiqatdir. Zero, dostonning boshlanishidayoq oʻsha umumbashariy madaniyat kontekstidan xabardor oʻquvchi xotiriga beixtiyor Rasululloh sallalohu alayhi vasallamga Meʼroj safarlarida hazrati Jabroil yoʻl boshlovchi boʻlgani, Danteni esa Vergiliy ruhi ergashtirib yurgani keladi. Shuning ortidanoq har ikkala yoʻlboshlovchining vazifasi shunchaki yoʻl koʻrsatish bilan cheklanmasligi, har ikkisi ham musofirga koʻrganlarini tushuntirish, anglatish, diqqatini narsa-hodisaning u yoki bu jihatiga jalb etish kabi vazifalarni bajarishini yodga oladi... Xullas, oʻquvchi oʻzi uchun kutilmagan, ibratga loyiq, teran tahlil-u mushohadalarni talab qiladigan holatlarga duch kelishga ruhan hozirlanadi, sozlanadi. Albatta, bular ijod onlaridayoq shoir shuurining bir chetida turgan, yoʻqsa, ijod jarayonining bamisoli koʻzgudagi aksi deb qaraluvchi mutolaa onlarida oʻquvchi koʻnglida akslanishi mumkin boʻlmas edi. Shularni oʻylabgina aytdim yuqoridagi mubolagʻa boʻlib tuyuluvchi gaplarni, zero, umumbashariy madaniy kontekst bagʻrida yetilgan asar muqarrar ravishda uning vakiliga aylanadi deb bilaman.
Yana bir gʻoyat muhim nuqta – safarga Soʻz Sohibidan izn soʻralayotgani, qalam avval Uning madhiga surilgani, nihoyat, safarning «basmala»dan boshlanayotgani – bari dostonni milliy adabiy anʼanalar zaminiga tutashtiradi. Muhimi, bu narsa shakldagina namoyon boʻlgan emas, dostonning obyekti boʻlmish SOʻZ tushunchasi tamom islomiy talqin qilingan. Darvoqe, bunda koʻlam torayibdi – umumbashariydan islomiyga oʻtilibdi degan oʻyga bormoq borib turgan xato boʻladi. Zero, «Avvalboshda Soʻzni yaratib, Jilo berding bittalab oʻzing» deb boshlanuvchi hamdning davomida:
Soʻng Odamni yaratib, yigʻib
Soʻzlaringni, birma-bir berding.
Novvot kabi solding tiliga,
Shimsin, deya, bilsin mazasin;
Naqsh aylasin Soʻzni diliga –
Soʻzga hayot berib yashasin… – deyilgani bejiz emas: Soʻzning islomiy talqini atrof-javonibidagi narsa-hodisalarning aksarini ilk bor nomlagan Odam alayhissalom orqali yana umumbashariy kontekstga borib tutashadi.
Doston fasl yo boblarga emas, soʻzlarga boʻlinibdi: birinchi soʻz, ikkinchi soʻz, uchinchi... – jami yigirma besh soʻz. Aslida, bu ham «Ochun» deb atalgan ikkinchi soʻz boshlanishidagi «Olam asli soʻzdan iborat» degan fikrning tasdigʻiga, Soʻzning ahamiyatini taʼkidlamoqqa xizmat qiladi. Hamroh Soʻz talqinida Odam bilan Soʻz qismatdosh, xuddi inson kabi «Har soʻz mudom oʻzini izlar» va maʼniga ega boʻlolganigina oʻzini topadi – tiriladi, ochun esa tirik soʻzga tashna: «Tirik soʻzga tashna ochunda, Maʼnosini topgan Soʻz qolar» – qolgan bari yitib ketadi.
Masihning tugʻilishi Maʼnoning tugʻilishiga tamsil qilingani badiiy topilma koʻrindi. Negaki «xaloskor Maʼno» – chin qimmatga ega maʼno ham gʻaybning ishtirokisiz binoga kelmaydi, kelolmaydi – diliga solmasa qiyin. Qizigʻi, uning qismati ham Masih qismatiga uyqash: uni ham johil olomon xochga mixlashi, «havoyi hislar» tortqilashi, «etagini tutganlar» sotishi hamisha ehtimolda turadi. Lekin, shoir ishonadiki, shu xatarlarga boʻy bermay oʻtgan soʻzlardan «Kaʼba kabi yuksalar Maʼni», pok ham magʻzi toʻliq soʻzlar koʻngil olamini yaxlit etadi va hamma yakdil «Yakka-yolgʻiz Voiz kalomin» anglay boshlaydi. Muhimi, topib aytilgan soʻzlar oʻquvchini oʻziga sezdirmaygina olamiy miqyosdagi oʻylovlarga qoʻshib, umumbashariy armonga oshno etib qoʻyadi.
Dostonda «Mavlud» soʻzidan keyinoq «Qotil» soʻzi joy olgani bejiz emas: Soʻz madhidan endi muallifni bir ijodkor sifatida har kun qiynab kelayotgan masalalarga oʻtilyapti. Shoir soʻz bilan ishlashga masʼul sohalarda kuzatiluvchi ayrim holatlar ifodasi uchun qulay ramziy-majoziy ifodalar topgan. Jumladan, soʻz soʻyishni oʻziga pinhona kasb qilgan odam timsolida iqtidordan mosuvo «yozgʻuchi»ni koʻramiz. Qafas – asarlariga soʻzlarni qamab olgan, ularni bir-bir ayovsiz boʻgʻizlaydi u. Shuncha soʻz bir-bir oʻlgani holda ularga na qabr bor, na birov ularga aza ochadi, hech kim «oq yo koʻk kiymaydi»... qotil esa buni, yaʼni bu qilmi shiga javoban hech kim hech nima demasligi va qilmasligini biladi – shu bois qilar ishida sobit va bardavom. Ushbu holat ortidagi shoir iztirobining bejiz emasligiga esa ming-minglab sayoz kitoblar urchiyotgani, tilimizning rivojlanishi va har jabhada chinakam qadr topishini istagan koʻngillarni ranjitadigan holatlarning hamon mavjudligi kafil. Holat shundayki, soʻzlar oʻz joniga qasd qilar darajada. Obrazli ifoda tiniqligidan oʻquvchi «Mikrofondan baland dor yasab, Tokli simga oʻzini osgan» soʻzni ham, «Qirq qavatli kitob tomidan» oʻzini pastga otgan soʻzni ham tanib oladi. Albatta, shoir atrofida faqat «yozgʻuchi»larni koʻrmaydi, asl ijodkorlar, oyoq ostidan topgan soʻzlarga yangidan ohor berib jonlantirayotgan, koʻngil daryosidan soʻz durlarini sabr-la «ov» qilayotganlar ham bor. Shuningdek, soʻzni har koʻyga solib oʻynatishni sanʼat darajasida egallagan, biroq shu asnoda maʼnini, demakki, soʻzni oʻldiruvchi mohir huqqabozlar ham yoʻq emas.
Shoir oʻziga yaqin davra – qalam ahli doirasida qolmaydi, umuman, jamiyat miqyosida kuzatilib turgan Soʻzga munosabat, soʻzdan foydalanish bobidagi holatlarni qalamga oladi, milliy til rivojlanishi bilan bogʻliq qator ichki muammolarni ham oʻrtaga tashlaydi. Jumladan, tilimiz soʻz zaxirasining ichki omil oʻrniga ajnabiy soʻzlar hisobiga boyitilayotgani («Jinoyat»), maʼnaviy boyligimizga befarqligimiz sabab ajdodlarimiz qoʻllagan soʻz durlari qadimshunoslargagina maʼlum boʻlib qolayotgani («Koʻmchu»), «oʻzga lisondan kirib kelgan satang» soʻzlar sof oʻzbekcha soʻzlarni siqib chiqarayotgani («Gʻamgin hikoya») va b.
