«Oʻtgan kunlar» romaniga kiritilgan usta Alim hikoyasi haqida juda koʻp fikr bildirilgan. Umuman, syujet rivojida, undagi qismlarning oʻzaro mantiqiy bogʻlanishida, xalq ogʻzaki ijodi va mumtoz epik traditsiyaga xos «doʻst» timsolining olib kirilishida usta Alim obrazining oʻrni katta ekanligi shubhasiz. Bizni boshqa masala – A.Qodiriydek mutafakkir inson ayricha ahamiyat bilan chizgan ushbu obrazning roman badiiy falsafasini, adibning davr konsepsiyasini ifodalashdagi roli koʻproq qiziqtiradi...
A.Qodiriy oʻzining ijodiy sajiyasi, xarakter xususiyatlari bilan, masalan, Choʻlpondan yoxud Fitratdan jiddiy farq qiladi. Agar Choʻlpon bilan Fitrat 20-yillarning oʻrtalarigacha qaynoq ijtimoiy faoliyat bilan mashgʻul boʻlganlarini, A.Qodiriy esa, avvalo, ular singari qaynoq faoliyatda boʻlmagani va tez orada undan tamom chetlanganini eʼtiborga olsak, bu farq yaqqol koʻzga tashlanadi. Aytmoqchimizki, Choʻlpon bilan Fitrat ijtimoiy jarayon ichida yashagan boʻlsalar, ijtimoiy jarayon A.Qodiriyning ichida yashagan. A.Qodiriy ijodiy evolyutsiyasida voizdan sanʼatkorga aylanish jarayoni nisbatan ertaroq boshlangani, 20-yillar avvalidayoq «Oʻtgan kunlar»dek sanʼat asarini dunyoga keltira olgani ham buning dalilidir. A.Qodiriy tabiatan «faoliyat kishisi» («deyatel») emas, koʻproq «mushohada kishisi» (sozersatel») ediki, fitratidagi shu xususiyat tufayligina zamonasi uning uchun boshqalarga nisbatan ertaroq estetik obyektga aylandi...
Tugʻma sanʼatkor (boʻlib ham u yana «mushohada kishisi» boʻlsa) kishilarda konservativlik xususiyati ustunroq keladi. Garchi «konservatizm» soʻzi oʻtgan inqiloblar asrida birmuncha salbiy mazmun kasb etgan boʻlsa-da, aslida, yaxshi maʼnodagi konservativlik taraqqiyotda juda muhim – u eskilik bilan yangilikni obdon qiyoslashni, ularning barcha musbat va manfiy jihatlarini hisobga olgan holda harakat qilishni, asta-sekinlik bilan olgʻa siljishni koʻzda tutadi. Fikrimizcha, «Oʻtgan kunlar»da yangi davr kishisi sifatida taqdim etilgan Otabek bilan eskicha tipdagi odam – usta Alim bir-biriga zid qoʻyilgan. Albatta, ichki ziddiyatning mavjudligi ular orasidagi tashqi mustahkam aloqani, yaʼni ularning juda qadrdonligini inkor qilmaydi. Negaki, biz nazarda tutayotgan ziddiyat dialektik tushunchadagi, butunning ichidagi ziddiyatlar birligidir.
Jadidchilik, maʼlum maʼnoda, moddiyunchilik ham edi. Jillaqursa, inson jamiyatni oʻzgartira oladi, insonni oʻzgartirish orqali jamiyatni oʻzgartirish mumkin, degan gʻoya yoxud Muhammadiyor (Choʻlpon), Olimjon (Hamza) singari obrazlar talqinidan kelib chiquvchi inson oʻz taqdirini oʻzi yaratadi tarzidagi qarashlar zimnida moddiyunchilik izlari seziladi. Ha, oʻtgan asr boshlarida yuzaga kelgan sharoit jamiyatdagi shaxs maqomini oʻzgartirdi, shaxsni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan faollashtirdi, yangicha, yuqorida aytganimizcha, fikrlaydigan odamlarni maydonga chiqardi. Bu odamlar oʻzgargan ijtimoiy sharoitda shaxsning jamiyatdagi oʻrni, maishiy ahvoli, kelajagi koʻp jihatdan uning oʻziga – aql-idroki, tadbirkorligiyu omilkorligiga bogʻliq boʻlib qolayotganini tobora teran his etdilarki, bu narsa tafakkur tarzining oʻzgarishiga olib keldi. A.Qodiriy talqinidagi Otabek yangicha fikrlovchi kishilarning qaldirgʻoch vakillaridan deyish mumkin. Otabek yangiliklarni, oʻzgarishlarni qoʻmsab yashayotgan, oʻzgarishlar yasashni orzu qilib yurgan odam. Uning aksi oʻlaroq, usta Alimning hayot tarzi, fikrlash tarzi oʻzgacha – xudodan tilab kundalik mehnatini qilaveradi va bunga sari turmushi izga tushib boraveradi...
