1925 yil «Oʻtgan kunlar» romanining birinchi boʻlimi alohida kitob shaklida chop etilgach, A.Qodiriy nashrdan qoniqmagan va ilova etilgan uzrnomada: «imlosi uch-toʻrtta imlochilarimiz tomonidan tuzatilib ajoyib bir quroq holiga keldi, musahhihlarimizning musohalalari orqasida texnika jihati koʻz koʻrib quloq eshitmagan bir yoʻsinda chiqdi», – deb yozgan edi. Muallif bularning sababini «bosilishi chogʻida oʻzining hozir boʻla olmagʻanligʻi» bilan izohlab, ikkinchi boʻlimning «bunday xatolardan sof boʻla olishigʻa vaʼda bera olmasligʻini» afsus-la taʼkidlaydi. Yozuvchining uzrnomasini oʻqiganda tabiiy savol tugʻiladi: xoʻsh, nega adib ikkinchi boʻlim nashriga ham umidsiz qaraydi, umuman, birinchi boʻlimning ushbu nashri muallifni nimasi bilan qoniqtirmadi?
Avvalo, A.Qodiriyning bu qadar umidsizlanishiga obyektiv sabab mavjud boʻlganini taʼkidlash zarur. «Oʻtgan kunlar»ning dastlabki uchta nashri («Inqilob» jurnali, 1925 yil va 1926 yil nashrlari) arab yozuvida amalga oshirilgan. Ushbu nashrlar yozuv islohoti amalga oshirilayotgan paytga toʻgʻri kelib, islohot arab tili fonetik xususiyatlariga moslangan yozuvni oʻzbek tili xususiyatlariga moslashtirish maqsadini koʻzlar edi. Islohot jarayoni kechayotgan bir paytda nashriyot va bosmaxona xodimlarining aksariyati hali bu isloh mohiyatini anglab, yangi imlo qoidalarini toʻla oʻzlashtirib ulgurmaganlari tabiiy, bu esa davr nashrlari imlosida busiz ham mavjud turlichalikni1 yanada kuchaytirdi. Yana bir jihati, ziyolilarning yozuv islohotiga munosabati, uni amalga oshirish yoki oshirmaslik, qay tarzda amalga oshirish lozimligi borasidagi qarashlari ham farqlanardi. Jumladan, 1921 yil Til va imlo qurultoyida ayrim ilgʻor fikrli tilshunoslar arab tiligagina xos boʻlgan harflarni oʻzbek alifbosidan chiqarish haqida fikr bildirganlar. Ammo bunga hali jamiyat ziyoli qatlamining bari ham tayyor emasdi. Shu sababli ham ziyolilar oʻrtasida fikriy ajralishlar yuzaga keladi: A.Fitrat yangi imlochilar toifasiga, A.Zohiriy, Munavvar qori kabilar oʻrta imlochilar sirasiga kirar edi. Shunga qaramay, qurultoyda imlo xususida juda muhim qarorlar qabul qilinadi: alifboga oltita unli kiritish va undan faqat arab tiliga xos tovushlarni bildiruvchi harflarni chiqarish, oʻzbek tiliga xos qalinlik va ingichkalikni eʼtiborga olish, oʻzlashma soʻzlarni oʻzbek tili qonuniyatlariga moslashtirish haqidagi qarorlar shular jumlasidandir. «Oʻtgan kunlar»ning ilk nashrlarida shu jarayon oʻzining toʻla aksini topgan.
Anʼanaga koʻra, arab tilini juda yaxshi bilgan eski ziyolilarimiz arabiy soʻzlarni qoʻllaganlarida arab imlosiga rioya qilganlar2. Shu bois ham islohotdan ilgari tayyorlangan «Inqilob»dagi nashrda arab tilidan oʻzlashgan soʻzlar, ogʻzaki nutqda qanday talaffuz qilinishidan qatʼi nazar, arab imlosiga muvofiq berilgan. Buni, masalan, Ziyo ()ﺿﻳﺎ shohichi, zot ()ﺫﺍﺕ, zolim ( )ﻅﺎﻟﻡkabi soʻzlarning yozilishida kuzatish mumkin. 1925 va 1926 yil nashrlarida esa bu hol uchramaydi, barcha oʻrinlarda «ze» ( )ﺯharfi qoʻllangan. Shuningdek, arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda qisqa unlilarning yozuvda ifodalanmasligiga «Inqilob» jurnalida amal qilingan. Masalan, Hasanali soʻzi jurnal nashrida ()ﺣﺳﻥ ﻋﻠﻲ tarzida yozilgan boʻlsa, 1925 yil nashrida ()ﺣﻪ ﺳﻪ ﻥ ﻋﻪ ﻟﻲ shaklida berilgan. Shu soʻzning jurnal va keyingi nashrlarda ifoda etilishiga eʼtibor qilinsa, uning nashrdan nashrga oʻzbekchalashib borganiga guvoh boʻlamiz. Jurnalda u arab imlosiga toʻla muvofiq tarzda berilgan. 1925 yil nashrida unlilar islohga mos ifodalangan boʻlsa ham, u ikki soʻz shaklida ajratib (arab imlosiga mos) yozilgan. 1926 yil nashrida esa qoʻshib yozilgan ()ﺣﻪ ﺳﻪ ﻧﻪ ﻟﻲ, natijada «ali»ning qoʻshimcha ekani aniq koʻzga tashlanadi, soʻz oʻzbek tiliga toʻla moslashadi.
Imlodagi bu islohotlar (harflar sonining qisqarishi, unlilarning yozuvda aniq ifoda etilishi va b.) savod chiqarish jarayonining tezlashishi hamda samarali boʻlishida, auditoriyasi kengayib borayotgan nashrlar faoliyatida juda muhim edi. Yaʼni, imlo islohoti zarurat edi, bas, buni Abdulla Qodiriydek odam anglamasligi, garchi ayrim jihatlariga qoʻshilmasa-da, umuman qabul qilmasligi mumkin emas. Buni «bosilishi chogʻida oʻzi hozir boʻlgʻan» 1926 yil nashrining shu islohotga muvofiq amalga oshirilgani ham tasdiqlaydi. Demak, garchi birinchi boʻlimning 1925 yil nashrida imlo bilan bogʻliq talay chalkashliklar kuzatilsa-da, bu, bizningcha, adibning noroziligini qoʻzgʻagan asosiy sabab boʻlolmaydi.
«Inqilob» jurnali sahifalarini kuzatar ekanmiz, romanning boblariga nom qoʻyilmasdan, faqatgina raqamlab ketilganini koʻramiz. Xuddi shu holat 1925 yil nashrining dastlabki yetti bobida ham kuzatiladi. 7-bobdan boshlab esa ular raqamlanishi bilan birga nomlanib ham ketiladi. Boblarning nomlanishi 1926 hamda 1933 yil nashrlaridan deyarli farqsizdek. Biroq 1925 yil «Ikki yoqda» deb nomlangan 9-bob 1926 yil «Qarshilash», «Kutilmagan ish» nomli 11-bobi «Kutilmagan baxt», «Najot istab» nomli 14-bob «Najot istab Toshkandga» tarzida oʻzgartirilgan. Oʻzgarishlar tabiatiga eʼtibor berilsa, ular bobning mazmun-mohiyati va muallif niyatiga mos tushganini sezib olish qiyin emas. Yaʼni, bu oʻzgarishlar badiiy jihatdan muvaffaqiyatli sanaladi. Deylik, Otabek Hasanalining sovchiligidan bexabar, shunga koʻra «Ikki yoqda»dan koʻra (bu nom usta Alimning sovchisini kutayotgan paytdagi holatiga koʻproq mos) «Qarshilash» deb nomlangani maʼqulroq. Yoki Kumush uchun kuyovning Otabek boʻlib chiqishi «kutilmagan baxt» boʻlgani holat va haqiqatga mosroq ekani ham shubhasiz. Shunga koʻra, bu oʻzgarishlar aslo nashriyot xodimlari tomonidan emas, balki adibning oʻzi tomonidan kiritilgani haqiqatga yaqinroq. Bundan koʻrinadiki, A.Qodiriy roman «Inqilob»da eʼlon qilinganidan soʻng unga tanqidiy nazar bilan qaray boshlagan, maʼlum oʻzgarishlar kiritgan.
