UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

“Oʻtgan kunlar”: mifopoetik tahlil tajribasi

Dilmurod Quronov

Maqola · 2015 · Adabiyotshunoslikning dolzarb muammolari., Fargʻona, 2015 · «Adabiy o'ylar» toʻplamidan

Mifopoetik tahlil yoki mifopoetik yondashuv adabiy asarda qadimgi miflarning izlarini topish, unda qadim miflarga xos motivlar, arxetiplar qay yoʻsin transformatsiyalangan holda aks etganini koʻrsatib berishni maqsad qiladi. Tarixan bunday yondashuv ildizlari XIX asr Gʻarb adabiyotshunosligida shakllangan mifologik maktabga borib taqaladi. Ushbu maktab vakillari adabiyotning kelib chiqishini miflar bilan bogʻlagan holda mifni inson ijodiy faoliyatining asosiy omili deb tushunadi. Shuning uchun ham ular adabiyotning miflar, umuman, xalq ogʻzaki ijodi bilan aloqasini oʻrganishga ayricha eʼtibor berganlar. Keyincha, XX asrning 30-yillarida maydonga chiqqan ritual-mifologik maktab ularning anʼanasini davom ettirish bilan birga, masalaga yanada chuqurroq qarash – K.Yung taʼlimotiga tayangan holda adabiy asardan insoniyat xotirasida “kollektiv ongsizlik” mahsuli tarzida yashayotgan arxetiplarni topish va tavsiflash, asarni shu asosda tushuntirish yoʻlidan bordi. Mifologik maktab mif va folklor asarlarida ijodiy tasavvurga qanot beruvchi manbani, ritual-mifologik tanqid uning strukturasini belgilovchi bosh omilni koʻrdi, bu esa har qanday asar strukturasini arxetiplar belgilaydi deganidir. Shundan kelib chiqib, ular oʻz qarashlarini eng qadimgi asarlardan tortib, to bugungi kunda yaratilayotgan asarlargacha tatbiq etish, yaʼni universal deya mutlaqlashtirish yoʻlidan bordilar.

Muayyan ilmiy qarashni mutlaqlashtirish, u yoki bu metodni universal sanash fikridan yiroq boʻlganimiz holda, mifopoetik tahlil metodini qoʻllashni “Oʻtgan kunlar” misolida tajriba qilib koʻrishga jazm qildik. Ajdodlardan meros ogʻzaki ijod namunalaridan oddiy bir ziyoli darajasida xabardor odam nigohiga quyidagilar ilashdi:

1. Qahramonga xos sifatlar.

1.1. Qahramonning tilab olingan, yaʼni uzoq vaqt farzand koʻrmagan xonadonda, yana aksar ilohiy kuchlar aralashuvi bilan dunyoga kelgan yolgʻiz farzand ekani. Ushbu motiv xalq ogʻzaki ijodida juda keng tarqalgan boʻlib, koʻplab doston (mas., “Alpomish”, “Rustamxon”) va ertaklarda (mas.: “Tohir va Zuhra”, “Olmos botir” ) turlicha yoʻsinlarda talqin qilinadi. “Oʻtgan kunlar”dagi Otabekning “tilab olingan”, yaʼni uzoq kutilgan farzand ekani ham matndan aniq anglashiladi. Agarda “Oʻzbek oyim elli besh yoshlar chamaliq” ekani, Otabekning esa, Hasanali aytishicha, “bu yil hamduna boʻlsa toʻppa-toʻgʻri yigirma toʻrt yoshga qadam qoʻyishi”ni eʼtiborga olsak, Oʻzbek oyim oʻttizidan oʻtib farzand koʻrgani ayon boʻladi. Otabekning yolgʻiz farzand ekani syujet rivojida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Zero, u Yusufbek hojining “bizning sandan boshqa umid nishonimiz, hayot quvonchimiz yoʻq. Dunyoda koʻrib oʻtaturgʻan barcha orzumiz, havasimiz faqat sangagina qarab qolgʻan” degani ayni haqiqat ekanini teran anglab, his qilib turganidan chor-nochor taslim boʻladi – ikkinchi bor uylanishga rozilik beradi va bu bilan Homidning fitnalariga yoʻl ochib, Zaynabning qotilaga aylanishiga zamin tayyorlaydi.