Safarning bir hikmati bor: manzilga yetganida yoʻlchi oʻzgargan odam boʻladi. Bizning yoʻlchimiz iqror qiladiki: «Men his etdim, nima uchun Soʻz olib chiqmish meni safarga – u istaydi: mendagi kamkoʻst yitsin, kiray masrur saflarga...» Masrurlar safida esa ozod soʻzga oshno hur insonlar joy olgan. Shunday ki shilargina soʻzdan libos kiyadilarki, «Oʻzgarsa-da bahor, qish, kuz, yoz – Oʻzgarmaydi uning kiyimi». Tangri qoshiga borganda hamma yalangʻoch-nochor qolsa, ozod soʻzdan tikilgani uchun ham uning libosi yashnab turajak. Doston finali ozod va haq soʻzga daʼvat oʻlaroq yangraydi desak, shunchaki qizil gap emas. Zotan, lirik qahramon ham hayqiriqlardan yiroq: yakunda soʻzning taʼmini sezdirgani, bir qurgina boʻlsa ham soʻzdan libos kiydirgani-yu egri taʼbini raso, ozod soʻzga hamroz etgani uchun Soʻz Sohibiga shukrlar keltirayotgan holatda qoladi.
Aytilganlarga xulosa qilsak, N.Jonuzoqning «Soʻz» dostoni, mening nazarimda, bugungi oʻquvchining didi, talab-ehtiyojlariga javob bera oladigan, badiiy jihatdan pishiq bir asardir. Hali ancha-muncha sovigach, muallif uni yana bir koʻzdan kechirar-da, taassurot yangiligidan hozirda bizning nazarimizdan ham qochib turgan udur-budurlarini silliqlarki, oʻshanda asar zamonaviy oʻzbek dostonchiligida oʻziga munosib oʻrin egallaydi degan umidda qolamiz.
«Yoshlik»ning 11-sonidan Vafo Fayzullohning «Odamiy» dostoni oʻrin olibdi. Mohiyatan u ham lirik-falsafiy doston. Doston muallifi Odam alayhissalomdan to bugunga qadar kechgan oʻtmishning istalgan nuqtasini eslatgan va uning mazmun-mohiyatiga tayangan holda inson tabiati haqida lirik-falsafiy mushohada yuritadi. Lirik qahramon oʻy mushohadalari necha qaytalab yoʻldan adashganiga qaramay hanuzam osongina shaytonga aldanib kelayotgan Odam qavmi haqida, iztiroblari esa inson bolasini bir paytlar olis ajdodi quvilgan maʼvoga munosib koʻrish istagidan tugʻiladi. Hech shubhasiz aytish mumkinki, shoir chin maʼnodagi katta sheʼriyatga munosib mavzu tanlagan, oʻzida uni badiiy talqin qilishga qodir ijodiy quvvat sezadi – imkonlarini toʻgʻri chamalaganiga ham shubha yoʻq. Biroq hozir bunga emas, muallif koʻzlagan ezgu niyatning toʻla namoyon boʻlishiga xalal bergan omillarga diqqatni qaratmoqchiman. Toki katta shoir misolida aytilajak gaplar koʻproq boshqalarga ibrat boʻlsin.
Bilasiz, ijod jarayoniga xos gʻalati bir jumboq bor: hislar nechogʻlik quyuq va teran, dramatizmga boy boʻlsa, ifodasi shunchalik murakkab, qiyin boʻladi. Sirasi, asl sheʼrning tugʻilishini toʻlgʻoq azobiga mengzashning manshai shunda. Yomon tarafi shuki, hissiyotlarning teran va butunligi bois shoir ifodadagi kemtiklarni doim ham koʻra olmaydi: nazarida koʻnglida bori toʻkis ifoda etilgandek, chunki yozganlarini hali oʻqib ulgurmasidanoq koʻnglida ijod onlaridagi hislar jonlanaveradi. Faqat shunisi borki, «shoir oʻzi uchun yozadi» deganlari – chala haqiqat, uning yozganlari oʻzga koʻngilda oʻsha hislarni uygʻotmogʻi lozim. Chamasi, V.Fayzulloh ham tavsiflaganimiz kabi holatda boʻlgan koʻrinadi, dostonida ifoda jihati eʼtiroz uygʻotadigan ayrim oʻrinlar qolgan. Masalan, mana bu tarzda:
Nuh qavmiman,
Bilmadim-ku yer oʻzi ummon...
Koʻzimni ham choʻktirdi tilsiz.
Shayton ramzi oʻynagan qaroq...
Mehrgamas, toshlarga yoron
Yoʻlsiz, yoʻlsiz, choʻkkancha yoʻlsiz
Soʻnggi dam ham kemaga chiqmagan
Gumroh Kanʼon boʻldim koʻngilsiz.
Odatda, asardagi boshqa bir matnga ishora imkon qadar uning eng keng ommalashgan nuqtalariga qaratiladi. Xoʻp, bundagi ishora xos oʻquvchilarga moʻljallangan deb ham qaraylik, unda postmodernga xos intertekstual oʻyin kuzatilyapti ham deylik. Rosti, oʻzimga «bunda chuqur maʼni bor-u, sening tishing oʻtmayotibdi, hayotdan orqada qolyapsan» deb ham koʻrdim, ishontirib boʻlmadi. Xoʻp, soʻz vositasida yaratilayotgan obrazni-ku tushunmasligim ham mumkindir, lekin soʻzlarning oʻzaro bogʻlanishidan kelib chiqadigan maʼnoni tushunishim kerak emasmi?! Masalan, «Mehrgamas, toshlarga yoron» deganidan shu holida bir maʼno chiqadimi? Adashmasam, «yoron» degani tojik tilida «yor»ning koʻpligini anglatardi. Matnda esa «men» tavsiflanmoqda, «men mehrgamas, toshlarga yorman» deyilmoqchiga oʻxshaydi, lekin deyilmagan. Shunaqa ekan, bu yerda «yoron» soʻzi «ummon»ga qofiya uchungina kerak degan fikr yuzaga keladi. Aslida esa unday emas, «mehrni» (Otasi bilan birga ketishni) tanlash oʻrniga togʻ-toshlarga chiqib ketgan Kanʼon nazarda tutilmoqda, «yoron» soʻzining kesimlik shaklini olmagani buni anglashga xalal beradi, xolos. Yoki davomidagi «Yoʻlsiz, yoʻlsiz, choʻkkancha yoʻlsiz Soʻnggi dam ham kemaga chiqmagan» deganda qanday maʼno bor? Kanʼon yoʻlsizlikdan choʻkyaptimi? Bu rivoyat mazmuniga xilof boʻladi. Yo «yoʻlsiz» soʻzi «chorasiz» maʼnosidami? Rivoyatda Kanʼon chorasiz emas, oʻzi shu yoʻlni – kemaga chiqmaslikni tanlagan edi. Bundan tashqari, mantiqan «choʻkkancha kemaga chiqmaslik» mumkin emas: «choʻkkani tufayli chiqmaslik» yoki «choʻksa ham chiqmaslik» mumkin, xolos. Davomida «Gumroh Kanʼon boʻldim koʻngilsiz» jumlasidagi «koʻngilsiz» sifati ham rivoyatdan taniganimiz Kanʼonga hech yopishadigan emasdek: uni «imonsiz» desa boʻlar, «itoatsiz» deyish mumkindir, lekin... Lekin «koʻngilsiz»ning «yoʻlsiz»ga binoyidek qofiyalanishi rost. Xullas, keltirilgan parchaga Nuh alayhissalom qissasini eslaganimizgina mazmun beryapti, xolos.