Romanning «Inqilob»dagi nashri bilan kitob boʻlib chiqishi orasida besh yillik masofa bor3 – bu vaqt ichida adibning mahorati qayralgani, didi yanada injalashgani, hayotni va uning gultoji boʻlmish insonni teranroq idrok eta boshlagani shubhasiz. Eng muhimi, yozuvchi oʻz asaridan tamom uzilgan, endi unga chetdan nazar solishga, demak, undagi «udur-budurlarni» koʻrish va bartaraf etishga har jihatdan tayyor edi. Biroq adibning bunga hali qoʻli yetmagan: uzrnomada «bosilishi chogʻida hozir boʻlolmagʻani»dan oʻkingan A.Qodiriy bu paytda Moskvada – Oliy Adabiyot kursida tahsil olayotgan edi. Yaʼni, asar kitob holida bosilishi oldidan A.Qodiriy uni qayta nazardan oʻtkazish imkoniga ega boʻlmagan – «besh yillab bosila olmay» nashriyotda yotgan qoʻlyozma, nihoyat, 1925 yilda dunyo yuzini koʻrgan. Biroq unga endi oʻzga nuqtadan – besh yillik hayotiy va ijodiy tajriba yuksakligidan qaragan muallif qoniqmagan. Bunday deyishimizga asos shuki, birinchidan, «Inqilob» jurnalidagi nashr bilan 1925 yilda chop etilgan birinchi kitob (birinchi boʻlim) matnlari, juzʼiy farqlarni aytmasak, bir-biriga asosan mos keladi; ikkinchidan, 1926 yil nashrida muallif matnga jiddiy tahrirlar kiritgan. Bunga amin boʻlish uchun har ikki nashrdagi «Xon qiziga loyiq yigit» bobini qiyoslab koʻrish kifoya.
Bobning 1925 yil nashridagi ilk jumlasini oʻqiymiz: «Otabek, mundagi ikki yot kishini tanimagʻanliqdan bir-ikki qaytalab koʻz ostidan oʻtquzar ekan Ziyo shohichi tanitib dedi: ...» 1926 yil nashrida jumla quyidagicha tahrir qilingan: «Otabek oʻzi bilan koʻrishgan mundagi ikkita yot kishini tanimagʻanliqdan bir-ikki qayta ularni koʻz ostidan kechirdi. Buni payqagʻan Ziyo shohichi ularni Otabekka tanitdi: ...» Avvalo, tahrir qilingan jumla epik hikoyalashga mosligi, holatni tasvirda jonlantirishi jihatidan yutuqli. Ikkinchi jihati, garchi tahrirda bitta oʻrniga ikkita jumla hosil boʻlsa-da, ular mazmunan yaxlitlashadi: birinchi jumla Otabekning holatini oʻquvchi tasavvurida jonlantirsa, ikkinchisi shu holatni Ziyo shohichi nigohi orqali ham koʻrish imkonini beradi. Yaʼni, Ziyo shohichining sezgirligini («buni payqagan») taʼkidlash orqali Otabekning ayni chogʻdagi holati yorqin koʻrsatiladi. Yana, «bir ikki qaytalab koʻz ostidan oʻtkazmoq»da, agar Ziyo shohichining sezgirligiga urgʻu berilmagani nazarda tutilsa, biroz oshkoralik borki, bu narsa Otabekdek andishali yigitga xos emas; «bir ikki qayta ularni koʻz ostidan kechirdi»da esa, agar Ziyo shohichining sezgirligiga urgʻu berilgani eʼtiborga olinsa, biroz pardali, sezdirmasdan amalga oshirilgan harakat anglashiladi.
«Oʻtkan kunlar»ning koʻp oʻrinlarida, xususan, biz tahlilga tortgan «Xon qiziga loyiq yigit» bobida obyektiv tasvir yoʻsini yetakchilik qiladi: bunda hikoya qilish emas, tasvirlash (tasvir orqali hikoya qilish) yoʻlidan boriladi. Bu esa, tabiiy, tasvirda yuksak darajadagi aniqlikni taqozo qiladi, toki oʻquvchi tasvirlangan hayotiy holatni tasavvurida jonli gavdalantira olsin, qahramonlarning xatti-harakatlariyu yuz-koʻz ifodalarini «koʻrib», gap-soʻzlarini «eshitsin». Bizningcha, A.Qodiriy tahrirga qoʻl urarkan ayni shu maqsadlarni koʻzlagan, har holda, natija shunday deyishimizga asos beradi. Bunga amin boʻlish uchun 1925 yil nashridan kattaroq parchani olaylik-da, uning qanday tahrir qilinganini koʻzdan kechiraylik:
« – Mani eslay olasizmi, <Ota>bek?
Otabek diqqat va iltifot {eʼtibor} bilan qutidorni kuzatdida{ib} javob berdi:
– Yoʻq amak(!)
– Yoshingiz nechaga bordi? {Necha yoshgʻa bordingiz}
– 24 {Yigirma toʻrt yoshgʻa...}
Qutidor oʻzicha nima toʻgʻrisidadir hisob yuritdi(-)da <dedi>:
– Voqeʼan siz mani eslay olmas<gʻa haqli>siz.{!-dedi,-}<Chunki> man Toshkandda qutidorliq qilgʻan vaqtimda siz uch-toʻrt {besh-olti} yoshliq bola edingiz. {...}
Goʻyo, ki man Toshkandda kechagina turgʻan kabi {dek va} kechagina sizning havlingizda mehmon boʻlgʻan kabi{dek}man. {...} Ammo haqiqatda oradan (oʻn besh-)yigirma yil<lab vaqt> oʻtib siz ham katta yigit boʻlgʻansiz,{;} umr otilgʻan oʻq emish!..
– Siz, bizning havlida boʻlgʻanmisiz?