Otabek – «xon qiziga loyiq yigit» ekani shubhasiz, buni margʻilonlik ota qadrdonlari majlisi ham yakdil eʼtirof etadi va, hatto, ilk uchrashuvdayoq uning timsolida kuchli raqibni koʻrolgan Homid ham buni, oshkor tan olmasa-da, ichdan his qiladi. Muhimi, Otabek – oʻz bahosini biladigan, oʻz qadrini baland qoʻyadigan yigit. Shu bois, garchi Rahmat bilan suhbatda «er ham xotinga muvofiquttabʼ» boʻlishi lozimligini aytsa-da, amaldagisi tilidagidan boshqa boʻldi – Kumushning toʻy oldidagi iztiroblari shundan. Xoʻp, buni Hasanalining voqealar rivojini tezlatib yuborgani, bemaslahat sovchiligi-yu Otabekning bexabar qolganiga yoʻyaylik. Biroq fikrimizni quvvatlovchi boshqa bir nuqta ham bor: Hasanali sovchilikdan soʻng «qutlugʻ boʻlsin» qilganida uni tashvishga solgani «qaysi qiziga?» degan savol boʻldi, xolos. Toʻgʻri, u bir muddat shoshib qoldi, lekin gap oʻziga munosib qiz haqida ekanligini bilgach, «tusida xursand va xafaligi majhul bir holat bor edi. Unashish masalasiga qarshi tushmaganidek, soʻyinchini ham oshkor qilmadi...» Koʻramizki, Otabek buni normal hodisadek qabul qildi, bu esa uning oʻziga bahosi, eʼtimodi balandligidan nishonadir.
Qizigʻi, shunga oʻxshash vaziyatga usta Alim hikoyasida ham duch kelamiz. Faqat, usta Alim uchun Saodat – moʻʼjiza, xoliqning ajib moʻʼjizasi. Shu bois uzoq vaqt unga ogʻiz solishga botinmaydi: «Saodatdek qizga uylanish baxtiga erishmakni oʻzimga tasavvur qilolmasdim», – deydi. Ustaning sovchisini kutib turganidagi holati ham buni quvvatlab tushadi: «tinchiy olmadim, ishka qoʻlim bormas va bir joyda toʻxtab turolmas, u yerdan turib bu yerga oʻltirar, ming turlik xayol bilan dovdir sifatiga kirgan edim ...<...> bir-ikki bora Saodatlar eshigi yonigʻa borib keldim <...> sovchim chiqibo qoldi-ku: yuragim orqamgʻa tortib ketdi va oldigʻa tushib yuriy berdim, chunki sovchigʻa uchrashib haqiqatni onglash ham menga dushvor kelgʻan edi». Sovchining sevinchli xabaridan soʻng esa «jiq toʻlgan koʻz yoshlarimdan ham uyalib turmadim», deydi. Otabekdan farq qilaroq, usta Alim uchun Saodatga yetishmoq – Alohning inoyati, «jiq toʻlgan» yoshlar – shukronalik ifodasi.
Eʼtiborli jihati shuki, usta Alim hikoyasini eshitgan Otabek beixtiyor oʻzini mezboni bilan qiyoslay boshlaydi, bu esa, fikrimizcha, adibning sizu bizga ishorasi, qiyoslab koʻrishga daʼvati. Qiyoslab koʻraylik. Usta Alimning hikoyasi mehmonini lol qoldirgani shunchalarki, u «qarshisidagi yerga singibgina yotqan mujassam ishqdan koʻz uzolmay boshladi. Ustaning moziysida emas, holida ulugʻ bir maʼno koʻrar edi. Ammo uning istiqbolida bir boʻshliqdan oʻzga hech gap uchrata olmasa-da, yana ulugʻ bir maʼno koʻrgandek boʻlar edi». Xoʻsh, ustaning «holida ulugʻ bir maʼno» koʻrgan Otabekka «bir boʻshliq» boʻlib koʻringan va, shunga qaramay, «yana ulugʻ bir maʼno» kasb etayotgan istiqboli qanday? Usta Alimning soʻng soʻzlarini eslasak, bunga javob topamiz: «Endigi oʻylaganim faqat qaynimni uylantirish, soʻngra... soʻngra yuzni yoruq qilib Saodat quchogʻiga kirish...» Bizningcha, mazkur jumlaga ikki turli maʼno yuklangan. Sirtdagisi, usta Alim yorugʻ dunyodagi vazifalarini toʻkis ado etib, mahshar kuni yorugʻ yuz-la Saodat diydoriga yetishmoq orzusida. Tubdagisi, ehtimol, adib uchun muhimrogʻi ham shudir, – foniy dunyo saodati uning oʻzi kabi oʻtkinchi, inson faqat oʻziga taqdir qilingan vazifalarni sidqidildan ado etgachgina boqiy saodatga erisha oladi tarzidagi sharqona falsafa. Eʼtibor bering: usta Alim «oʻlmoq» demaydi, «omonatni topshirmoq» demaydi – «saodat quchogʻiga kirmoq» deb aytadi. Foniy dunyoda nasib boʻlmish saodatni Allohning inoyati debgina tushungan va uning boqiy dunyodagi saodatidan umidvor odamgina shu xil oʻylay oladi. Ehtimol shundandir, Qanoatshoh maktubida «Otabek yana bir kishi bilan <...> birinchi safimizni oldi <...> shahid boʻldi» deyiladi, biron bir joyda usta Alim deyilmaydi, shunga qaramay, oʻsha «bir kishi»ning Usta Alim ekaniga shubha qilguvchi odam topilmaydi. Zero, usta Alim uchun bu ham boqiy «saodat quchogʻiga kirish» yoʻlidagi yana bir qadamdir...