Aytganlarim juda keskin, biroz oshirib yuborgan koʻrinmasligi uchun yana bir parchani keltiray:
Hech narsa kerakmas menga
Qadrni qadrlashdan,
Birodarga qiyomatli salom yoʻllashdan,
Izhori Yor,
Bemorlarga shifo tilashdan
Onamni oldidagi qarzimni,
Oʻzining huzuridagi arzimni,
Fosiq, fojir, itoatsiz, ajdaholarga
Navo yangligʻ uzatsaydim narzimni.
Avvalo, mabodo oʻquvchilik paytimiz shu kabi jumla tuzgudek boʻlsak, oʻqituvchimiz: «Buningning bosh-keti qani?» – deya dakki berishi tayin boʻlar edi. Hozirgi turishida parchaning hammasi bitta gapdek: ilk misradan to oxirigacha fikr tugallanmaydi, oxiridagina bitta nuqta bor. Biroq unday desak, birinchi misradan beshinchi misragacha bitta mazmuniy butunlik hosil boʻlishi kerakdek, faqat buning uchun fikrni bir soʻz, masalan, «boshqa» soʻzini qoʻshish bilan tugallash kerak boʻladi. U holda ham ikkinchi qism mantiqsizligicha qolaveradi. Aslida-ku, onaning oldidagi qarzni «fosiq, fojir, itoatsiz, ajdaholarga navo yangligʻ uzatsaydim» deya orzulashni mantiqsizlik deb atash judayla yumshoqlik qilish boʻladi. Xullas, doston matnida til nuqtayi nazaridan hali ishlanishi, silliqlanishi kerak boʻlgan joylari juda koʻp, bu jihatdan u jiddiy qayta ishlanishi kerak.
Yana bir mulohaza dostonning qurilishi bilan bogʻliq. Gap shundaki, dostonning tanasini tutib turadigan umurtqa pogʻonasi, skeleti boʻlishi zarur. Agar epik dostonda bu vazifani syujet bajarsa, «Odamiy» kabi lirik doston asosini tematik kompozitsiya tutib turishi lozim. Yaʼni doston markaziga qoʻyilgan mavzu-muammo izchil rivojlantirib borilishi zarur boʻlib, uning ham Arastu syujetga nisbatan aytgan «boshlanishi, oʻrtasi va oxiri» boʻlmogʻi kerak. Toki mutolaa davomida oʻquvchi ham shuni his qilishi, muallif izhor etayotgan fikr-his oqimiga tusha olishi talab qilinadi. Afsuski, «Odamiy»ning kompozitsion qurilishi mazkur universal talabga javob bermaydi. Shu bois ham bir qismini oʻqiyotganingiz mahal avval oʻqilgan qismi esingizdan chiqqanday tuyulaveradi, xotiram zaiflashyaptimi degan andishaga borilishi ham mumkin. Aslida esa hamma gap qismlarning oʻzaro uzviy aloqasi buzilgani – marjon misol bir ipga tizilmagani, xullas, asar kompozitsiyasining boʻshligida.
Xullas, ifodadagi kamchiliklar «Odamiy»dagi koʻpchilikka yuqishi va bani bashar taqdiri haqida oʻylatib qoʻyishi mumkin boʻlgan his-kechinmalar quvvatini susaytirib, doston potensialidagi badiiy-estetik imkonlarning toʻla roʻyobga chiqishiga xalal bergan.
«Sharq yulduzi»ning oʻtgan yilgi ilk sonidan oʻrin olgan Sirojiddin Raufning «Vido» dostoni kompozitsiyasi pishiq asar boʻlibdi. Buning siri ham oddiy: shoir oʻquvchiga nima demoqchiligini aniq biladi, shu bois ham demoqchi boʻlganini qanday yetkazish ustida jiddiy bosh qotirgan. Natijada asar qismlari bir-biriga uzviy bogʻlanadi, bir-birini toʻldiradi. Yoʻq, bu dostonning raqamlangan qismlarga ajratilgani, ustiga yana yulduzchalar bilan ichki boʻlinish ham oʻtkazilgani uchun emas. Hamma gap shundaki, shoir oʻyidagi qay tartibda aytilsa oʻquvchisiga imkon qadar toʻla va taʼsirli yetib borishini oʻylaydi, shundan kelib chiqqan holda asarga tartib beradi. Mutaxassislar lirik asar tematik kompozitsiyaning eng universal koʻrinishi sifatida «mavzuning qoʻyilishi – rivojlantirilishi – xulosa» qolipini koʻrsatishadi. «Vido» ayni shu qolipda qurilgan.
Birinchi boʻlimda goʻdakning tugʻilishiga «buyuk ayriliq» deya taʼrif berarkan, shoir «Hayotning magʻzini baʼzan danakdan Ajratib olishga umr yetmasligini» eslatib, «odam umri – dam umri» ekanini taʼkidlaydi. Shu tarz doston mavzu-masalasi oʻrtaga qoʻyildi, oʻquvchiga shundan darak berildi, u ruhiy jihatdan shu xususdagi gaplarni eshitish va singdirishga mos qilib sozlandi.
Dostonning 2 – 6-boʻlimlarida ayni mavzu rivojlantiriladi, lirik personaj hayotining asosiy bosqichlari mohiyati siqiq tarzda taʼriflab oʻtiladi-da, mustaqil hayotining boshlanishi bilan inson ong-u shuuriga asta-sekin kirib boradigan turfa savollar qoʻyiladi. Personajning savollariga javob izlashlari nihoyasida «ulugʻ donishmand»ga yoʻliqishi – tematik rivojlanish kulminatsiyasi, shu yuksaklikdan yakun – lirik mushohadalarni xulosaga eltuvchi yoʻl koʻrinadi.
Nihoyat, doston yakuni – 7-boʻlimda hamon oʻsha eski yoʻlida yurgani holda endi atrofiga orifona nazar solib, kun kelib borliqqa qorishishi, yaʼni Oʻziga qaytishiga imon keltirib yashayot gan va shuning uchun dunyoni rangin, hayotini maʼni-yu mazmunga toʻliq koʻra boshlagan odamni uchratamiz. Yaʼni dostonda qoʻyilgan mavzu talqini odam umri haqiqatan ham «bir dam», faqat Haq yoʻlida, ezgulik yoʻlida yurilsagina u mazmun va chinakam qimmat kasb etadi degan xulosaga olib keladi.
Xullas, «Vido» dostoni eskidan ishlanib kelayotgan mavzuga xususiy bir nigoh – Sirojiddin Raufning qarashi sifatida qimmatli, qoʻyilgan masalani oʻzining hayotiy tajribasidan kelib chiqib yoritgani oʻquvchining bu boradagi qarash-tasavvurlarini boyitish ga xizmat qilishi esa shubhasiz. Albatta, doston kitobga kiritilish oldidan yana ancha-muncha sayqallanar, xullas, uning yaxshi bir doston sifatidagi adabiy umrini davom ettirishiga ishonchimiz bor.
«Sharq yulduzi»ning oʻtgan yilgi sonlarida janri «sheʼriy qissa» deb belgilangan Oydinnisoning «Afv» va Zulfiya Moʻminovaning «Yuragida anor gullagan ayol» nomli asarlari eʼlon qilindi. Yigʻin tashkilotchilari maʼruzaga shularni ham qoʻshib ketishni soʻrashgani uchun zimmamizda ular haqida ham toʻxtalib oʻtish majburiyati bor.