1.2. Qahramonning favqulodda kuch-qudratga yoki aql-zakovatga egaligi va bu sifatlarini bolaligidayoq namoyon etib barchani hayratga solishi ham doston va ertaklarda koʻp uchraydigan motivlardandir. Masalan, “Alpomishda” aytilishicha, “yetti yashar bola Hakimbek oʻn toʻrt botmon yoyni qoʻliga ushlab, koʻtarib tortdi, tortib qoʻyib yubordi. Yoyni oʻqi yashinday boʻlib ketdi. Asqar togʻning katta choʻqqilarini yulib oʻtdi, ovozasi olamga ketdi”. Yoki, yetti yoshli Goʻroʻgʻli Shoxdorxonning birinchi polvoni sanalgan “Badkirning qoʻlidan ushlab bir zoʻr bilan qoʻlini yagʻrini bilan yulib oldi. Qaytarib, oʻz kaltagi bilan oʻzini, yelkasiga bir oshirib soldi. Badkirning suyaklari yerga naqsh boʻldi, badanlari ayron solgan tulupday mayda-mayda boʻldi, serrayib uppa-uzun boʻlib, oʻlib qoldi” (“Goʻroʻgʻlining tugʻilishi”). “Oʻtgan kunlar”da ham ushbu koʻhna motiv izlari bor, faqat romanda u realistik talqin qilingan. Shunga koʻra, hayot haqiqatiga sodiqlik talabi bilan Otabekning atrofdagilarni hayratga solish vaqti kechiktirilib, natijada dostonlardagi taʼriflarga xos mubolagʻaviylikdan forigʻ boʻlingan. Adib yigirma toʻrt yoshli Otabekning “dunyo kezib” chiqargan xulosalari, Rusiya va va oʻz yurtidagi tartibotlar haqidagi muhokamalarini tinglayotgan ota qadrdonlari “bekning ogʻzigʻa anqayishib qolgan edilar” deb yozadi.

1.3. Mutaxassislar arxetipik qahramon xaraketriga xos muhim xususiyatlar sifatida boʻysunmaslik, jangarilik, oʻjarlik kabilarni koʻrsatishadi. Ayni shu xususiyatlari tufayli u mavjud holat bilan kelisha olmaydi, zulm va adolatsizlikka qarshi kurashga hamisha safarbar turadi. Fikrimizcha, arxetipik qahramonga xos sifatlar sof holicha koʻproq bola Goʻroʻgʻlida saqlangan, u – tiyiqsiz, stixiyali qudrat mujassami. Goʻroʻgʻlining biroz ulgʻaygandan keyingi (u esa juda tez ulgʻayadi, masalan, Yovmitga kelgandagi oʻzini tutishi, xususan, otasini Urayxon huzuriga borishga daʼvat qilishi yetuk, sermulohaza kishilarga xos) harakatlari anglangan, ayni choqda feʼlida boʻysunmaslik, jangarilik, oʻjarlik ustuvorligicha qoladi. Bunda arxetipik qahramonga xos oʻzak xususiyatlar tadrijining modelini koʻrish mumkin: vaqt oʻtgani sari ular ham reallashib, stixiyalilik oʻrnini anglanganlik, maqsadlilik egallab boradi. Deylik, shu jihat Alpomishda oʻziga tengdosh paytidagi Goʻroʻgʻliga qaraganda ustuvorroqki, bu keyingisining qadimiyroq ekani bilan izohlanishi mumkin. Badiiy tafakkurning realizm tomon tadriji davomida arxetipik qahramon xususiyatlarini realistik adabiyotning yetakchi janri – roman oʻzlashtirdi. Xususan, Otabekda arxetipik qahramonga xos boʻysunmaslik (mas., Musulmonqul bilan toʻqnashuv sahnasi), oʻjarlik (mas., ikkinchi bor uylanishga oʻzi rozilik bergani holda yana Zaynabga jabr qilishi), jangarilik (avval shaxsiy, soʻng yurt dushmanlariga qarshi maydonga chiqishi) kabi xususiyatlar realistik ifodasini topgan.