– Koʻb martalab mehmon boʻldim. (– dedi qutidor,–) Ul vaqtda bobongiz ham hayotda edilar. {!}
Bu ikkisining soʻzlariga quloq berib {solib chetda} oʻlturgʻan Hasanali Otabekka dedi {ham gapga aralashdi}:
– Amakingiz <(qutidor)> bizning havliga kelib yuraturgʻan vaqtlarida siz yosh bola edingiz(,) bek. {!–dedi,–} Amakingiz sizni saroylargʻa ham olib tushar edi(lar)».4
Birinchi jumla 1926 yil nashrida «Meni eslay olasizmi, bek?» tarzida oʻzgartirilgan. Bizningcha, «Otabek» oʻrnida biroz rasmiyroq «bek» murojaati holatga mosroq – qutidordek serandisha kishi, qarshisida yigirma yillar ilgari oʻzi qoʻlida koʻtarib yurgan yigit tursa ham, u bilan endi qayta tanishayotir, bas, uning rasmiyroq munosabatda boʻlishi tabiiyroq. Adib ikkinchi jumladagi «iltifot» soʻzini «eʼtibor»ga almashtirganida ham holatga moslikni nazarda tutadi. Holat shundayki, Otabekning qutidorga munosabati oʻzgacharoq (buning tub sababi uning oʻziga va ziyrak oʻquvchiga ayon), lekin buni imkon qadar sezdirmaslikka urinayotir. Shunday ekan, «iltifot bilan qarash» bu oʻrinda holatga mos emas: bu Otabek uchun oʻzini «fosh etish» boʻlur edi. Feʼl shaklidagi oʻzgarishga kelsak, «kuzatdi-da» deyilganda harakatning navbatma-navbat (yaʼni, avval maʼlum muddat kuzatib turish va keyin javob berish) amalga oshgani anglashilsa, «kuzatib»da bir paytdalik maʼnosi mavjud. Tabiiyki, yoshi ulugʻ odamni savoliga javob bermay kutdirib qoʻyish suhbat odobiga toʻgʻri kelmaganidek, Otabek tabiatiga ham muvofiq emas, demak, tahrirning sababi shu bilan izohlanishi mumkin. Keyingi oʻzgarish yosh masalasidagi savol-javobda koʻriladi: 1926 yil nashrida qutidorning savoli «Necha yoshga bordingiz?» tarzida berilgan. Avvalgi nashrda Otabekning javobi biroz toʻmtoqroq (balki, qoʻpolroq) tuyulsa ham, u savolning qoʻyilishiga mos edi. Bundan qoniqmagan adib savolni oʻzgacha tartibda qoʻyadi va shunga mos javob olinadi: «Yigirma toʻrt yoshgʻa...» Bu Otabekning javobini silliqlash, uning xarakter mantiqiga muvofiqligini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Xuddi shunday hol qutidorning «eslay olmasgʻa haqlisiz» deganini «eslay olmassiz» deya oʻzgartirilganida ham kuzatiladi. Zero, avvalgi holida «haqlisiz» deyilishi bilan qutidor tomonidan suhbatdoshiga marhamat qilinayotgandek, haq berilayotgandek, kechirib qoʻyilayotgandek tuyulsa, keyingisida eslay olmaslikning tabiiyligi taʼkidlanadi – yoshi ulugʻ, koʻpni koʻrgan odam sifatida qutidor yosh suhbatdoshini hijolatdan chiqarishga intilgani koʻriladi. Bu bilan adib qutidor siyratiga muhim bir chizgi tortishga erishadi. Bundan tashqari, qutidorning gapida yillar ham tahrir qilingan: «uch toʻrt yoshliq» oʻrniga «besh-olti yoshliq», «yigirma yillab vaqt» oʻrniga «oʻn besh-yigirma yil» tarzida oʻzgartirish kiritilgan. Shu yoʻl bilan adib qahramon nutqining mantiqan toʻgʻri va ishonarli boʻlishiga erishadi – vaqtning taxminiy doiraga olingani hech bir eʼtirozga oʻrin qoldirmaydi. Gapdagi «kabi» koʻmakchi soʻzining «-dek» qoʻshimchasiga almashtirilgani esa qahramon nutqini kitobiylik qusuridan forigʻ etadi, uni jonli soʻzlashuvga muvofiq etadi. Shunisi diqqatga molikki, yozuvchi tahrirda mayda tafsilotlarni ham nazardan qochirmaslikka intiladi. Masalan, Hasanali haqidagi gapda «quloq berib» oʻrniga «quloq solib chetda oʻlturgʻan», «Hasanali Otabekka dedi» oʻrniga «Hasanali ham gapga aralashdi» tarzida oʻzgartirish boʻlgani suhbat jarayonining hayot haqiqatiga mos tasvirlanishini taʼminlagan. Negaki, oʻquvchi avvalgi bobda Hasanalining «qul» ekanini bilib olgan, bas, Fargʻonaning katta boylari davrasida uning teng huquqli aʼzo boʻlib oʻtirishiga ishonolmaydi. Kiritilgan oʻzgarish shu holning oldini oladi, Hasanalining davradagi oʻrnini taʼkidlab oʻtadi. Keltirilgan parchaga diqqat qilinsa, uning, aytilganlardan tashqari, tinish belgilarining ishlatilishi, matnning texnik shakllantirilishi (mas.: muallif va qahramon nutqi) jihatlaridan ham sezilarli tahrirga uchraganini yaqqol koʻrish mumkin.
Yuqorida A.Qodiriy «Oʻtgan kunlar»ni tahrir qilarkan unga besh yillik tajriba yuksakligidan, muhimi, chetdan qaraganini bejiz taʼkidlamadik. Ha, ilgari – Kumushning oʻlimiga kuyib yigʻlagan paytlari – adib chin maʼnoda asar ichida yashagan, oradan maʼlum vaqt oʻtgachgina unga chetdan qaramoqda. Asarning ichida yashamoq va unga chetdan qaray olmoqni birlashtirgan nigoh – tom maʼnodagi professional nigoh, bunday nigoh egasi asarning maʼlum epizodida yashagani holda oʻsha epizodni butun ichida koʻrishga qobil boʻladi. A.Qodiriy amalga oshirgan ayrim tahrirlar koʻzdan kechirilsa, bunga yana bir karra ishonch hosil qilish mumkin.
Maʼlumki, A.Qodiriy romanda «sir tutish» usulidan foydalangan – boshdayoq Otabekning oshiqligi aytilsa-da, kimga oshiqligi oshkor qilinmaydi. Albatta, bu usul oʻquvchi qiziqishini oshirishi, uni faol va sinchkov oʻqishga undashi jihatidan juda muhim. Romanning 1925 yil nashrida tahlilga olingan bobning boshlarida «Na uchundir, Otabek bilan qutidorning koʻzlari bir-birlariga tez-tez uchrashmakda edilar» degan jumla borki, undagi «na uchundir» oʻsha «sir»ga ochiq ishoradek boʻlib qoladi – bu esa, tabiiy, qoʻllangan usulning badiiy-estetik qimmatini tushiradi. Zero, mazkur usul qoʻllanganida oʻquvchi goh «sir»ning tagiga yetganday, goh uni yecha olmaganday tasavvurda boʻlib turishi muhim. Shuni nazarda tutgan holda adib butun talabidan kelib chiqib 1926 yil nashrida jumlani «Tanishtirishdan soʻng Otabek bilan qutidorning koʻzlari bir-birlariga tez-tez uchrasha boshladilar» tarzida tahrir qilib beradi. Tahrir qilingan jumlada hech bir ishora yoʻq, muallif mavjud faktni («koʻzlari bir-birlariga tez-tez uchrasha boshla»ganini) qayd etish bilan kifoyalanadi – shu hisobga qoʻllangan usulning estetik qimmati saqlab qolinadi. Zero, oʻquvchi faktni mushohada etarkan, endi buni bir tomoni qutidorning Otabek bilan suhbatga moyilligiga yoʻyadi – yana «sir»ning tagiga yetgan-yetmagan holicha qoladi.