Mavzudan biroz chetladik, yana Otabek mushohadalariga qaytsak. Otabek «oʻz istiqbolini shu ustaniki qabilidan koʻrmakchi» boʻladi, lekin bunga «bir «oʻldi» soʻzi yetishmaydi». Chuqurroq mulohaza qilgach esa, hatto oʻsha yetishmayotgan «oʻldi» soʻzini qoʻshqan bilan ham usta Alim boʻlish qiyinligʻini onglay boshladi». Xoʻsh, bunga nima monelik qiladi? Otabekning izohi shunday: u «Kumush tomonidan soʻkilgʻan va tashlangʻan edi. Holbuki, Saodat soʻkmagan va tashlamagan <...> usta Alim qayin otasi tomonidan hayvoncha quvlanmagan... va qayin ota tomonidan kuyav yoʻliga tuzoq qoʻyilib, Saodatni chiqarib olish fikriga tushilmagan, yaʼni oragʻa shaytanat oralamagʻan...» Oraga shaytanat oralagani bor gap. Biroq shunisi eʼtiborliki, bu oʻrinda «shaytanat» soʻziga Otabek bir turli, oʻquvchi boshqa bir turli, muallif tagʻin bir turli mazmun beradi. Tabiiyki, syujet voqealarini kuzatib kelayotgan oʻquvchi uchun «shaytanat» – Homid va uning hamtovoqlari. Homid nayranglaridan bexabar Otabek nazdida esa «shaytanat» qaynotasining diliga oralagan: ikkinchi uylanishiga rozi boʻlgani, toʻyni oʻz qoʻli bilan oʻtkazib kelishi ham shundan. Xoʻsh, muallif-chi, u qanday mazmun yuklaydi bu soʻzga? Adib qahramoni chiqargan xulosa haqida «soʻnggi fikrni ul oʻylamagʻan joydan ilhom qabilidan toʻqib olgʻon edi» deb yozadi. Yaʼni, Otabekning miyasiga oʻrinlashib olib, to sir ochilgunga qadar tark etmagan fikrni adib «toʻqib olingʻon» deb aytadi. Boshqacha aytsak, «shaytanat», avvalo, Otabekning xayolini zabt etgan edi. Xoʻsh, nima uchun Otabekdek yigit «shaytanat»ga boʻy berdi? Buning sababi yana uning oʻziga bergan bahosi, oʻziga eʼtimodi yuksakligida. Qutidor tomonidan haydalgan Otabekning nafsi ogʻrindi, ogʻiringan nafs «shaytanat»ga xotir qalʼasini ochib berdi. Oʻzini kamsitilgan hisoblagan Otabekning «yuragi bolalarini uchirib ketgan karrukning uyasidek boʻb-boʻsh» edi deb yozadi adib. Toʻgʻri, uning Kumushga boʻlgan muhabbati yoʻqolmadi, lekin ogʻringan nafs uni butkul iskanjaga olgan – falajlantirib qoʻygan edi. Keyinroq oqila Kumushbibi xatida «ikki yil boʻyi Margʻilonga kelib yurishlaringizni men oʻzimcha yeshdim, lekin topib yeshdim: sizning barcha mashaqqatlaringiz – dushmanlaringizdan oʻch olish boʻlgʻonini ongladim. Yoʻqsa meni koʻrar edingiz...» deb yozganida qismangina haq edi. Qisman deyishimizning boisi, dushmanlaridan oʻch olish istagi Otabekda ikki yillik sargardonlikning soʻnggi kunlarida, dushmanini tanib olganidan soʻnggina paydo boʻldi. Kumushning oʻpka qilganicha bor: axir, Otabek u bilan uchrashish, munosabatlarni oydinlashtirish payidan boʻlmadi-da! Xoʻsh, unda ikki yillab sargardon yurishdan muddao ne edi? Bu savol bir Kumushni emas, Mirzakarim qutidorni ham, Yusufbek hojini ham taajjubga solishi bejiz emas.