Avvalo, Oydinniso oʻquvchilarga ham mazmuni, ham badiyatiga koʻra yaxshi bir asarni taqdim etganini taʼkidlamoq kerak. Uning har bir qismi:
Tashqarida shamol supurayotir
taqdir boʻlaklarini...
Vaqt tomar chak-chak... – misralari bilan boshlanadi, ular – asarning gʻoyaviy-tematik leyt motivi. Zero, har bir qismda alohida bir taqdir, mahbus ayolning fojiasi lirik qahramon qalbidan oʻtkazib beriladi. Bu ayollarning feʼl-xoʻyi, taqdiridagi evrilishlar, mahbuslikda oʻzini tutishi, ertasi haqidagi oʻy-tasavvurlari – har biri alohida bir doston. Ularning bitta – erkinlikka chiqish arafasida turgan, oʻzining mahbuslik hayotini bosib oʻtilgan bir bosqich oʻlaroq mushohada etayotgan lirik qahramon ong prizmasidan oʻtkazib berilgani asarga ham badiiy-kompozitsion, ham konseptual butunlik baxsh etadi. Bundan tashqari, ifodaning tiniqligi, hissiyotlar izhoridagi samimiyat, topib va oʻrnida ishlatilgan uslubiy vositalar ham asarning badiiy jihatdan pishiq boʻlishini taʼminlagan. Mavzu adabiyotimiz uchun yangi, hali yetarli ishlanmagan ekanligini ham alohida qayd etmoq zarur. Bizda ayol mavzusini koʻproq baland pardalarda, shodon va ulugʻvor ohanglarda tarannum etish urf boʻlgan, Oyning orqa tomoni esa hamon qorongʻiligicha qolmoqda. Oydinniso shu tomonga boʻy choʻzib qaramoqqa jurʼat qilgan ekan, bunga ragʻbat bildirmoq kerak.
Yana bir masala – asar janri. Sheʼriy qissa qahramon hayotidagi bir bosqichni hikoya qilish asosiga quriladi, yaʼni unga sheʼriy shaklda yozilgan epik asar deb qarash kerak. «Afv»da esa qahramon hayotidan izchil hikoya qilish koʻzda tutilmagan, unda qahramon hayoti ham, unga qismatdosh ayollar hayoti ham lirik mushohada obyektidir, asar badiiy-mazmuniy strukturasini lirik ibtido belgilaydi. Shunga koʻra, asar janrining «lirik doston» deb belgilangani, bizningcha, toʻgʻriroq boʻladi.
«Yuragida anor gullagan ayol»da Anorxon – Mastura Sayfuddinovaning hayot yoʻli hikoya qilinadi, shu bois uning janrini sheʼriy qissa deb belgilashga asos bor, albatta. Lekin qissa ruhi, undagi ifoda tarzi bugungi emas, koʻproq oʻtgan asr oʻrtalari adabiyotimizni eslatadi, muallif «retro» uslubida yozdimikan yo 50-yillar adabiyotiga stilizatsiyamikan degan oʻylar keladi oʻqiganingda. Yana bir jihatlari yaqin oʻtmishda mashhur ocherklarni eslatib, ijod onlari muallifda jurnalistlik baland kelganini koʻrsatadi. Agar asardagi nasriy qismlar axborot tarzida, hujjatli material qabilida berilgani hisobga olinsa, balki, «hujjatli qissa» deb atash ham mumkindek koʻrinar... Xullas, eng muhimi konkret asarning qaysi janrga mansubligida emas, balki uning oʻqishli, ijtimoiy va estetik qimmat kasb etadigan boʻlishida. Xoʻp, estetik degani-ku tushunarli, «ijtimoiy» deganiga aniqlik kiritish lozim. Ijtimoiy qimmat shoʻro zamonida tushunilganidek ijtimoiy-siyosiy ehtiyojga labbay deb imkon qadar tezroq va baralla javob berish bilan belgilanmaydi, yoʻq. Ijtimoiy qimmatni asarda qoʻyilgan va badiiy talqin qilinayotgan mavzu-muammolar bugungi kun oʻquvchisini, istiqbolda keyingi avlodlarni qanchalik qiziqtira olishi bilan belgilanadi. Shu jihatdan qaralsa, «Yuragida anor gullagan ayol» bugungi kun oʻquvchisini qiziqtirishi, bizning cha, qiyinroq. Albatta, eʼtiroz qilinishi mumkin: axir, zamonamiz qahramonlari obrazlarini yaratish bugungi kun adabiyotining vazifasi emasmi? Shunday, lekin zamona qahramoni bugungi oʻquvchini qiziqtira oladigan, ibratlantiradigan qiyofada gavdalansagina oʻzini oqlaydi, aks holda, kutilganga ters natija berishi haqiqatga yaqinroq. Zamonamiz qahramonining hayoti va faoliyatini «Yuragida anor gullagan ayol»dagi kabi sheʼriy bayon etib berishning oʻzi kamlik qiladi. Toʻgʻri, unda ham qahramon hayotini dramatiklashtirishga harakat bordek: Navroʻz bilan bogʻliq toʻqnashuv, Gdlyan-Ivanovlar chigʻirigʻi... Lekin bular, qariyb oʻttiz yillardan beri asardan asarga koʻchaverganidan boʻlsa kerak, oʻquvchini befarq qoddiradigan darajaga kelib qoldi-da. Bas, ohorliroq holatlarni qalamga olish yo hech boʻlmasa shularning ohorliroq qirralarini ochishga qasd qilish maʼqulroqqa oʻxshaydi.
Shu bahona yana bir mulohazani oʻrtaga tashlash joiz koʻrinadi. Oʻzgalar boshdan kechirgan voqealar haqidagi hikoyalarni eshitish ehtiyoji – rivoyaga (narratsiyaga) ehtiyoj odamga tabiatan xos. Bu ehtiyojni rivoyaga asoslangan janrlar – avvaliga ertag-u dostonlar qondirgan boʻlsa, keyincha bularga hikoya, qissa, roman kabilar qoʻshildi. Hozirda esa, tan olish kerak, ushbu ehtiyojning katta qismini kino va teleseriallar qondirmoqda. Aytmoqchi boʻlganim, mazkur sharoitda sheʼriyatni-ku qoʻya turaylik, badiiy prozaning ham raqobatbardosh boʻlib turib berishi ancha mushkul. Shuning uchun ham sheʼriyat, xususan, dostonchilik oʻzi boshqalarga qaraganda yaxshiroq uddalaydigan jihatga zoʻr berishi, yaʼni oʻzining imkonlarini har jihatdan namoyon etishga qulay lirik doston janrini rivojlantirish yoʻlini tutishi maqsadga muvofiqdir.
Аввало, икки оғиз «достон» ҳақида.
Адабиётимиз ўтмишига сиртдангина назар ташлансаёқ жуда қадимда шаклланган достон халқ оғзаки ижодидаги жанрлар тизимининг гултожи мақомида бўлгани, мудом ривожланиш, ўсиш-ўзгаришда яшагани кўрилади. Худди шу хусусият унинг ёзма адабиётдаги ҳаётига ҳам хос: «Қутадғу билиг» ҳам, «Муҳаббатнома» ҳам достон, «Ҳайрат ул-аброр»-у «Фарҳод ва Ширин» ҳам... – ҳаммаси достон, лекин, маснавий шакли-ю аруз ўлчовларида эканини демасак, бошқа ҳеч бир жиҳати бир-бирини такрорламайдигандек. Ёки, ана, адабиётимизнинг янги даврини, ўтган асрда яратилган достонларни олайлик: «Кўкан» ҳам, «Ўч» ҳам, «Сурат» ҳам достон, «Руҳлар исёни»-ю «Жаннатга йўл» ҳам – ҳаммаси достон. Буларнинг бирини бемалол лирик, иккинчисини эпик, учинчисини эса драматик турга мансуб этавериш мумкин. Хуллас, «достон» деган турғун қолип йўқ, достонга ҳам романга нисбатан айтилган «мудом шаклланишдаги жанр» (М.Бахтин) сифатини тақаш мумкин. Алалхусус, достон бугунги кунда ҳам яшаяпти ва яшаряпти. Яшаряпти деганим чин истеъдод эгаларининг изланишлари самараси ўлароқ достон бугунги кун ўқувчисининг эстетик диди, талаб-эҳтиёжларига жавоб бера оладиган шаклда янгиланяпти деганидир.