Shunga oʻxshash holga sal keyinroq ham duch kelamiz. Otabek suhbatdoshlariga Azizbek bilan otasi munosabatini anglatish uchun «shu yaqin oralardagʻina boʻlib oʻtgan ish»ni hikoya qilib beradi-da, oʻz soʻzini «Mana koʻrdingizmi, otamning mushovirlik qadrini» degan xitob bilan yakunlaydi. 1926 yil nashrida bu xitob «Mana koʻrdingizmi, otamning qadru qiymatini» tarzida tahrir qilib berilgan. Nega? Negaki, A.Qodiriy gumanist sanʼatkor edi, oʻz zamonida uni oʻylatgan, tinchlik bermay qiynagan muammolardan biri – shaxs erki, qadr-qimmati masalasi boʻlgan. Shu bois ham gumanist sanʼatkor sifatida A.Qodiriy erk masalasini anchayin kengroq, koʻlamliroq qoʻydi: oʻz davrida urf boʻlgan millat erki masalasini adib har vaqt shaxs erki masalasi bilan bogʻlab talqin qildi. Yuqoridagicha tahrir ham butun talabi – muallifning gʻoyaviy niyati, asarning konseptsal butunligi bilan bogʻliqdir. Zero, tahrir natijasida maʼno urgʻusi hukmdor qarshisida amaldor qadri-qimmati masalasidan umuman inson qadr-qimmati masalasiga koʻchirildi, asar toʻqimasidan qizil ip boʻlib oʻtgan gʻoyaviy leytmotiv yana bir karra taʼkidlandi.
Boshqa bir tahrir konseptual butunlik bilan birga xarakter butunligini taʼminlashga xizmat qiladi. Otabek Shamay xotirotini soʻzlab bergach, «oʻrisning idora usuli» bilan Turkiston idora usulini qiyoslarkan: «Bizning idoramiz bu kungi tartibsizligi bilan keta berganida kofir qoʻliga mahkum boʻluvimizni oʻylab (xudo u kunni koʻrsatmasun) butun avqotimni qaygʻi bilan oʻtkuzmoqqa majbur boʻldim» deya eʼtirof etadi. 1926 yil nashrida bu jumla qisqartirilib, «Bizning idoramiz bu kungi tartibsizligi bilan keta bersa holimizning nima boʻlishigʻa aqlim yetmay qoldi» tarzida beriladi. Albatta, bugungi kunda bu qisqartirishni siyosiy sabab bilan izohlash, adib shunga majbur boʻlgan deyish osonroq kechadi. Ikkinchi tomoni, bu ehtimolni mutlaqo inkor qilish fikridan ham yiroqmiz. Biroq shunda ham, bizningcha, qisqartirish tom maʼnodagi badiiyat nuqtai nazaridan amalga oshirilgan. Hartugul, tahrirning badiiy samarasi shunday oʻylashimizga asos beradi. Gap shundaki, birinchidan, bu gap Otabek bungacha aytgan gaplar ruhiga toʻla muvofiq emas. Zero, Otabek ruslardagi idora usuli haqida havas bilan gapirib, ulardan oʻrnak olish, oʻz elini ular qatorida koʻrish orzusini qilarkan, mabodo koʻngil tubida boʻlganida ham, hech yoʻq bungacha aytganlarining someʼlarga taʼsirini yoʻqotmaslik uchun bu gapni aytmsligi joiz. Ikkinchidan, gapdagi oshkor publitsistik ruh, xususan, qavs ichida berilgan «xudo u kunni koʻrsatmasun» xitobi uning Otabekka emas, koʻproq roman ustida ishlayotgan adibga tegishli ekanini fosh etib turadi. Uchinchidan, xuddi shu fikr keyinroq Yusufbek hoji tilidan ham aytiladi. Lekin aytishda ham aytish bor. Yozuvchi bu gapni aytishga Yusufbek hojini obdon tayyorlab boradi, shundayki, oʻquvchi Yusufbek hoji ayni shu gaplarni aytmasligi mumkin emasligiga ishonadi, hojining buni aytishga maʼnaviy haqqi borligini his etadi. Mabodo tahrir qilinmay, bu fikrlar Otabek tilidan deklarativ bayon etilgan boʻyicha qolganida, Yusufbek hoji nutqining taʼsir kuchiga putur yetgan boʻlur edi. Demak, sanʼatkor nigohi bilan qaragan A.Qodiriy ayni shu narsani chuqur his qilgani uchun ham jumlani qisqartirgan.
A.Qodiriy 1925 yil nashrida tahrir qilgan qator oʻrinlar kuzatilsa, ularning uslubiy ravonlikka erishish, ortiqcha takrorlar, keraksiz tafsilotlar va gʻalizliklarni bartaraf etish maqsadida amalga oshganini koʻrish mumkin. Bu esa, 1925 yil nashri «Inqilob» jurnaliga asosan mos kelishi esga olinsa, oʻtgan yillar mobaynida adibning qalami qayralgani, mahorati yuksalganini yaqqol namoyish etadi. Matnda bu xildagi tahrirlarning gʻoyat koʻpligini qayd etgan holda, biz ayrim parchalarni qiyoslash bilan kifoyalanamiz.
1925 yil nashrida Otabekning ziyofat chogʻidagi holatini tasvirlovchi mana bu jumla bor: «Ziyo shohichi bilan oʻgʻli Rahmatning soniya sayin mehmonlarni dasturxondagʻi varaqi somsalargʻa, anor va noklarga qistoqlari boshqalarning ishtiholarini ochmoqqa sabab boʻlsa ham, ammo bizning Otabekka sira ham asar etmas, ul qandaydir bir xayol ichida oʻlturmakda edi». Badiiy muloqot nuqtai nazaridan qaralsa, adibning maqsadi Otabekning ziyofatda hamsuhbatlaridan ajralibroq, «xilvat dar anjuman» qabilida oʻtirganini koʻrsatish va shu orqali uning ruhiyatida kechayotgan qandaydir holatga ishora qilishdir. Yaʼni yozuvchi oʻquvchining qiziqishini kuchaytirish, uning xayolida ilgariroq paydo qilingan «nega?»ga yana bir urgʻu berishga harakat qiladi. Jumlada bu maqsadlarga erishish uchun zarur boʻlmagan tafsilotlar mavjudligini, nutqning har vaqt «tejash»ga (ekonomiya prinsipi) intilishini eʼtiborga olsak, muallif jumlani quyidagicha tahrir qilgani asosli koʻrinadi: «Ziyo shohichi bilan oʻgʻli Rahmatning har zamon mehmonlarni dasturxongʻa qistashlari boshqalarning ishtiholarini ochishqa sabab boʻlsa ham ammo bizning Otabekka sira ham asar qilmas, xayollanib oʻlturar edi». Eʼtibor qilinsa, tahrirda boshqa oʻzgarishlar ham kiritilgani, ular jumlaning uslubiy ravon, mazmuniy jihatdan aniq boʻlishiga xizmat qilgani koʻrinadi. Jumladan, mezbonning «soniya sayin» dasturxonga qistashi ishtahani ochish oʻrniga boʻgʻishi mumkinki, uning «har zamon» deb oʻzgartirilgani maqsadga muvofiq. Yoki «ul qandaydir bir xayol ichida oʻlturmakda edi» deyilganda yana maqsadga ochiq ishora («qandaydir») bor, boz ustiga, Otabek oʻzining holatini imkon qadar sezdirmaslik payida, shuning uchun «xayollanib oʻlturar edi» deyilgani maʼqul. Zero, birinchi holda xayolga koʻproq berilib ketganlik maʼnosi mavjudki, bu qahramon holatini aniq tasvirlashga monelik qiladi.
Yaxshi maʼlumki, dialoglarning jonli va toʻlaqonli boʻlishi zamonaviy nasrda badiiylikni taʼminlovchi muhim omillardandir. «Oʻtgan kunlar»ning avvalgi nashrlari kuzatilsa, ularda dialoglarni berishda oʻtgan asr boshlarida yaratilgan nasriy asarlarga xos jihatlarni koʻrish mumkin. Jumladan, koʻpincha dialoglarni shakllantirishda dramatik asarlarga xos unsurlardan (remarkalar, nutq egasi nomini alohida satrga chiqarish va b.) foydalanilgani kuzatiladi. Holbuki, nasrda dialog imkoniyatlari juda keng, u dramadagi kabi ortiqcha tafsilotlarga, sharhlarga muxtoj emas – dialogni anglash konteksti benihoya keng. Albatta, oʻtgan yillar davomida koʻp oʻqib-oʻrgangan adib buni juda yaxshi bilgan, shunday ekan, dialoglarni avvalgi holicha qoldirishi mumkin emas edi. Misol uchun avvalgi nashrdagi quyidagi dialogni olaylik:
« – Azizbek bu kunda ham Toshkandga hokimmi?