Xoʻp, «sir ochildi», Otabek dushmanlaridan oʻch oldi, usta Alim aytmoqchi, «ularning totiqlarini xoʻb boplab berdi». Taqdirning oʻyinini qarangki, u Otabekni usta Alimga doʻst qildi, shuning sharofatidan unga dushmanini tanitdi. Xoʻsh, Otabek bundan tegishlicha xulosa chiqaroldimi? Fikrimizcha, yoʻq. U hamon boʻlib oʻtgan ishlarda taqdirning qoʻlini emas, oʻzini, oʻzining saʼy-harakatini oldinga qoʻyadi. Xayrixoh qotil xabarini Qutidorga yetkazarkan, usta Alim: «Hammasi ham taqdirning ishi, amak, bu orada siz bilan manim hech bir ixtiyorimiz yoʻq», – deya unga taskin beradi. Qutidorning «Mendan oʻzi xafa boʻlgʻan boʻlsa, oragʻa kishi qoʻysa ham boʻlar edi» degan haqli taajjubiga javoban usta Alim doʻstining «Oʻzimgʻa ishonmagʻan kishi, kishi soʻzigʻa kirarmidi» qabilidagi andishasini omonat yetkazsa, Yusufbek hojining «shuncha muddatdan beri nega meni xabardor qilmading?» degan savoliga Otabek «meni shu vartaga tashlagan doʻstlarimdan koʻmak soʻrash maʼqul koʻrinmadi» deya javob beradi. Eʼtibor bering: har ikki holda ham «men» oldinga chiqib, boʻrtib turadi. Beixtiyor oʻylab qolasan: Otabek uchun yuzaga kelgan chigallikni hal qilish muhimroqmidi yo ogʻringan nafsni qondirishmi? Bunga aniq va qatʼiy bir javob aytish mushkul koʻrinadi. Negaki, nafsning ogʻringani shunchalarki, usta Alimning aytishicha, Otabek qutidorning qizi boʻlgani uchun «suygan xotinidan ham kechmakka qaror bergan». Taqdirning tasodifi boisgina Otabek dushmanini tanidi, nafsini qondirgan holda chigallikni ham hal qilish imkoniga ega boʻldi. Uning qutidorga yozgan xatidagi birgina «haydalgan» soʻzi, Kumushga atalgan maktubdagi tafsilotlar zimnida oʻsha qoniqish hissi sezilib turadi...
Har ikki qahramon sevgi qissalarining birdek foje yakun topishi bunda atayinlik momenti, yaʼni, qiyoslash va qiyoslashga undash bor deyishimizga asos beradi. Usta Alim Saodatga yetishuvini Allohning inoyati deb bildi, undan ayrilganida soʻngsiz iztirob chekdi, koʻzlaridan shashqator yoshlar oqizdi. Taqdiri ilohiyga koʻnmay iloj bormi – koʻndi, «holida ulugʻ bir maʼno»yu yuragida choʻng armon, xayolida «Saodat quchogʻiga kirmoq» orzusi bilan yashadi. Shu bois ham uning iztirobi kishini yuksaltiradi, koʻz yoshlari tozartiradi, armoni nurga yoʻgʻrilgan. Otabek Kumushga yetish baxtini taqdirdan demaganidek, undan ayrilishini ham taqdirdan bilmadi: uning-da yuragida choʻng armon bor-u – nurdan mosuvo, uning yuragida nurning oʻrnini zadalik, achchiqlanish, nafrat egalladi. Shu bois ham: «Qutidor vidoʼlashib aravaga chiqgʻanda koʻcha tarafdan Otabek kela berdi, kelib otning jilovini ushladi va ot ustiga mingan Hasanaliga: «Tushing otdan!» – dedi. Hasanali otdan tushdi. Otabek irgʻib otqa mindi va qutidordan soʻradi:
– Otni haydaymi?..» Shu ketganicha bir yildan soʻnggina Toshkentga keldi, ota-ona «ogʻiz ochib undan ranjiy olmadilar <...> Na otasi va na onasi bilan ochilib soʻzlashmadi <...> Bundan soʻng Otabek Toshkandga qaytib kelmadi, bir necha qayta Oʻzbek oyimning oʻzi Margʻilon borib keldi...» Zarda kimga edi? Achchiq kimga edi? Ota-onagami va yo taqdirga?.. Magʻfiratli Allohning bandasidagi bunchalar kinu kechirmaslik nimadan?.. Bundan-da «shaytanat» nafasi ufurmaydimi?!.. Kaltakning bir uchi OʻZIga tegarkan, ikkinchi uchi kaltak koʻtarganga tegmaydimi?..
Soʻzimiz avvalida usta Alim hikoyasi adibning davr konsepsiyasini ifodalashda muhimligini aytgandik. A.Qodiriy oʻz davridagi, davr kishilaridagi oʻzgarishlarni mushohada qilib, oʻzining aql-idrokiyu kuchiga ishongan yangicha fikrlovchi odam ham, eskicha fikrlovchi odam ham nomukammal deb bildi. Ikki yorti bir butun demoqchidek, ikkisini qadrdon, hammaslak, qismatdosh qildi va oxirida ikkisini «qoʻshinning oldingi safi»ga qoʻydi. Yaxshi maʼnodagi konservatizm shudir. Zero, biz oʻtgan asr adogʻida insonga sigʻinib, insonlarga – firqaga sigʻinib yashagan odamlarning ruhan singaniga, qalblari «bolalarini uchirib ketgan karruk uyasidek boʻb-boʻsh» xuvillab qolganiyu bu boʻshliqni nafratu norozilik egallaganiga guvoh boʻldik. Usta Alim hikoyasining kiritilishi goʻyo shundan bashorat, buyuk sanʼatkor diliga gʻoyibdan solingan haqiqatning ifodasi edi.