Шундай самарали изланишлардан бири сифатида ҳеч иккиланмай «Ёшлик»нинг ўтган йил 10-сонида босилган Нодир Жонузоқнинг «Сўз» достонини кўрсатиш мумкин. Устозлардан бири уни «сўз мулкига сафар» деб таърифлабди, жуда топиб айтибди. Аввало, ғоят муҳим бир жиҳатни таъкидлаш жоиз: бундаги лирик қаҳрамон сафари ўз бошлича эмас, унинг йўл бошловчиси – «гид» бор ва шугина детал «Сўз» достонини умумбашарий маданиятнинг узвига – вакилига айлантиради. Гапим бироз муболағага тортиб кетгандек кўринар, балки, бироқ мулоҳаза қилинса, айни ҳақиқатдир. Зеро, достоннинг бошланишидаёқ ўша умумбашарий маданият контекстидан хабардор ўқувчи хотирига беихтиёр Расулуллоҳ саллалоҳу алайҳи васалламга Меърож сафарларида ҳазрати Жаброил йўл бошловчи бўлгани, Дантени эса Вергилий руҳи эргаштириб юргани келади. Шунинг ортиданоқ ҳар иккала йўлбошловчининг вазифаси шунчаки йўл кўрсатиш билан чекланмаслиги, ҳар иккиси ҳам мусофирга кўрганларини тушунтириш, англатиш, диққатини нарса-ҳодисанинг у ёки бу жиҳатига жалб этиш каби вазифаларни бажаришини ёдга олади... Хуллас, ўқувчи ўзи учун кутилмаган, ибратга лойиқ, теран таҳлил-у мушоҳадаларни талаб қиладиган ҳолатларга дуч келишга руҳан ҳозирланади, созланади. Албатта, булар ижод онларидаёқ шоир шуурининг бир четида турган, йўқса, ижод жараёнининг бамисоли кўзгудаги акси деб қаралувчи мутолаа онларида ўқувчи кўнглида аксланиши мумкин бўлмас эди. Шуларни ўйлабгина айтдим юқоридаги муболаға бўлиб туюлувчи гапларни, зеро, умумбашарий маданий контекст бағрида етилган асар муқаррар равишда унинг вакилига айланади деб биламан.
Яна бир ғоят муҳим нуқта – сафарга Сўз Соҳибидан изн сўралаётгани, қалам аввал Унинг мадҳига сурилгани, ниҳоят, сафарнинг «басмала»дан бошланаётгани – бари достонни миллий адабий анъаналар заминига туташтиради. Муҳими, бу нарса шаклдагина намоён бўлган эмас, достоннинг обекти бўлмиш СЎЗ тушунчаси тамом исломий талқин қилинган. Дарвоқе, бунда кўлам торайибди – умумбашарийдан исломийга ўтилибди деган ўйга бормоқ бориб турган хато бўлади. Зеро, «Аввалбошда Сўзни яратиб, Жило бердинг битталаб ўзинг» деб бошланувчи ҳамднинг давомида:
Сўнг Одамни яратиб, йиғиб
Сўзларингни, бирма-бир бердинг.
Новвот каби солдинг тилига,
Шимсин, дея, билсин мазасин;
Нақш айласин Сўзни дилига –
Сўзга ҳаёт бериб яшасин… – дейилгани бежиз эмас: Сўзнинг исломий талқини атроф-жавонибидаги нарса-ҳодисаларнинг аксарини илк бор номлаган Одам алайҳиссалом орқали яна умумбашарий контекстга бориб туташади.
Достон фасл ё бобларга эмас, сўзларга бўлинибди: биринчи сўз, иккинчи сўз, учинчи... – жами йигирма беш сўз. Аслида, бу ҳам «Очун» деб аталган иккинчи сўз бошланишидаги «Олам асли сўздан иборат» деган фикрнинг тасдиғига, Сўзнинг аҳамиятини таъкидламоққа хизмат қилади. Ҳамроҳ Сўз талқинида Одам билан Сўз қисматдош, худди инсон каби «Ҳар сўз мудом ўзини излар» ва маънига эга бўлолганигина ўзини топади – тирилади, очун эса тирик сўзга ташна: «Тирик сўзга ташна очунда, Маъносини топган Сўз қолар» – қолган бари йитиб кетади.
Масиҳнинг туғилиши Маънонинг туғилишига тамсил қилингани бадиий топилма кўринди. Негаки «халоскор Маъно» – чин қимматга эга маъно ҳам ғайбнинг иштирокисиз бинога келмайди, келолмайди – дилига солмаса қийин. Қизиғи, унинг қисмати ҳам Масиҳ қисматига уйқаш: уни ҳам жоҳил оломон хочга михлаши, «ҳавойи ҳислар» тортқилаши, «этагини тутганлар» сотиши ҳамиша эҳтимолда туради. Лекин, шоир ишонадики, шу хатарларга бўй бермай ўтган сўзлардан «Каъба каби юксалар Маъни», пок ҳам мағзи тўлиқ сўзлар кўнгил оламини яхлит этади ва ҳамма якдил «Якка-ёлғиз Воиз каломин» англай бошлайди. Муҳими, топиб айтилган сўзлар ўқувчини ўзига сездирмайгина оламий миқёсдаги ўйловларга қўшиб, умумбашарий армонга ошно этиб қўяди.
Достонда «Мавлуд» сўзидан кейиноқ «Қотил» сўзи жой олгани бежиз эмас: Сўз мадҳидан энди муаллифни бир ижодкор сифатида ҳар кун қийнаб келаётган масалаларга ўтиляпти. Шоир сўз билан ишлашга масъул соҳаларда кузатилувчи айрим ҳолатлар ифодаси учун қулай рамзий-мажозий ифодалар топган. Жумладан, сўз сўйишни ўзига пинҳона касб қилган одам тимсолида иқтидордан мосуво «ёзғучи»ни кўрамиз. Қафас – асарларига сўзларни қамаб олган, уларни бир-бир аёвсиз бўғизлайди у. Шунча сўз бир-бир ўлгани ҳолда уларга на қабр бор, на биров уларга аза очади, ҳеч ким «оқ ё кўк киймайди»... қотил эса буни, яъни бу қилми шига жавобан ҳеч ким ҳеч нима демаслиги ва қилмаслигини билади – шу боис қилар ишида собит ва бардавом. Ушбу ҳолат ортидаги шоир изтиробининг бежиз эмаслигига эса минг-минглаб саёз китоблар урчиётгани, тилимизнинг ривожланиши ва ҳар жабҳада чинакам қадр топишини истаган кўнгилларни ранжитадиган ҳолатларнинг ҳамон мавжудлиги кафил. Ҳолат шундайки, сўзлар ўз жонига қасд қилар даражада. Образли ифода тиниқлигидан ўқувчи «Микрофондан баланд дор ясаб, Токли симга ўзини осган» сўзни ҳам, «Қирқ қаватли китоб томидан» ўзини пастга отган сўзни ҳам таниб олади. Албатта, шоир атрофида фақат «ёзғучи»ларни кўрмайди, асл ижодкорлар, оёқ остидан топган сўзларга янгидан оҳор бериб жонлантираётган, кўнгил дарёсидан сўз дурларини сабр-ла «ов» қилаётганлар ҳам бор. Шунингдек, сўзни ҳар кўйга солиб ўйнатишни санъат даражасида эгаллаган, бироқ шу аснода маънини, демакки, сўзни ўлдирувчи моҳир ҳуққабозлар ҳам йўқ эмас.