2. Syujet motivlari.

2.1. Xalq ogʻzaki ijodida safar motivi eng koʻp tarqalgan desak, aslo mubolagʻa boʻlmaydi. Chunki aksariyat sehrli ertak va doston qahramonlari turli maqsad (yoki sabab) bilan safarga otlanadilar: Alpomish Barchinni keltirish uchun, Kuntugʻmish Holbekani izlab, kenja shahzoda Bulbuligoʻyoni tutib kelmoq qasdida, Husanboy Oyparidan tushining taʼbirini soʻragani, Olmos botir vazirning qutqulari tufayli va h. Hayotiy-maishiy ertaklarda qahramon savdo yoki dunyoni koʻrish masadlari bilan safarga chiqadi-da, shu safar davomida boshqa sarguzashtlarni (mas., uylanish) boshdan kechiradi (“Uch avliyo”, “Hunarli yigit”). “Oʻtgan kunlar”dagi safar motivi keyingi tipga mansub. Hasanalining aytishicha, Otabek “Beklarbegi madrasasining peshqadam mullabachchalaridan edi, lekin uch yilcha boʻldi, xoʻjamiz madrasadan olib savdo ishiga qoʻydilar”. Shunga oʻxshash, Hakimbek yetti yoshga toʻlganida, Boyboʻribiy: “Endi oʻgʻlim savodi chiqib, mulla boʻldi, oʻgʻlimga endi shohlik, sipohilik ilmini oʻrgatayin”, deb mulladan chiqarib oldi. Yaʼni, har ikki holda ham qahramonlar yetarli ilmga ega boʻlgach, dono otalari ularni bevosita hayotiy faliyatga tayyorlash zarur deb bildilar.

2.2. Ertak va dostonlarda xat (maktub) motivining turli koʻrinishlari ancha keng uchraydi. Jumladan, xatning adresatdan yashirilishi (“Alpomish”), xat mazmunining muayyan maqsad bilan oʻzgartirilishi (“Hunarli yigit”), gʻanim xatini qoʻlga tushirish (“Ahmad Sardorning oʻlimga buyurilishi”) kabi motivlar syujetning u yoki bu tarzda rivojlanishiga jiddiy taʼsir etadi. Maʼlumki, “Oʻtgan kunlar”da Otabekning omonatiga xiyonat oʻlaroq soxta taloq xati bitilgani va Kumushga yetkazilgani syujet voqelarini yangi oʻzanga buradi.

2.3. “Rustamxon” dostonida Xuroyimni badnom qilish uchun kundoshlar yollagan maston kampir toʻrt mullaga toʻrt yuz tangani berib xat yozdiradi. Buyurtmachining talabi esa mana bunday: “oʻqiganda bir-biriga toʻgʻri kelgiday, oʻqigan odam maʼnosini bilgiday, bitgan arzang Sultonxon qoshida moʻʼtabar boʻlgiday boʻlsin”. “Oʻtgan kunlar”dagi Homid ham xatni oʻzgaga (kimligi aytilmagan, faqat taxmin qilish mumkin) yozdirgan. Kim yozgan taqdirda ham, Homid xatning ishonarli va taʼsirli boʻlishi haqida oʻylagan, bas, shu ishni uddalaydigan odamni (“qalovini”) topgan. Kumushning javob xatidan “oʻzining birinchi martaba yuborgʻan xiyonatnomasini favqulodda bir muvaffaqiyat bilan natijalanganligini” bilib qanoat hosil qiladi va ishonch bilan “Ilgarigi gal yozdirib berganimdek oʻz rejamizga muvofiqlab Otabek tilidan yana birini oʻmartirib beraman”, deydi, “Endigi xatni nihoyatda ehtiyot bilan nusxaga qarab yozdirishni koʻnglidan oʻtkazadi”. Ikkala asarda ham hayotda mavjud holat aks etgan, zero, Rustamxon zamonida ham, Xudoyorxon davrida ham pul uchun mastonlaru homidlar xizmatiga shay mullolar boʻlgan.