2004 yil
«Ўтган кунлар» романига киритилган уста Алим ҳикояси ҳақида жуда кўп фикр билдирилган. Умуман, сюжет ривожида, ундаги қисмларнинг ўзаро мантиқий боғланишида, халқ оғзаки ижоди ва мумтоз эпик традицияга хос «дўст» тимсолининг олиб кирилишида уста Алим образининг ўрни катта эканлиги шубҳасиз. Бизни бошқа масала – А.Қодирийдек мутафаккир инсон айрича аҳамият билан чизган ушбу образнинг роман бадиий фалсафасини, адибнинг давр концепциясини ифодалашдаги роли кўпроқ қизиқтиради...
А.Қодирий ўзининг ижодий сажияси, характер хусусиятлари билан, масалан, Чўлпондан ёхуд Фитратдан жиддий фарқ қилади. Агар Чўлпон билан Фитрат 20-йилларнинг ўрталаригача қайноқ ижтимоий фаолият билан машғул бўлганларини, А.Қодирий эса, аввало, улар сингари қайноқ фаолиятда бўлмагани ва тез орада ундан тамом четланганини эътиборга олсак, бу фарқ яққол кўзга ташланади. Айтмоқчимизки, Чўлпон билан Фитрат ижтимоий жараён ичида яшаган бўлсалар, ижтимоий жараён А.Қодирийнинг ичида яшаган. А.Қодирий ижодий эволюциясида воиздан санъаткорга айланиш жараёни нисбатан эртароқ бошлангани, 20-йиллар аввалидаёқ «Ўтган кунлар»дек санъат асарини дунёга келтира олгани ҳам бунинг далилидир. А.Қодирий табиатан «фаолият кишиси» («деятель») эмас, кўпроқ «мушоҳада кишиси» (созерцатель») эдики, фитратидаги шу хусусият туфайлигина замонаси унинг учун бошқаларга нисбатан эртароқ эстетик объектга айланди...
Туғма санъаткор (бўлиб ҳам у яна «мушоҳада кишиси» бўлса) кишиларда консервативлик хусусияти устунроқ келади. Гарчи «консерватизм» сўзи ўтган инқилоблар асрида бирмунча салбий мазмун касб этган бўлса-да, аслида, яхши маънодаги консервативлик тараққиётда жуда муҳим – у эскилик билан янгиликни обдон қиёслашни, уларнинг барча мусбат ва манфий жиҳатларини ҳисобга олган ҳолда ҳаракат қилишни, аста-секинлик билан олға силжишни кўзда тутади. Фикримизча, «Ўтган кунлар»да янги давр кишиси сифатида тақдим этилган Отабек билан эскича типдаги одам – уста Алим бир-бирига зид қўйилган. Албатта, ички зиддиятнинг мавжудлиги улар орасидаги ташқи мустаҳкам алоқани, яъни уларнинг жуда қадрдонлигини инкор қилмайди. Негаки, биз назарда тутаётган зиддият диалектик тушунчадаги, бутуннинг ичидаги зиддиятлар бирлигидир.
Жадидчилик, маълум маънода, моддиюнчилик ҳам эди. Жиллақурса, инсон жамиятни ўзгартира олади, инсонни ўзгартириш орқали жамиятни ўзгартириш мумкин, деган ғоя ёхуд Муҳаммадиёр (Чўлпон), Олимжон (Ҳамза) сингари образлар талқинидан келиб чиқувчи инсон ўз тақдирини ўзи яратади тарзидаги қарашлар зимнида моддиюнчилик излари сезилади. Ҳа, ўтган аср бошларида юзага келган шароит жамиятдаги шахс мақомини ўзгартирди, шахсни ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан фаоллаштирди, янгича, юқорида айтганимизча, фикрлайдиган одамларни майдонга чиқарди. Бу одамлар ўзгарган ижтимоий шароитда шахснинг жамиятдаги ўрни, маиший аҳволи, келажаги кўп жиҳатдан унинг ўзига – ақл-идроки, тадбиркорлигию омилкорлигига боғлиқ бўлиб қолаётганини тобора теран ҳис этдиларки, бу нарса тафаккур тарзининг ўзгаришига олиб келди. А.Қодирий талқинидаги Отабек янгича фикрловчи кишиларнинг қалдирғоч вакилларидан дейиш мумкин. Отабек янгиликларни, ўзгаришларни қўмсаб яшаётган, ўзгаришлар ясашни орзу қилиб юрган одам. Унинг акси ўлароқ, уста Алимнинг ҳаёт тарзи, фикрлаш тарзи ўзгача – худодан тилаб кундалик меҳнатини қилаверади ва бунга сари турмуши изга тушиб бораверади...