– Hali ham hokimimiz oʻsha Azizbekdir.
Bu oʻrunda soʻzga Xomid aralashdi:
– Sotqi bek ketsun, Aziz bachcha deng.
Yaqingʻinada Musulmonchoʻloqning bazmi Aziz bachcha bilan qizar edi! – dedi-da...»
Keyingi nashrda ushbu dialog quyidagicha tahrirga uchragan:
« – Azizbek bu kunda ham Toshkandga hokimdir?
– Shundogʻ.
– Sotqi bek ketsun, Aziz bachcha deng!– dedi Xomid va Akram hojiga qarab kuldi,– Yaqingʻinada Musulmonchoʻloqning bazimi shu Aziz bachcha bilan qizir edi!– dedi...»
Avvalo, bu oʻrinda replikalarning jonli, berilayotgan savol va javoblarning mantiqli boʻlishiga eʼtibor qaratilgan. Jumladan, Akram hoji savolni bilmaganini bilib olish maqsadida berayotgani yoʻq, uning uchun bu suhbatni boshqa mavzuga burish vositasi, xolos. Shu sababli ham savolga «hokimmi?»dan koʻra «hokimdir?» shakli koʻproq mos keladi. Negaki, savolning bu tarz qoʻyilishida ichki tasdiq maʼnosi ham bor. Ikkinchidan, dialogda «tejash» prinsipi, ayniqsa, izchil qoʻllanishi eʼtiborga olinsa, Otabekning «Hali ham hokimimiz oʻsha Azizbekdir» tarzida mufassal javob berishi ham notabiiy koʻrinadi. Uchinchidan, «bu oʻrunda soʻzga Xomid aralashdi» tarzidagi muallif sharhi dialogning jonli chiqishiga, suhbat dinamikasiga putur yetkazmoqda. Chunki Xomidning luqmasi Akram hojiga qaratilgan ekan, uning Otabekka gal berib-bermay aytilgani ravshan. Shularga koʻra, keyingi nashrdagi tahrirlar dialogning suhbat jarayoniga mos shakllantirilishini taʼmin etgan deya olamiz.
Dialogning qay tarzda qurilgani shaklga taalluqli masala boʻlsa-da, u mazmunni ifoda etishda, xususan, suhbat ruhini, suhbatdoshlar ruhiy holatini ifodalashda muhim ahamiyatga molikdir. Shuni chuqur his etgan holda A.Qodiriy 1925 yil nashridagi dialoglarning deyarli barchasiga muayyan oʻzgarishlar kiritgan.
Dialoglardagi tahrirlarni uchta guruhga ajratish mumkin. Ularning birinchisi davr yozuvi bilan bogʻliqdir. Gap shundaki, 20-yillarda hali dialoglarni berishning umumiy va qatʼiy qoidalari ishlab chiqilmagan, oʻzbek tilidagi nashrlarda bu masalada ham turlichalik kuzatilar edi. Masalan, 1925 yil nashrida Otabekning luqmasi quyidagicha berilgan:
«– Ota qadrdonlari bilan tanishdirishingiz uchun rahmat amak dedi, va qutidor bilan Akram hojigʻa tavozulanib, otam sizning kabi yaqin doʻstlarigʻa gʻoyibona salom aytishni menga amonat topshirgʻan edilar!»
Koʻrib turganimizdek, qahramon va muallif nutqlarining bir-biridan ajratilmagani, tinish belgilarining maʼlum tartibda ishlatilmagani dialogni jonlilikdan mahrum etadi – zamonaviy nasrga xos «sahnaviylik» effektiga putur yetkazadi. Keyingi nashrda ushbu replika quyidagicha tahrir qilingan:
«– Ota qadrdonlari bilan tanishdirgʻaningiz uchun rahmat, amak! – dedi va Akram hoji bilan Mirzakarim akaga tavozulandi,– Otam sizlardek yaqin doʻstlariga salom aytishni menga amonat topshirgʻan edilar!»
Albatta, tahrir davomida uslubiy gʻalizliklar silliqlanib, ortiqchaliklar bartaraf etilgan. Lekin dialog shaklining tartibga solingani muhimligi jihatidan bulardan aslo kam emas. Chunki keyingi shakl suhbatni jarayon sifatida qabul qilish, oʻquvchiga bu jarayonni «koʻrish» va «eshitish» imkonini beradi.
Ikkinchi xil tahrirlar muallif gapining oʻrnini oʻzgartirish, yoʻq oʻrinlarga kiritish kabi amallarni oʻz ichiga oladi. Masalan, Akram hoji bilan Otabek dialogi:
«– Otangiz Azizbekning mushoviri ekan, na uchun uni bir oz boʻlsa ham yoʻlgʻa solmaydir?
Otabek yengilcha iljaydida javob bera boshladi:
– Kechiringiz, amak. Siz otamning mushovirligʻini boshqacharoq anglagʻangʻa oʻxshadingiz». 1926 yil nashrida keltirilgan dialogda tahrirning har ikki koʻrinishi amalga oshirilgan:
« – Otangiz Azizbekning mushoviri ekan, – dedi Akram hoji,– nima uchun uni bir oz boʻlsa ham yoʻlgʻa solmaydir?
– Kechiringiz, amak, – deb Otabek kulimsiradi,– Siz otamning mushovirligʻini boshqacharoq anglagʻangʻa oʻxshadingiz».
Birinchi jumlaga muallif izohining kiritilgani gap egasini tanitishgagina xizmat qilibgina qolmaydi, u muhim nuqtadagi pauzani taʼkidlaydi ham. Yaʼni bu gapning ohangini yozuvda ifodalashga xizmat qiluvchi qoʻshimcha vosita boʻlib, oʻquvchiga oʻsha ohangni «eshitish»ni osonlashtiradi. Eʼtibor qilinsa, ikkala variantdagi qahramonlar ruhiy holati, yuz-koʻz ifodalari, xususan, Otabekning gap ohangi bir-biridan jiddiy farqlanadi. Zero, Akram hojining gapidan soʻng «Otabek yengilcha iljaydida javob bera boshladi» deyilishidan Otabek suhbatdoshi ustidan kulayotgandek, uni mensimagandek boʻlib koʻrinadi. Aslida, yozuvchi bunday demoqchi emas, shuning uchun keyingi variantda oʻz sharhini tahrir qilib qahramon gapi orasiga joylaydi: «Kechiringiz, amak, – deb Otabek kulimsiradi, – Siz otamning mushovirligʻini boshqacharoq anglagʻangʻa oʻxshadingiz». Koʻramizki, keyingi variantda ham Otabek Akram hojining fikrini inkor qiladi, biroq buni odob, andisha doirasidan zarracha chekinmagan holda amalga oshiradi: endi uning kulimsirashi ham goʻyo uzrxohlikning davomi, shuni taʼkidlovchi vositaga aylanadi.