Шоир ўзига яқин давра – қалам аҳли доирасида қолмайди, умуман, жамият миқёсида кузатилиб турган Сўзга муносабат, сўздан фойдаланиш бобидаги ҳолатларни қаламга олади, миллий тил ривожланиши билан боғлиқ қатор ички муаммоларни ҳам ўртага ташлайди. Жумладан, тилимиз сўз захирасининг ички омил ўрнига ажнабий сўзлар ҳисобига бойитилаётгани («Жиноят»), маънавий бойлигимизга бефарқлигимиз сабаб аждодларимиз қўллаган сўз дурлари қадимшуносларгагина маълум бўлиб қолаётгани («Кўмчу»), «ўзга лисондан кириб келган сатанг» сўзлар соф ўзбекча сўзларни сиқиб чиқараётгани («Ғамгин ҳикоя») ва б.
Сафарнинг бир ҳикмати бор: манзилга етганида йўлчи ўзгарган одам бўлади. Бизнинг йўлчимиз иқрор қиладики: «Мен ҳис этдим, нима учун Сўз олиб чиқмиш мени сафарга – у истайди: мендаги камкўст йицин, кирай масрур сафларга...» Масрурлар сафида эса озод сўзга ошно ҳур инсонлар жой олган. Шундай ки шиларгина сўздан либос киядиларки, «Ўзгарса-да баҳор, қиш, куз, ёз – Ўзгармайди унинг кийими». Тангри қошига борганда ҳамма яланғоч-ночор қолса, озод сўздан тикилгани учун ҳам унинг либоси яшнаб туражак. Достон финали озод ва ҳақ сўзга даъват ўлароқ янграйди десак, шунчаки қизил гап эмас. Зотан, лирик қаҳрамон ҳам ҳайқириқлардан йироқ: якунда сўзнинг таъмини сездиргани, бир қургина бўлса ҳам сўздан либос кийдиргани-ю эгри таъбини расо, озод сўзга ҳамроз этгани учун Сўз Соҳибига шукрлар келтираётган ҳолатда қолади.
Айтилганларга хулоса қилсак, Н.Жонузоқнинг «Сўз» достони, менинг назаримда, бугунги ўқувчининг диди, талаб-эҳтиёжларига жавоб бера оладиган, бадиий жиҳатдан пишиқ бир асардир. Ҳали анча-мунча совигач, муаллиф уни яна бир кўздан кечирар-да, таассурот янгилигидан ҳозирда бизнинг назаримиздан ҳам қочиб турган удур-будурларини силлиқларки, ўшанда асар замонавий ўзбек достончилигида ўзига муносиб ўрин эгаллайди деган умидда қоламиз.
«Ёшлик»нинг 11-сонидан Вафо Файзуллоҳнинг «Одамий» достони ўрин олибди. Моҳиятан у ҳам лирик-фалсафий достон. Достон муаллифи Одам алайҳиссаломдан то бугунга қадар кечган ўтмишнинг исталган нуқтасини эслатган ва унинг мазмун-моҳиятига таянган ҳолда инсон табиати ҳақида лирик-фалсафий мушоҳада юритади. Лирик қаҳрамон ўй мушоҳадалари неча қайталаб йўлдан адашганига қарамай ҳанузам осонгина шайтонга алданиб келаётган Одам қавми ҳақида, изтироблари эса инсон боласини бир пайтлар олис аждоди қувилган маъвога муносиб кўриш истагидан туғилади. Ҳеч шубҳасиз айтиш мумкинки, шоир чин маънодаги катта шеъриятга муносиб мавзу танлаган, ўзида уни бадиий талқин қилишга қодир ижодий қувват сезади – имконларини тўғри чамалаганига ҳам шубҳа йўқ. Бироқ ҳозир бунга эмас, муаллиф кўзлаган эзгу ниятнинг тўла намоён бўлишига халал берган омилларга диққатни қаратмоқчиман. Токи катта шоир мисолида айтилажак гаплар кўпроқ бошқаларга ибрат бўлсин.
Биласиз, ижод жараёнига хос ғалати бир жумбоқ бор: ҳислар нечоғлик қуюқ ва теран, драматизмга бой бўлса, ифодаси шунчалик мураккаб, қийин бўлади. Сираси, асл шеърнинг туғилишини тўлғоқ азобига менгзашнинг маншаи шунда. Ёмон тарафи шуки, ҳиссиётларнинг теран ва бутунлиги боис шоир ифодадаги кемтикларни доим ҳам кўра олмайди: назарида кўнглида бори тўкис ифода этилгандек, чунки ёзганларини ҳали ўқиб улгурмасиданоқ кўнглида ижод онларидаги ҳислар жонланаверади. Фақат шуниси борки, «шоир ўзи учун ёзади» деганлари – чала ҳақиқат, унинг ёзганлари ўзга кўнгилда ўша ҳисларни уйғотмоғи лозим. Чамаси, В.Файзуллоҳ ҳам тавсифлаганимиз каби ҳолатда бўлган кўринади, достонида ифода жиҳати эътироз уйғотадиган айрим ўринлар қолган. Масалан, мана бу тарзда:
Нуҳ қавмиман,
Билмадим-ку ер ўзи уммон...
Кўзимни ҳам чўктирди тилсиз.
Шайтон рамзи ўйнаган қароқ...
Меҳргамас, тошларга ёрон
Йўлсиз, йўлсиз, чўкканча йўлсиз
Сўнгги дам ҳам кемага чиқмаган
Гумроҳ Канъон бўлдим кўнгилсиз.
Одатда, асардаги бошқа бир матнга ишора имкон қадар унинг энг кенг оммалашган нуқталарига қаратилади. Хўп, бундаги ишора хос ўқувчиларга мўлжалланган деб ҳам қарайлик, унда постмодернга хос интертекстуал ўйин кузатиляпти ҳам дейлик. Рости, ўзимга «бунда чуқур маъни бор-у, сенинг тишинг ўтмаётибди, ҳаётдан орқада қоляпсан» деб ҳам кўрдим, ишонтириб бўлмади. Хўп, сўз воситасида яратилаётган образни-ку тушунмаслигим ҳам мумкиндир, лекин сўзларнинг ўзаро боғланишидан келиб чиқадиган маънони тушунишим керак эмасми?! Масалан, «Меҳргамас, тошларга ёрон» деганидан шу ҳолида бир маъно чиқадими? Адашмасам, «ёрон» дегани тожик тилида «ёр»нинг кўплигини англатарди. Матнда эса «мен» тавсифланмоқда, «мен меҳргамас, тошларга ёрман» дейилмоқчига ўхшайди, лекин дейилмаган. Шунақа экан, бу ерда «ёрон» сўзи «уммон»га қофия учунгина керак деган фикр юзага келади. Аслида эса ундай эмас, «меҳрни» (Отаси билан бирга кетишни) танлаш ўрнига тоғ-тошларга чиқиб кетган Канъон назарда тутилмоқда, «ёрон» сўзининг кесимлик шаклини олмагани буни англашга халал беради, холос. Ёки давомидаги «Йўлсиз, йўлсиз, чўкканча йўлсиз Сўнгги дам ҳам кемага чиқмаган» деганда қандай маъно бор? Канъон йўлсизликдан чўкяптими? Бу ривоят мазмунига хилоф бўлади. Ё «йўлсиз» сўзи «чорасиз» маъносидами? Ривоятда Канъон чорасиз эмас, ўзи шу йўлни – кемага чиқмасликни танлаган эди. Бундан ташқари, мантиқан «чўкканча кемага чиқмаслик» мумкин эмас: «чўккани туфайли чиқмаслик» ёки «чўкса ҳам чиқмаслик» мумкин, холос. Давомида «Гумроҳ Канъон бўлдим кўнгилсиз» жумласидаги «кўнгилсиз» сифати ҳам ривоятдан таниганимиз Канъонга ҳеч ёпишадиган эмасдек: уни «имонсиз» деса бўлар, «итоациз» дейиш мумкиндир, лекин... Лекин «кўнгилсиз»нинг «йўлсиз»га бинойидек қофияланиши рост. Хуллас, келтирилган парчага Нуҳ алайҳиссалом қиссасини эслаганимизгина мазмун беряпти, холос.