Отабек – «хон қизига лойиқ йигит» экани шубҳасиз, буни марғилонлик ота қадрдонлари мажлиси ҳам якдил эътироф этади ва, ҳатто, илк учрашувдаёқ унинг тимсолида кучли рақибни кўролган Ҳомид ҳам буни, ошкор тан олмаса-да, ичдан ҳис қилади. Муҳими, Отабек – ўз баҳосини биладиган, ўз қадрини баланд қўядиган йигит. Шу боис, гарчи Раҳмат билан суҳбатда «эр ҳам хотинга мувофиқуттабъ» бўлиши лозимлигини айтса-да, амалдагиси тилидагидан бошқа бўлди – Кумушнинг тўй олдидаги изтироблари шундан. Хўп, буни Ҳасаналининг воқеалар ривожини тезлатиб юборгани, бемаслаҳат совчилиги-ю Отабекнинг бехабар қолганига йўяйлик. Бироқ фикримизни қувватловчи бошқа бир нуқта ҳам бор: Ҳасанали совчиликдан сўнг «қутлуғ бўлсин» қилганида уни ташвишга солгани «қайси қизига?» деган савол бўлди, холос. Тўғри, у бир муддат шошиб қолди, лекин гап ўзига муносиб қиз ҳақида эканлигини билгач, «тусида хурсанд ва хафалиги мажҳул бир ҳолат бор эди. Унашиш масаласига қарши тушмаганидек, сўйинчини ҳам ошкор қилмади...» Кўрамизки, Отабек буни нормал ҳодисадек қабул қилди, бу эса унинг ўзига баҳоси, эътимоди баландлигидан нишонадир.
Қизиғи, шунга ўхшаш вазиятга уста Алим ҳикоясида ҳам дуч келамиз. Фақат, уста Алим учун Саодат – мўъжиза, холиқнинг ажиб мўъжизаси. Шу боис узоқ вақт унга оғиз солишга ботинмайди: «Саодатдек қизга уйланиш бахтига эришмакни ўзимга тасаввур қилолмасдим», – дейди. Устанинг совчисини кутиб турганидаги ҳолати ҳам буни қувватлаб тушади: «тинчий олмадим, ишка қўлим бормас ва бир жойда тўхтаб туролмас, у ердан туриб бу ерга ўлтирар, минг турлик хаёл билан довдир сифатига кирган эдим ...<...> бир-икки бора Саодатлар эшиги ёниға бориб келдим <...> совчим чиқибо қолди-ку: юрагим орқамға тортиб кетди ва олдиға тушиб юрий бердим, чунки совчиға учрашиб ҳақиқатни онглаш ҳам менга душвор келған эди». Совчининг севинчли хабаридан сўнг эса «жиқ тўлган кўз ёшларимдан ҳам уялиб турмадим», дейди. Отабекдан фарқ қилароқ, уста Алим учун Саодатга етишмоқ – Алоҳнинг инояти, «жиқ тўлган» ёшлар – шукроналик ифодаси.
Эътиборли жиҳати шуки, уста Алим ҳикоясини эшитган Отабек беихтиёр ўзини мезбони билан қиёслай бошлайди, бу эса, фикримизча, адибнинг сизу бизга ишораси, қиёслаб кўришга даъвати. Қиёслаб кўрайлик. Уста Алимнинг ҳикояси меҳмонини лол қолдиргани шунчаларки, у «қаршисидаги ерга сингибгина ётқан мужассам ишқдан кўз узолмай бошлади. Устанинг мозийсида эмас, ҳолида улуғ бир маъно кўрар эди. Аммо унинг истиқболида бир бўшлиқдан ўзга ҳеч гап учрата олмаса-да, яна улуғ бир маъно кўргандек бўлар эди». Хўш, устанинг «ҳолида улуғ бир маъно» кўрган Отабекка «бир бўшлиқ» бўлиб кўринган ва, шунга қарамай, «яна улуғ бир маъно» касб этаётган истиқболи қандай? Уста Алимнинг сўнг сўзларини эсласак, бунга жавоб топамиз: «Эндиги ўйлаганим фақат қайнимни уйлантириш, сўнгра... сўнгра юзни ёруқ қилиб Саодат қучоғига кириш...» Бизнингча, мазкур жумлага икки турли маъно юкланган. Сиртдагиси, уста Алим ёруғ дунёдаги вазифаларини тўкис адо этиб, маҳшар куни ёруғ юз-ла Саодат дийдорига етишмоқ орзусида. Тубдагиси, эҳтимол, адиб учун муҳимроғи ҳам шудир, – фоний дунё саодати унинг ўзи каби ўткинчи, инсон фақат ўзига тақдир қилинган вазифаларни сидқидилдан адо этгачгина боқий саодатга эриша олади тарзидаги шарқона фалсафа. Эътибор беринг: уста Алим «ўлмоқ» демайди, «омонатни топширмоқ» демайди – «саодат қучоғига кирмоқ» деб айтади. Фоний дунёда насиб бўлмиш саодатни Аллоҳнинг инояти дебгина тушунган ва унинг боқий дунёдаги саодатидан умидвор одамгина шу хил ўйлай олади. Эҳтимол шундандир, Қаноатшоҳ мактубида «Отабек яна бир киши билан <...> биринчи сафимизни олди <...> шаҳид бўлди» дейилади, бирон бир жойда уста Алим дейилмайди, шунга қарамай, ўша «бир киши»нинг Уста Алим эканига шубҳа қилгувчи одам топилмайди. Зеро, уста Алим учун бу ҳам боқий «саодат қучоғига кириш» йўлидаги яна бир қадамдир...