«Xon qiziga loyiq yigit» bobining 1926 va 1933 yil nashrlaridagi matnlarida ham maʼlum farqlar mavjud. Aytish kerakki, bu farqlarning aksariyati, bizningcha, yangi yozuv tabiati bilan bogʻliq boʻlib, koʻproq soʻz va soʻz shakllarining yozilishi, tinish belgilarining qoʻllanishida kuzatiladi. Shu bilan birga, 1933 yil nashrida jumladagi ayrim soʻzlar tushirib qoldirilgan yoki boshqasiga almashtirilgan oʻrinlar ham uchraydi va albatta, bu xil tafovutlar yuzaga kelish sabablari jihatidan farqlanadi.
1933 yil nashrida soʻz tushirib qoldirilgan oʻrinlar kuzatilsa, ularning koʻproq texnik hodisa ekanligi, yaʼni buning bosmaxona aybi bilan yuz bergani koʻrinadi. Masalan, 1926 yil nashrida qutidor «qora qosh, qora koʻz, <koʻrkam yuz,> yaxshigʻina kiyingan» deya taʼriflansa, keyingi nashrda «koʻrkam yuz» sifati tushirib qoldirilgan. Holbuki, uni tushirib qoldirishga hech bir zarurat yoʻq, yaʼni bu maqsadli tahrir natijasi emas. Toʻgʻri, bu oʻrinda soʻzning tushirib qoldirilishi jumlaning uslubiy qurilishiga ziyon yetkazgan emas. Biroq qahramon portreti unga muallif munosabatini ifodalash va oʻquvchida shunga mos munosabatni shakllantirish vositasi ekani eʼtiborga olinsa, konkret chizgining yoʻqqa chiqarilishi zararga ishlagani ayon boʻladi. Bundan farqli ravishda «Qutidor tagʻin <nimadir> aytmoqchi boʻlgandi» jumlasida «nimadir», «bir-ikki qayta <ularni> koʻz ostidan kechirdi» jumlasida «ularni» soʻzlarining tushirib qoldirilgani jumla qurilishida gʻalizliklarni yuzaga keltirgan. Modomiki, koʻrib oʻtilgan oʻzgarishlar ozmi-koʻpmi zararli ekan, ularning muallif tomonidan kiritilishi mumkin emas, bular «musahhihlarning musohalalari orqasida» yuzaga kelgandir.
Yuqoridagilardan farq qilaroq, jumladagi soʻzning boshqa soʻz bilan almashtirilishi yoki yangi soʻz kiritilishi bilan bogʻliq tafovutlar maqsadli tahrir natijasidir. Masalan, el-yurt qaygʻusini chekkan Otabek najotni gʻarazgoʻylarni «ish boshidan quvlash va ular oʻrniga yaxshi (oqil) va xolis odamlarni oʻtqizish»da koʻradi. Chamasi, oradan yillar oʻtgach adib yurt ravnaqi uchun ish boshida turganlar «yaxshi va xolis» boʻlishining oʻzi kamlik qilishini his qilgan-da, jumlaga «oqil» sifatini ham kiritgan. Shunga oʻxshash, 1926 yil nashrida majlis ahli «bekning ogʻzigʻa anqayishib qolgʻan»ini «Darhaqiqat, oʻz aro bitmas nizolarning asli manshaini ul yaxshi anglab tahlil qilar va durust qiymat berar edi» deya izohlagandi. Tabiiyki, oʻtgan yillar davomida adibning qarashlarida ham, shundan kelib chiqib Otabek aytgan gaplarga munosabatida ham muayyan oʻzgarishlar yuz bergan. Shundan boʻlsa ehtimol, 1933 yil nashrida adib jumlani «Darhaqiqat, oʻz aro bitmas nizolarning asli manshaini u bir qadar anglab tahlil qilar va zamonigʻa koʻra durust qiymat berar edi» tarzida tahrir qiladi
1933 yil nashrida yana bir soʻz oʻzgarishi borki, unga birmuncha kengroq toʻxtalish joiz. Majlis ahli Otabekni maqtarkan, Xomidning gʻayirligi tutadi:
«– Balki begingizning tamalari xon qizidadir! – dedi istihzo bilan Homid, – bunaqa yigitlar uylanganlarida ham kishi qizini umur boʻyi azob ichida oʻtkazadirlar!..
Sababiga tushunish qiyin boʻlgʻan bu istihzoga qarshi Hasanali sukut qilolmadi»,– va, maʼlumki, boplab javobini berdi. 1933 yil nashrida keyingi jumladagi «istihzoga qarshi» oʻrniga «achchiqqa qarshi» deb berilgan. Sirtdan qaraganda, bu oʻzgarish faqat takrordan qochish uchundek koʻrinishi mumkin. Biroq, bizningcha, soʻzning oʻzgarishi Hasanalining ruhiy holatiga muayyan aniqlik kiritadi. A.Qodiriy Homidning gaplarini goʻyo Hasanali boʻlib «eshitib koʻrdi» va barchaga oddiy istihzo boʻlib koʻringan gaplar zamirida farzandidek koʻrgani Otabekka nisbatan gʻayirlik, dushmanlikni sezdi. Ayni shuning uchun ham u «sukut qilolmadi» – sukut qilolmas edi.
Yuqoridagi kuzatishlarimiz, garchi ular asosan bir bob doirasida olib borilgan boʻlsa-da, «Oʻtgan kunlar» matnini sayqallash borasidagi ish ancha uzoq davom etganini koʻrsatadi. Abdulla Qodiriy nashrdan nashrga matnni badiiy jihatdan mukammallashtirib, unga muayyan oʻzgartishlar kiritib borgan. Jumladan, 1933 yil nashri oldidan ham yozuvchi matnni bir sidra koʻzdan kechirgan, unga zarur tahrirlar kiritgan. Agar shuni eʼtiborga olsak, asos matn sifatida hozirgidek 1926 yil nashrini emas, balki adib hayotligida amalga oshirilgan nashrlarning soʻnggisi – 1933 yil nashrini qabul qilish, bizningcha, toʻgʻriroq boʻladi. Boz ustiga, romanning 1926 yil va 1933 yilgi nashrlari qiyoslansa, keyingisi asosan badiiy-estetik nuqtai nazardan tahrir qilinganiga amin boʻlish mumkinki, nasib qilsa, bu haqda boshqa bir maqolada soʻz yuritamiz.
Izohlar
1925 йил «Ўтган кунлар» романининг биринчи бўлими алоҳида китоб шаклида чоп этилгач, А.Қодирий нашрдан қониқмаган ва илова этилган узрномада: «имлоси уч-тўртта имлочиларимиз томонидан тузатилиб ажойиб бир қуроқ ҳолига келди, мусаҳҳиҳларимизнинг мусоҳалалари орқасида техника жиҳати кўз кўриб қулоқ эшитмаган бир йўсинда чиқди», – деб ёзган эди. Муаллиф буларнинг сабабини «босилиши чоғида ўзининг ҳозир бўла олмағанлиғи» билан изоҳлаб, иккинчи бўлимнинг «бундай хатолардан соф бўла олишиға ваъда бера олмаслиғини» афсус-ла таъкидлайди. Ёзувчининг узрномасини ўқиганда табиий савол туғилади: хўш, нега адиб иккинчи бўлим нашрига ҳам умидсиз қарайди, умуман, биринчи бўлимнинг ушбу нашри муаллифни нимаси билан қониқтирмади?