2.4. Dor ostidan qaytish motivi. “Rustamxon” dostonida Huroyim tuhmat bilan dorga osiladigan boʻldi, shunchalarki, bechora dorga dardini aytganida, “dor shiqirlab, joyidan qoʻzgʻalib koʻtarildi. Dor ham endi bu tuhmatdan hazar qildi”; har ne qilib oʻldirishga chogʻlangan jallodlardan shoʻrlikni oʻgʻli Rustam qutqarib oladi. “Kuntugʻmish”da esa avvaldan hukm qilib qoʻyilgan Gurkiboy bilan Mohiboyga mehri tovlab, Qalandarxon bir nima qilib hukmini bekor qilishga urinadi, nochor qolgan paytida Gurkiboyning gapidan oʻz bolalarini tanib qoladi. Otabek bilan qutidorning dor ostidan qaytishlari mohiyatan “Kuntugʻmish”ga yaqin. Zero, qushbegi ham Kumush keltirgan xatdan Yusufbek hoji bilan Otabekni “tanib oladi” va hukmni bekor qiladi.

2.5. “Tohir va Zuhra” ertagining Tohir oqib kelgan sandiq tutib olingandan keyingi syujet rivoji: “Podshoh kichik qizining aytganini qilish uchun, Tohir rozilik bermasa ham, qirq kechayu qirq kunduz toʻy-tomosha qilibdi. Qizning chiroyi ham Zuhraning chiroyidan qolishmas ekan. Lekin Tohir Zuhraga bergan vaʼdasini eslab, qizga gapirmas, qizning savoliga javob ham bermas ekan”. Koʻrib turganimizdek, “majburiyat orqasida uylanish” va sevgilisiga sadoqati bois sharʼiy xotinni “boykot qilish” motivi “Oʻtgan kunlar”da transformatsiyaga uchragan holda takrorlangan. Farqli jihatlar esa: 1) ertakda qizning otasi majburlab kuyov qilsa, romanda Otabek majburiyat orqasida uylanadi; 2) ertakda Xorazm shohining qizi Tohirga koʻngil bergan, romanda esa Zaynab toʻyga qadar Otabekni umuman tanimagan.

2.6. Koʻpgina ertak va dostonlar syujetida lahm kovlash motivi muhim halqani tashkil qiladi. Jumladan, “Bulbuligoʻyo”da kenja shahzoda uchun maymun kovlagan lahm naqd malikaning ravogʻi ostidan chiqadi; Qilich botir lahm kovlab Oqbilak oyimning oti oxuri yonidan teshik ochadi; Ziyod botir lahm kovlab Qamarni qutqaradi. Ertaklardan farqli tarzda, “Oʻtgan kunlar”da lahmni qahramon emas, uning raqibi – antagonist kovlatadi. Ayni paytda, 1) lahm qizni olib qochish uchun kovlanayotgani; 2) naqd Kumushning yotogʻi ostidan, uning, Otabek keyin yozganidek, “xafif tin olgʻandagʻi latif uxlagʻan tovshini” eshitarlik bir joydan chiqishida anʼanaviylik saqlanadi.