Айтганларим жуда кескин, бироз ошириб юборган кўринмаслиги учун яна бир парчани келтирай:
Ҳеч нарса керакмас менга
Қадрни қадрлашдан,
Биродарга қиёматли салом йўллашдан,
Изҳори Ёр,
Беморларга шифо тилашдан
Онамни олдидаги қарзимни,
Ўзининг ҳузуридаги арзимни,
Фосиқ, фожир, итоациз, аждаҳоларга
Наво янглиғ узацайдим нарзимни.
Аввало, мабодо ўқувчилик пайтимиз шу каби жумла тузгудек бўлсак, ўқитувчимиз: «Бунингнинг бош-кети қани?» – дея дакки бериши тайин бўлар эди. Ҳозирги туришида парчанинг ҳаммаси битта гапдек: илк мисрадан то охиригача фикр тугалланмайди, охиридагина битта нуқта бор. Бироқ ундай десак, биринчи мисрадан бешинчи мисрагача битта мазмуний бутунлик ҳосил бўлиши керакдек, фақат бунинг учун фикрни бир сўз, масалан, «бошқа» сўзини қўшиш билан тугаллаш керак бўлади. У ҳолда ҳам иккинчи қисм мантиқсизлигича қолаверади. Аслида-ку, онанинг олдидаги қарзни «фосиқ, фожир, итоациз, аждаҳоларга наво янглиғ узацайдим» дея орзулашни мантиқсизлик деб аташ жудайла юмшоқлик қилиш бўлади. Хуллас, достон матнида тил нуқтайи назаридан ҳали ишланиши, силлиқланиши керак бўлган жойлари жуда кўп, бу жиҳатдан у жиддий қайта ишланиши керак.
Яна бир мулоҳаза достоннинг қурилиши билан боғлиқ. Гап шундаки, достоннинг танасини тутиб турадиган умуртқа поғонаси, скелети бўлиши зарур. Агар эпик достонда бу вазифани сюжет бажарса, «Одамий» каби лирик достон асосини тематик композиция тутиб туриши лозим. Яъни достон марказига қўйилган мавзу-муаммо изчил ривожлантириб борилиши зарур бўлиб, унинг ҳам Арасту сюжетга нисбатан айтган «бошланиши, ўртаси ва охири» бўлмоғи керак. Токи мутолаа давомида ўқувчи ҳам шуни ҳис қилиши, муаллиф изҳор этаётган фикр-ҳис оқимига туша олиши талаб қилинади. Афсуски, «Одамий»нинг композицион қурилиши мазкур универсал талабга жавоб бермайди. Шу боис ҳам бир қисмини ўқиётганингиз маҳал аввал ўқилган қисми эсингиздан чиққандай туюлаверади, хотирам заифлашяптими деган андишага борилиши ҳам мумкин. Аслида эса ҳамма гап қисмларнинг ўзаро узвий алоқаси бузилгани – маржон мисол бир ипга тизилмагани, хуллас, асар композициясининг бўшлигида.
Хуллас, ифодадаги камчиликлар «Одамий»даги кўпчиликка юқиши ва бани башар тақдири ҳақида ўйлатиб қўйиши мумкин бўлган ҳис-кечинмалар қувватини сусайтириб, достон потенсиалидаги бадиий-эстетик имконларнинг тўла рўёбга чиқишига халал берган.
«Шарқ юлдузи»нинг ўтган йилги илк сонидан ўрин олган Сирожиддин Рауфнинг «Видо» достони композицияси пишиқ асар бўлибди. Бунинг сири ҳам оддий: шоир ўқувчига нима демоқчилигини аниқ билади, шу боис ҳам демоқчи бўлганини қандай етказиш устида жиддий бош қотирган. Натижада асар қисмлари бир-бирига узвий боғланади, бир-бирини тўлдиради. Йўқ, бу достоннинг рақамланган қисмларга ажратилгани, устига яна юлдузчалар билан ички бўлиниш ҳам ўтказилгани учун эмас. Ҳамма гап шундаки, шоир ўйидаги қай тартибда айтилса ўқувчисига имкон қадар тўла ва таъсирли етиб боришини ўйлайди, шундан келиб чиққан ҳолда асарга тартиб беради. Мутахассислар лирик асар тематик композициянинг энг универсал кўриниши сифатида «мавзунинг қўйилиши – ривожлантирилиши – хулоса» қолипини кўрсатишади. «Видо» айни шу қолипда қурилган.
Биринчи бўлимда гўдакнинг туғилишига «буюк айрилиқ» дея таъриф бераркан, шоир «Ҳаётнинг мағзини баъзан данакдан Ажратиб олишга умр етмаслигини» эслатиб, «одам умри – дам умри» эканини таъкидлайди. Шу тарз достон мавзу-масаласи ўртага қўйилди, ўқувчига шундан дарак берилди, у руҳий жиҳатдан шу хусусдаги гапларни эшитиш ва сингдиришга мос қилиб созланди.
Достоннинг 2 – 6-бўлимларида айни мавзу ривожлантирилади, лирик персонаж ҳаётининг асосий босқичлари моҳияти сиқиқ тарзда таърифлаб ўтилади-да, мустақил ҳаётининг бошланиши билан инсон онг-у шуурига аста-секин кириб борадиган турфа саволлар қўйилади. Персонажнинг саволларига жавоб излашлари ниҳоясида «улуғ донишманд»га йўлиқиши – тематик ривожланиш кулминацияси, шу юксакликдан якун – лирик мушоҳадаларни хулосага элтувчи йўл кўринади.
Ниҳоят, достон якуни – 7-бўлимда ҳамон ўша эски йўлида юргани ҳолда энди атрофига орифона назар солиб, кун келиб борлиққа қоришиши, яъни Ўзига қайтишига имон келтириб яшаёт ган ва шунинг учун дунёни рангин, ҳаётини маъни-ю мазмунга тўлиқ кўра бошлаган одамни учратамиз. Яъни достонда қўйилган мавзу талқини одам умри ҳақиқатан ҳам «бир дам», фақат Ҳақ йўлида, эзгулик йўлида юрилсагина у мазмун ва чинакам қиммат касб этади деган хулосага олиб келади.