Аввало, А.Қодирийнинг бу қадар умидсизланишига объектив сабаб мавжуд бўлганини таъкидлаш зарур. «Ўтган кунлар»нинг дастлабки учта нашри («Инқилоб» журнали, 1925 йил ва 1926 йил нашрлари) араб ёзувида амалга оширилган. Ушбу нашрлар ёзув ислоҳоти амалга оширилаётган пайтга тўғри келиб, ислоҳот араб тили фонетик хусусиятларига мосланган ёзувни ўзбек тили хусусиятларига мослаштириш мақсадини кўзлар эди. Ислоҳот жараёни кечаётган бир пайтда нашриёт ва босмахона ходимларининг аксарияти ҳали бу ислоҳ моҳиятини англаб, янги имло қоидаларини тўла ўзлаштириб улгурмаганлари табиий, бу эса давр нашрлари имлосида бусиз ҳам мавжуд турличаликни1 янада кучайтирди. Яна бир жиҳати, зиёлиларнинг ёзув ислоҳотига муносабати, уни амалга ошириш ёки оширмаслик, қай тарзда амалга ошириш лозимлиги борасидаги қарашлари ҳам фарқланарди. Жумладан, 1921 йил Тил ва имло қурултойида айрим илғор фикрли тилшунослар араб тилигагина хос бўлган ҳарфларни ўзбек алифбосидан чиқариш ҳақида фикр билдирганлар. Аммо бунга ҳали жамият зиёли қатламининг бари ҳам тайёр эмасди. Шу сабабли ҳам зиёлилар ўртасида фикрий ажралишлар юзага келади: А.Фитрат янги имлочилар тоифасига, А.Зоҳирий, Мунаввар қори кабилар ўрта имлочилар сирасига кирар эди. Шунга қарамай, қурултойда имло хусусида жуда муҳим қарорлар қабул қилинади: алифбога олтита унли киритиш ва ундан фақат араб тилига хос товушларни билдирувчи ҳарфларни чиқариш, ўзбек тилига хос қалинлик ва ингичкаликни эътиборга олиш, ўзлашма сўзларни ўзбек тили қонуниятларига мослаштириш ҳақидаги қарорлар шулар жумласидандир. «Ўтган кунлар»нинг илк нашрларида шу жараён ўзининг тўла аксини топган.
Анъанага кўра, араб тилини жуда яхши билган эски зиёлиларимиз арабий сўзларни қўллаганларида араб имлосига риоя қилганлар2. Шу боис ҳам ислоҳотдан илгари тайёрланган «Инқилоб»даги нашрда араб тилидан ўзлашган сўзлар, оғзаки нутқда қандай талаффуз қилинишидан қатъи назар, араб имлосига мувофиқ берилган. Буни, масалан, Зиё ()ﺿﻳﺎ шоҳичи, зот ()ﺫﺍﺕ, золим ( )ﻅﺎﻟﻡкаби сўзларнинг ёзилишида кузатиш мумкин. 1925 ва 1926 йил нашрларида эса бу ҳол учрамайди, барча ўринларда «зе» ( )ﺯҳарфи қўлланган. Шунингдек, араб тилидан ўзлашган сўзларда қисқа унлиларнинг ёзувда ифодаланмаслигига «Инқилоб» журналида амал қилинган. Масалан, Ҳасанали сўзи журнал нашрида ()ﺣﺳﻥ ﻋﻠﻲ тарзида ёзилган бўлса, 1925 йил нашрида ()ﺣﻪ ﺳﻪ ﻥ ﻋﻪ ﻟﻲ шаклида берилган. Шу сўзнинг журнал ва кейинги нашрларда ифода этилишига эътибор қилинса, унинг нашрдан нашрга ўзбекчалашиб борганига гувоҳ бўламиз. Журналда у араб имлосига тўла мувофиқ тарзда берилган. 1925 йил нашрида унлилар ислоҳга мос ифодаланган бўлса ҳам, у икки сўз шаклида ажратиб (араб имлосига мос) ёзилган. 1926 йил нашрида эса қўшиб ёзилган ()ﺣﻪ ﺳﻪ ﻧﻪ ﻟﻲ, натижада «али»нинг қўшимча экани аниқ кўзга ташланади, сўз ўзбек тилига тўла мослашади.
Имлодаги бу ислоҳотлар (ҳарфлар сонининг қисқариши, унлиларнинг ёзувда аниқ ифода этилиши ва б.) савод чиқариш жараёнининг тезлашиши ҳамда самарали бўлишида, аудиторияси кенгайиб бораётган нашрлар фаолиятида жуда муҳим эди. Яъни, имло ислоҳоти зарурат эди, бас, буни Абдулла Қодирийдек одам англамаслиги, гарчи айрим жиҳатларига қўшилмаса-да, умуман қабул қилмаслиги мумкин эмас. Буни «босилиши чоғида ўзи ҳозир бўлған» 1926 йил нашрининг шу ислоҳотга мувофиқ амалга оширилгани ҳам тасдиқлайди. Демак, гарчи биринчи бўлимнинг 1925 йил нашрида имло билан боғлиқ талай чалкашликлар кузатилса-да, бу, бизнингча, адибнинг норозилигини қўзғаган асосий сабаб бўлолмайди.
«Инқилоб» журнали саҳифаларини кузатар эканмиз, романнинг бобларига ном қўйилмасдан, фақатгина рақамлаб кетилганини кўрамиз. Худди шу ҳолат 1925 йил нашрининг дастлабки етти бобида ҳам кузатилади. 7-бобдан бошлаб эса улар рақамланиши билан бирга номланиб ҳам кетилади. Бобларнинг номланиши 1926 ҳамда 1933 йил нашрларидан деярли фарқсиздек. Бироқ 1925 йил «Икки ёқда» деб номланган 9-боб 1926 йил «Қаршилаш», «Кутилмаган иш» номли 11-боби «Кутилмаган бахт», «Нажот истаб» номли 14-боб «Нажот истаб Тошкандга» тарзида ўзгартирилган. Ўзгаришлар табиатига эътибор берилса, улар бобнинг мазмун-моҳияти ва муаллиф ниятига мос тушганини сезиб олиш қийин эмас. Яъни, бу ўзгаришлар бадиий жиҳатдан муваффақиятли саналади. Дейлик, Отабек Ҳасаналининг совчилигидан бехабар, шунга кўра «Икки ёқда»дан кўра (бу ном уста Алимнинг совчисини кутаётган пайтдаги ҳолатига кўпроқ мос) «Қаршилаш» деб номлангани маъқулроқ. Ёки Кумуш учун куёвнинг Отабек бўлиб чиқиши «кутилмаган бахт» бўлгани ҳолат ва ҳақиқатга мосроқ экани ҳам шубҳасиз. Шунга кўра, бу ўзгаришлар асло нашриёт ходимлари томонидан эмас, балки адибнинг ўзи томонидан киритилгани ҳақиқатга яқинроқ. Бундан кўринадики, А.Қодирий роман «Инқилоб»да эълон қилинганидан сўнг унга танқидий назар билан қарай бошлаган, маълум ўзгаришлар киритган.
Романнинг «Инқилоб»даги нашри билан китоб бўлиб чиқиши орасида беш йиллик масофа бор3 – бу вақт ичида адибнинг маҳорати қайралгани, диди янада инжалашгани, ҳаётни ва унинг гултожи бўлмиш инсонни теранроқ идрок эта бошлагани шубҳасиз. Энг муҳими, ёзувчи ўз асаридан тамом узилган, энди унга четдан назар солишга, демак, ундаги «удур-будурларни» кўриш ва бартараф этишга ҳар жиҳатдан тайёр эди. Бироқ адибнинг бунга ҳали қўли етмаган: узрномада «босилиши чоғида ҳозир бўлолмағани»дан ўкинган А.Қодирий бу пайтда Москвада – Олий Адабиёт курсида таҳсил олаётган эди. Яъни, асар китоб ҳолида босилиши олдидан А.Қодирий уни қайта назардан ўтказиш имконига эга бўлмаган – «беш йиллаб босила олмай» нашриётда ётган қўлёзма, ниҳоят, 1925 йилда дунё юзини кўрган. Бироқ унга энди ўзга нуқтадан – беш йиллик ҳаётий ва ижодий тажриба юксаклигидан қараган муаллиф қониқмаган. Бундай дейишимизга асос шуки, биринчидан, «Инқилоб» журналидаги нашр билан 1925 йилда чоп этилган биринчи китоб (биринчи бўлим) матнлари, жузъий фарқларни айтмасак, бир-бирига асосан мос келади; иккинчидан, 1926 йил нашрида муаллиф матнга жиддий таҳрирлар киритган. Бунга амин бўлиш учун ҳар икки нашрдаги «Хон қизига лойиқ йигит» бобини қиёслаб кўриш кифоя.