2.7. Yor uchun dushman bilan olishuv motivi. Ertak va dostonlarda qahramon yorga yetish yo uni qutqarish uchun dushman bilan mardona olishishi, jang qilishiga toʻgʻri keladi. Ertaklarda qahramon goh devlar, goh yalmogʻiz, goh sonsiz lashkar bilan olishsa, Goʻroʻgʻli parilar talabida devlar bilan, Alpomish esa Barchin uchun toʻqson alp bilan kurashadi. Otabekning Kumush uchun uch dushman bilan mardona kurashga kirishi ham ayni motivning realistik yoʻsindagi talqinidir.

2.8. Xalq ogʻzaki ijodida yurti (uyi)dan chiqib ketgan qahramonning koʻp yillik sarson-sargardonlikdan soʻngina qaytishi motivi juda koʻp uchraydi. Buning yorqin misoli – Kuntugʻmishning sargardonliklari. Alpomishning yetti yillik asirligini ham shu motivning bir koʻrinishi deb hisoblash mumkin. “Oʻtgan kunlar”dagi Otabek ham uyidan chiqib ketgan (Zaynabga qaramaydi, ota-onasidan xafaligi tarqamagan, goʻyo maqsadsiz teztez Margʻilonga qatnaydi, boʻzaxonalarda oʻziga taskin izlaydi; Margʻilonda boʻlsa – “haydalgan”) kabi, sargardonligi ikki yillab davom qiladi.

2.9. Oʻzni tanitish motivi. Folklor asarlarida, koʻpincha, vaziyatdan kelib chiqqan holda qahramon oʻzini tanitmay harakat qiladi va hamma muammolar bartaraf etilgandan keyingina aslida kimligi maʼlum boʻladi. Alpomish yurtidagi ahvolniyu Oybarchinning koʻnglini bilay, doʻst dushmanni taniy deb Boysunga oʻzini tanitmay qaytadi, vaziyatni obdon oʻrgangachgina ishga kirishadi. Haydalgan Otabekning usta Alimga oʻzini Shokirbek deb tanitishi va shu ism ostida ikki yillab Margʻilon qatnashlari zamirida, aytilmagan va balki toʻla anglanmagan boʻlsa ham, haqiqiy ahvolni bilish, doʻst-dushmanni tanish maqsadi yotadi.

3. Holat, baho, personajlar va boshqa oʻxshashliklar.

3.1. Xalq ogʻzaki ijodi ishqni dard, oshiqni kasal deb talqin qiladi. Shu bois aksar ertak qahramonlari yorni koʻrib behush yiqiladi, ishq oʻtining zoʻridan rangi roʻyi sargʻayib, koʻkragini zaxga berib yotadi. Dostonlarda ham shunday: Kuntugʻmish Xolbeka oyimni tushida koʻrib oshiq boʻlgan esa, suratini koʻrgach, “bir ishqi yuz boʻlib, toqat keltirolmay, behush boʻlib yiqildi”. Qoraxon har ne davo tadbirini qildi – boʻlmadi, Zangarga yuborishdan oʻzga chora yoʻq. Shunga oʻxshash, Otabekdagi oʻzgarishni kuzatib Hasanali avval “Bek ogʻriq” deb oʻylaydi, keyin, isitma ichida kabi alahsirashlarini eshitib, aniq tashxis qoʻyadi: “Bek oshiq!” Albatta, romanda oshiq holati realistik tasvirlangan, lekin anʼana izlari yaqqol seziladi, holat anʼana kontekstida qabul qilinadi.