Мавзудан бироз четладик, яна Отабек мушоҳадаларига қайтсак. Отабек «ўз истиқболини шу устаники қабилидан кўрмакчи» бўлади, лекин бунга «бир «ўлди» сўзи етишмайди». Чуқурроқ мулоҳаза қилгач эса, ҳатто ўша етишмаётган «ўлди» сўзини қўшқан билан ҳам уста Алим бўлиш қийинлиғини онглай бошлади». Хўш, бунга нима монелик қилади? Отабекнинг изоҳи шундай: у «Кумуш томонидан сўкилған ва ташланған эди. Ҳолбуки, Саодат сўкмаган ва ташламаган <...> уста Алим қайин отаси томонидан ҳайвонча қувланмаган... ва қайин ота томонидан куяв йўлига тузоқ қўйилиб, Саодатни чиқариб олиш фикрига тушилмаган, яъни ораға шайтанат ораламаған...» Орага шайтанат оралагани бор гап. Бироқ шуниси эътиборлики, бу ўринда «шайтанат» сўзига Отабек бир турли, ўқувчи бошқа бир турли, муаллиф тағин бир турли мазмун беради. Табиийки, сюжет воқеаларини кузатиб келаётган ўқувчи учун «шайтанат» – Ҳомид ва унинг ҳамтовоқлари. Ҳомид найрангларидан бехабар Отабек наздида эса «шайтанат» қайнотасининг дилига оралаган: иккинчи уйланишига рози бўлгани, тўйни ўз қўли билан ўтказиб келиши ҳам шундан. Хўш, муаллиф-чи, у қандай мазмун юклайди бу сўзга? Адиб қаҳрамони чиқарган хулоса ҳақида «сўнгги фикрни ул ўйламаған жойдан илҳом қабилидан тўқиб олғон эди» деб ёзади. Яъни, Отабекнинг миясига ўринлашиб олиб, то сир очилгунга қадар тарк этмаган фикрни адиб «тўқиб олинғон» деб айтади. Бошқача айтсак, «шайтанат», аввало, Отабекнинг хаёлини забт этган эди. Хўш, нима учун Отабекдек йигит «шайтанат»га бўй берди? Бунинг сабаби яна унинг ўзига берган баҳоси, ўзига эътимоди юксаклигида. Қутидор томонидан ҳайдалган Отабекнинг нафси оғринди, оғиринган нафс «шайтанат»га хотир қалъасини очиб берди. Ўзини камситилган ҳисоблаган Отабекнинг «юраги болаларини учириб кетган каррукнинг уясидек бўб-бўш» эди деб ёзади адиб. Тўғри, унинг Кумушга бўлган муҳаббати йўқолмади, лекин оғринган нафс уни буткул исканжага олган – фалажлантириб қўйган эди. Кейинроқ оқила Кумушбиби хатида «икки йил бўйи Марғилонга келиб юришларингизни мен ўзимча ешдим, лекин топиб ешдим: сизнинг барча машаққатларингиз – душманларингиздан ўч олиш бўлғонини онгладим. Йўқса мени кўрар эдингиз...» деб ёзганида қисмангина ҳақ эди. Қисман дейишимизнинг боиси, душманларидан ўч олиш истаги Отабекда икки йиллик саргардонликнинг сўнгги кунларида, душманини таниб олганидан сўнггина пайдо бўлди. Кумушнинг ўпка қилганича бор: ахир, Отабек у билан учрашиш, муносабатларни ойдинлаштириш пайидан бўлмади-да! Хўш, унда икки йиллаб саргардон юришдан муддао не эди? Бу савол бир Кумушни эмас, Мирзакарим қутидорни ҳам, Юсуфбек ҳожини ҳам таажжубга солиши бежиз эмас.