Хуллас, «Видо» достони эскидан ишланиб келаётган мавзуга хусусий бир нигоҳ – Сирожиддин Рауфнинг қараши сифатида қимматли, қўйилган масалани ўзининг ҳаётий тажрибасидан келиб чиқиб ёритгани ўқувчининг бу борадаги қараш-тасаввурларини бойитиш га хизмат қилиши эса шубҳасиз. Албатта, достон китобга киритилиш олдидан яна анча-мунча сайқалланар, хуллас, унинг яхши бир достон сифатидаги адабий умрини давом эттиришига ишончимиз бор.
«Шарқ юлдузи»нинг ўтган йилги сонларида жанри «шеърий қисса» деб белгиланган Ойдиннисонинг «Афв» ва Зулфия Мўминованинг «Юрагида анор гуллаган аёл» номли асарлари эълон қилинди. Йиғин ташкилотчилари маърузага шуларни ҳам қўшиб кетишни сўрашгани учун зиммамизда улар ҳақида ҳам тўхталиб ўтиш мажбурияти бор.
Аввало, Ойдиннисо ўқувчиларга ҳам мазмуни, ҳам бадиятига кўра яхши бир асарни тақдим этганини таъкидламоқ керак. Унинг ҳар бир қисми:
Ташқарида шамол супураётир
тақдир бўлакларини...
Вақт томар чак-чак... – мисралари билан бошланади, улар – асарнинг ғоявий-тематик лейт мотиви. Зеро, ҳар бир қисмда алоҳида бир тақдир, маҳбус аёлнинг фожиаси лирик қаҳрамон қалбидан ўтказиб берилади. Бу аёлларнинг феъл-хўйи, тақдиридаги эврилишлар, маҳбусликда ўзини тутиши, эртаси ҳақидаги ўй-тасаввурлари – ҳар бири алоҳида бир достон. Уларнинг битта – эркинликка чиқиш арафасида турган, ўзининг маҳбуслик ҳаётини босиб ўтилган бир босқич ўлароқ мушоҳада этаётган лирик қаҳрамон онг призмасидан ўтказиб берилгани асарга ҳам бадиий-композицион, ҳам консептуал бутунлик бахш этади. Бундан ташқари, ифоданинг тиниқлиги, ҳиссиётлар изҳоридаги самимият, топиб ва ўрнида ишлатилган услубий воситалар ҳам асарнинг бадиий жиҳатдан пишиқ бўлишини таъминлаган. Мавзу адабиётимиз учун янги, ҳали етарли ишланмаган эканлигини ҳам алоҳида қайд этмоқ зарур. Бизда аёл мавзусини кўпроқ баланд пардаларда, шодон ва улуғвор оҳангларда тараннум этиш урф бўлган, Ойнинг орқа томони эса ҳамон қоронғилигича қолмоқда. Ойдиннисо шу томонга бўй чўзиб қарамоққа журъат қилган экан, бунга рағбат билдирмоқ керак.
Яна бир масала – асар жанри. Шеърий қисса қаҳрамон ҳаётидаги бир босқични ҳикоя қилиш асосига қурилади, яъни унга шеърий шаклда ёзилган эпик асар деб қараш керак. «Афв»да эса қаҳрамон ҳаётидан изчил ҳикоя қилиш кўзда тутилмаган, унда қаҳрамон ҳаёти ҳам, унга қисматдош аёллар ҳаёти ҳам лирик мушоҳада обектидир, асар бадиий-мазмуний структурасини лирик ибтидо белгилайди. Шунга кўра, асар жанрининг «лирик достон» деб белгилангани, бизнингча, тўғрироқ бўлади.
«Юрагида анор гуллаган аёл»да Анорхон – Мастура Сайфуддинованинг ҳаёт йўли ҳикоя қилинади, шу боис унинг жанрини шеърий қисса деб белгилашга асос бор, албатта. Лекин қисса руҳи, ундаги ифода тарзи бугунги эмас, кўпроқ ўтган аср ўрталари адабиётимизни эслатади, муаллиф «ретро» услубида ёздимикан ё 50-йиллар адабиётига стилизациямикан деган ўйлар келади ўқиганингда. Яна бир жиҳатлари яқин ўтмишда машҳур очеркларни эслатиб, ижод онлари муаллифда журналистлик баланд келганини кўрсатади. Агар асардаги насрий қисмлар ахборот тарзида, ҳужжатли материал қабилида берилгани ҳисобга олинса, балки, «ҳужжатли қисса» деб аташ ҳам мумкиндек кўринар... Хуллас, энг муҳими конкрет асарнинг қайси жанрга мансублигида эмас, балки унинг ўқишли, ижтимоий ва эстетик қиммат касб этадиган бўлишида. Хўп, эстетик дегани-ку тушунарли, «ижтимоий» деганига аниқлик киритиш лозим. Ижтимоий қиммат шўро замонида тушунилганидек ижтимоий-сиёсий эҳтиёжга лаббай деб имкон қадар тезроқ ва баралла жавоб бериш билан белгиланмайди, йўқ. Ижтимоий қимматни асарда қўйилган ва бадиий талқин қилинаётган мавзу-муаммолар бугунги кун ўқувчисини, истиқболда кейинги авлодларни қанчалик қизиқтира олиши билан белгиланади. Шу жиҳатдан қаралса, «Юрагида анор гуллаган аёл» бугунги кун ўқувчисини қизиқтириши, бизнинг ча, қийинроқ. Албатта, эътироз қилиниши мумкин: ахир, замонамиз қаҳрамонлари образларини яратиш бугунги кун адабиётининг вазифаси эмасми? Шундай, лекин замона қаҳрамони бугунги ўқувчини қизиқтира оладиган, ибратлантирадиган қиёфада гавдалансагина ўзини оқлайди, акс ҳолда, кутилганга терс натижа бериши ҳақиқатга яқинроқ. Замонамиз қаҳрамонининг ҳаёти ва фаолиятини «Юрагида анор гуллаган аёл»даги каби шеърий баён этиб беришнинг ўзи камлик қилади. Тўғри, унда ҳам қаҳрамон ҳаётини драматиклаштиришга ҳаракат бордек: Наврўз билан боғлиқ тўқнашув, Гдлян-Ивановлар чиғириғи... Лекин булар, қарийб ўттиз йиллардан бери асардан асарга кўчаверганидан бўлса керак, ўқувчини бефарқ қоддирадиган даражага келиб қолди-да. Бас, оҳорлироқ ҳолатларни қаламга олиш ё ҳеч бўлмаса шуларнинг оҳорлироқ қирраларини очишга қасд қилиш маъқулроққа ўхшайди.
Шу баҳона яна бир мулоҳазани ўртага ташлаш жоиз кўринади. Ўзгалар бошдан кечирган воқеалар ҳақидаги ҳикояларни эшитиш эҳтиёжи – ривояга (наррацияга) эҳтиёж одамга табиатан хос. Бу эҳтиёжни ривояга асосланган жанрлар – аввалига эртаг-у достонлар қондирган бўлса, кейинча буларга ҳикоя, қисса, роман кабилар қўшилди. Ҳозирда эса, тан олиш керак, ушбу эҳтиёжнинг катта қисмини кино ва телесериаллар қондирмоқда. Айтмоқчи бўлганим, мазкур шароитда шеъриятни-ку қўя турайлик, бадиий прозанинг ҳам рақобатбардош бўлиб туриб бериши анча мушкул. Шунинг учун ҳам шеърият, хусусан, достончилик ўзи бошқаларга қараганда яхшироқ уддалайдиган жиҳатга зўр бериши, яъни ўзининг имконларини ҳар жиҳатдан намоён этишга қулай лирик достон жанрини ривожлантириш йўлини тутиши мақсадга мувофиқдир.
Dilmurod Quronov