3.2. Dushman yurtiga kelgan Ravshanxon (“Ravshan”) oʻzni tanitmaslik uchun shohona liboslarini yechib, “bir kambagʻal, yetim bola” boʻladi. Biroq unga mehri tushib oʻgʻil qilib olmoqchi boʻlgan kampir “qaddi bastiga qarab” oʻylaydiki, bu “yo bir podshoning bolasi, yo bir katta bekning bolasi, yo bir asilzoda, bir oqsuyak eshonning bolasi, albatta, bu bola bezot, noasil odamning bolasi emas”. Shunga oʻxshash holat koʻplab folklor namunalarida kuzatiladi: qahramon gohi atay, taqdir hukmi bilan oʻta ayanch ahvolga tushib qoladi, biroq shunda ham juldur kiyim-bosh ichida asilzodani tanib oluvchilar boʻladi. Folklorda, ayniqsa, dostonlarda aslzodalarga ayricha hurmat bilan (garchi “sinfiy ong”imiz rivojlangan davrda bu narsa toʻla inkor qilingan boʻlsa-da) munosabatda boʻlinadi. Tabiiyki, insonga baho berishda nasl-nasab muhim mezon sanalgan, maqtovga kelganda “kelbating shahzodalardek”, “tarzing bekzodalardek” kabi iboralar ishlatilgani shundan. Yaʼni Zulxumorning kanizlari Ravshanxon haqida “Shunday yigit loyiq shohning qiziga” deganlari ham, shu anʼana va milliy mentalitet oʻramida Otabekka berilgan “Xon qiziga loyiq bir yigit” taʼrifi ham yuksak bahodir.

3.3. Maʼlumki, folklorning oʻz personajlar galereyasi bor va har bir asarda ulardan bir qismi muayyan kombinatsiyada ishtirok etadi. “Oʻtgan kunlar”ning personajlar tizimiga ham shunday kombinatsiyalardan biri sifatida qarash mumkin: mard, jasurligu aql-zakovatda tengsiz oshiq qahramon – Otabek; goʻzalligu latofatda beqiyos maʼshuqa – Kumush, qahramonni hamisha asrab-avaylab, yordam va maslahat berib turuvchi homiy – Hasanali; qiyomatlik sodiq doʻst – usta Olim; ashaddiy raqib – Homid; raqibning pul uchun har nega hozir shotirlari – Sodiq va Mutal hamda yovuz ishlaridagi koʻmakchisi jodugar – Jannat.

Albatta, biz yuqoridagi kabi mushtarak nuqtalarning koʻpiga toʻxtalmadik, ayrimlarini koʻra olmaganimiz ham hech shubhasiz. Zero, har ishning oʻz egasi tomonidan qilingani durust, kaminaga mutaxassis folklorshunos nigohi yetishmadi, ish boshlashdan avval tugʻilgan andisha bejiz emas ekan. Ish davomida esa yana bir andisha tugʻildi: xoʻp, oʻxshashliklar bor ekan, ularni topishu tavsiflashdan muddao nima? Nazarimda, oʻxshashliklarni izlab topishdan maqsad izlab topishning oʻzi boʻlib qolayotgandek, yaʼni, Afandi aytgancha, “bizga shaqirlashi qolayotgandek”. Ilgariroq boshqa bir munosabat bilan “Oʻtgan kunlar”ning muvaffaqiyatini taʼmin etgan omillarga toʻxtalib, “Romanning “tez shuhrat topib qoʻlma-qoʻl oʻqilishiga sabab boʻlgan bosh omil, bizningcha, uning tom maʼnoda milliy adabiy anʼanalar zaminida turganidir”, deb yozgandim. Oʻylasam, bu fikrni eskitdan turli shakllarda aytib kelaman ekan-u, unga isbotlanishi shart boʻlmagan aksiomadek qarar ekanman. Mifopoetik yondashuv esa, masalan, mazkur fikrni ilmiy asoslash imkonini yaratar ekan. Aytmoqchimanki, adabiyotshunoslikka oid ishlarda ushbu tahlil usulidan qoʻshimcha sifatida foydalanish mavjud kemtiklarni toʻldirishga yordam beradi. Shuni oʻylab, folklorshunos doʻstlarimiz biz yoʻl qoʻygan kamchiliklarni toʻlatib, mifopoetik tahlil imkoniyatlarini toʻliq namoyish etib beradilar degan umidda qolamiz.

2015 yil

Dilmurod Quronov