Хўп, «сир очилди», Отабек душманларидан ўч олди, уста Алим айтмоқчи, «уларнинг тотиқларини хўб боплаб берди». Тақдирнинг ўйинини қарангки, у Отабекни уста Алимга дўст қилди, шунинг шарофатидан унга душманини танитди. Хўш, Отабек бундан тегишлича хулоса чиқаролдими? Фикримизча, йўқ. У ҳамон бўлиб ўтган ишларда тақдирнинг қўлини эмас, ўзини, ўзининг саъй-ҳаракатини олдинга қўяди. Хайрихоҳ қотил хабарини Қутидорга етказаркан, уста Алим: «Ҳаммаси ҳам тақдирнинг иши, амак, бу орада сиз билан маним ҳеч бир ихтиёримиз йўқ», – дея унга таскин беради. Қутидорнинг «Мендан ўзи хафа бўлған бўлса, ораға киши қўйса ҳам бўлар эди» деган ҳақли таажжубига жавобан уста Алим дўстининг «Ўзимға ишонмаған киши, киши сўзиға кирармиди» қабилидаги андишасини омонат етказса, Юсуфбек ҳожининг «шунча муддатдан бери нега мени хабардор қилмадинг?» деган саволига Отабек «мени шу вартага ташлаган дўстларимдан кўмак сўраш маъқул кўринмади» дея жавоб беради. Эътибор беринг: ҳар икки ҳолда ҳам «мен» олдинга чиқиб, бўртиб туради. Беихтиёр ўйлаб қоласан: Отабек учун юзага келган чигалликни ҳал қилиш муҳимроқмиди ё оғринган нафсни қондиришми? Бунга аниқ ва қатъий бир жавоб айтиш мушкул кўринади. Негаки, нафснинг оғрингани шунчаларки, уста Алимнинг айтишича, Отабек қутидорнинг қизи бўлгани учун «суйган хотинидан ҳам кечмакка қарор берган». Тақдирнинг тасодифи боисгина Отабек душманини таниди, нафсини қондирган ҳолда чигалликни ҳам ҳал қилиш имконига эга бўлди. Унинг қутидорга ёзган хатидаги биргина «ҳайдалган» сўзи, Кумушга аталган мактубдаги тафсилотлар зимнида ўша қониқиш ҳисси сезилиб туради...
Ҳар икки қаҳрамон севги қиссаларининг бирдек фоже якун топиши бунда атайинлик моменти, яъни, қиёслаш ва қиёслашга ундаш бор дейишимизга асос беради. Уста Алим Саодатга етишувини Аллоҳнинг инояти деб билди, ундан айрилганида сўнгсиз изтироб чекди, кўзларидан шашқатор ёшлар оқизди. Тақдири илоҳийга кўнмай илож борми – кўнди, «ҳолида улуғ бир маъно»ю юрагида чўнг армон, хаёлида «Саодат қучоғига кирмоқ» орзуси билан яшади. Шу боис ҳам унинг изтироби кишини юксалтиради, кўз ёшлари тозартиради, армони нурга йўғрилган. Отабек Кумушга етиш бахтини тақдирдан демаганидек, ундан айрилишини ҳам тақдирдан билмади: унинг-да юрагида чўнг армон бор-у – нурдан мосуво, унинг юрагида нурнинг ўрнини задалик, аччиқланиш, нафрат эгаллади. Шу боис ҳам: «Қутидор видоълашиб аравага чиқғанда кўча тарафдан Отабек кела берди, келиб отнинг жиловини ушлади ва от устига минган Ҳасаналига: «Тушинг отдан!» – деди. Ҳасанали отдан тушди. Отабек ирғиб отқа минди ва қутидордан сўради:
– Отни ҳайдайми?..» Шу кетганича бир йилдан сўнггина Тошкентга келди, ота-она «оғиз очиб ундан ранжий олмадилар <...> На отаси ва на онаси билан очилиб сўзлашмади <...> Бундан сўнг Отабек Тошкандга қайтиб келмади, бир неча қайта Ўзбек ойимнинг ўзи Марғилон бориб келди...» Зарда кимга эди? Аччиқ кимга эди? Ота-онагами ва ё тақдирга?.. Мағфиратли Аллоҳнинг бандасидаги бунчалар кину кечирмаслик нимадан?.. Бундан-да «шайтанат» нафаси уфурмайдими?!.. Калтакнинг бир учи ЎЗИга тегаркан, иккинчи учи калтак кўтарганга тегмайдими?..
Сўзимиз аввалида уста Алим ҳикояси адибнинг давр концепциясини ифодалашда муҳимлигини айтгандик. А.Қодирий ўз давридаги, давр кишиларидаги ўзгаришларни мушоҳада қилиб, ўзининг ақл-идрокию кучига ишонган янгича фикрловчи одам ҳам, эскича фикрловчи одам ҳам номукаммал деб билди. Икки ёрти бир бутун демоқчидек, иккисини қадрдон, ҳаммаслак, қисматдош қилди ва охирида иккисини «қўшиннинг олдинги сафи»га қўйди. Яхши маънодаги консерватизм шудир. Зеро, биз ўтган аср адоғида инсонга сиғиниб, инсонларга – фирқага сиғиниб яшаган одамларнинг руҳан синганига, қалблари «болаларини учириб кетган каррук уясидек бўб-бўш» хувиллаб қолганию бу бўшлиқни нафрату норозилик эгаллаганига гувоҳ бўлдик. Уста Алим ҳикоясининг киритилиши гўё шундан башорат, буюк санъаткор дилига ғойибдан солинган ҳақиқатнинг ифодаси эди.
2004 йил
Dilmurod Quronov