Бобнинг 1925 йил нашридаги илк жумласини ўқиймиз: «Отабек, мундаги икки ёт кишини танимағанлиқдан бир-икки қайталаб кўз остидан ўтқузар экан Зиё шоҳичи танитиб деди: ...» 1926 йил нашрида жумла қуйидагича таҳрир қилинган: «Отабек ўзи билан кўришган мундаги иккита ёт кишини танимағанлиқдан бир-икки қайта уларни кўз остидан кечирди. Буни пайқаған Зиё шоҳичи уларни Отабекка танитди: ...» Аввало, таҳрир қилинган жумла эпик ҳикоялашга мослиги, ҳолатни тасвирда жонлантириши жиҳатидан ютуқли. Иккинчи жиҳати, гарчи таҳрирда битта ўрнига иккита жумла ҳосил бўлса-да, улар мазмунан яхлитлашади: биринчи жумла Отабекнинг ҳолатини ўқувчи тасаввурида жонлантирса, иккинчиси шу ҳолатни Зиё шоҳичи нигоҳи орқали ҳам кўриш имконини беради. Яъни, Зиё шоҳичининг сезгирлигини («буни пайқаган») таъкидлаш орқали Отабекнинг айни чоғдаги ҳолати ёрқин кўрсатилади. Яна, «бир икки қайталаб кўз остидан ўтказмоқ»да, агар Зиё шоҳичининг сезгирлигига урғу берилмагани назарда тутилса, бироз ошкоралик борки, бу нарса Отабекдек андишали йигитга хос эмас; «бир икки қайта уларни кўз остидан кечирди»да эса, агар Зиё шоҳичининг сезгирлигига урғу берилгани эътиборга олинса, бироз пардали, сездирмасдан амалга оширилган ҳаракат англашилади.
«Ўткан кунлар»нинг кўп ўринларида, хусусан, биз таҳлилга тортган «Хон қизига лойиқ йигит» бобида объектив тасвир йўсини етакчилик қилади: бунда ҳикоя қилиш эмас, тасвирлаш (тасвир орқали ҳикоя қилиш) йўлидан борилади. Бу эса, табиий, тасвирда юксак даражадаги аниқликни тақозо қилади, токи ўқувчи тасвирланган ҳаётий ҳолатни тасаввурида жонли гавдалантира олсин, қаҳрамонларнинг хатти-ҳаракатларию юз-кўз ифодаларини «кўриб», гап-сўзларини «эшитсин». Бизнингча, А.Қодирий таҳрирга қўл ураркан айни шу мақсадларни кўзлаган, ҳар ҳолда, натижа шундай дейишимизга асос беради. Бунга амин бўлиш учун 1925 йил нашридан каттароқ парчани олайлик-да, унинг қандай таҳрир қилинганини кўздан кечирайлик:
« – Мани эслай оласизми, <Ота>бек?
Отабек диққат ва илтифот {эътибор} билан қутидорни кузатдида{иб} жавоб берди:
– Йўқ амак(!)
– Ёшингиз нечага борди? {Неча ёшға бордингиз}
– 24 {Йигирма тўрт ёшға...}
Қутидор ўзича нима тўғрисидадир ҳисоб юритди(-)да <деди>:
– Воқеъан сиз мани эслай олмас<ға ҳақли>сиз.{!-деди,-}<Чунки> ман Тошкандда қутидорлиқ қилған вақтимда сиз уч-тўрт {беш-олти} ёшлиқ бола эдингиз. {...}
Гўё, ки ман Тошкандда кечагина турған каби {дек ва} кечагина сизнинг ҳавлингизда меҳмон бўлған каби{дек}ман. {...} Аммо ҳақиқатда орадан (ўн беш-)йигирма йил<лаб вақт> ўтиб сиз ҳам катта йигит бўлғансиз,{;} умр отилған ўқ эмиш!..
– Сиз, бизнинг ҳавлида бўлғанмисиз?
– Кўб марталаб меҳмон бўлдим. (– деди қутидор,–) Ул вақтда бобонгиз ҳам ҳаётда эдилар. {!}
Бу иккисининг сўзларига қулоқ бериб {солиб четда} ўлтурған Ҳасанали Отабекка деди {ҳам гапга аралашди}:
– Амакингиз <(қутидор)> бизнинг ҳавлига келиб юратурған вақтларида сиз ёш бола эдингиз(,) бек. {!–деди,–} Амакингиз сизни саройларға ҳам олиб тушар эди(лар)».4
Биринчи жумла 1926 йил нашрида «Мени эслай оласизми, бек?» тарзида ўзгартирилган. Бизнингча, «Отабек» ўрнида бироз расмийроқ «бек» мурожаати ҳолатга мосроқ – қутидордек серандиша киши, қаршисида йигирма йиллар илгари ўзи қўлида кўтариб юрган йигит турса ҳам, у билан энди қайта танишаётир, бас, унинг расмийроқ муносабатда бўлиши табиийроқ. Адиб иккинчи жумладаги «илтифот» сўзини «эътибор»га алмаштирганида ҳам ҳолатга мосликни назарда тутади. Ҳолат шундайки, Отабекнинг қутидорга муносабати ўзгачароқ (бунинг туб сабаби унинг ўзига ва зийрак ўқувчига аён), лекин буни имкон қадар сездирмасликка уринаётир. Шундай экан, «илтифот билан қараш» бу ўринда ҳолатга мос эмас: бу Отабек учун ўзини «фош этиш» бўлур эди. Феъл шаклидаги ўзгаришга келсак, «кузатди-да» дейилганда ҳаракатнинг навбатма-навбат (яъни, аввал маълум муддат кузатиб туриш ва кейин жавоб бериш) амалга ошгани англашилса, «кузатиб»да бир пайтдалик маъноси мавжуд. Табиийки, ёши улуғ одамни саволига жавоб бермай кутдириб қўйиш суҳбат одобига тўғри келмаганидек, Отабек табиатига ҳам мувофиқ эмас, демак, таҳрирнинг сабаби шу билан изоҳланиши мумкин. Кейинги ўзгариш ёш масаласидаги савол-жавобда кўрилади: 1926 йил нашрида қутидорнинг саволи «Неча ёшга бордингиз?» тарзида берилган. Аввалги нашрда Отабекнинг жавоби бироз тўмтоқроқ (балки, қўполроқ) туюлса ҳам, у саволнинг қўйилишига мос эди. Бундан қониқмаган адиб саволни ўзгача тартибда қўяди ва шунга мос жавоб олинади: «Йигирма тўрт ёшға...» Бу Отабекнинг жавобини силлиқлаш, унинг характер мантиқига мувофиқлигини таъминлаш мақсадида амалга оширилади. Худди шундай ҳол қутидорнинг «эслай олмасға ҳақлисиз» деганини «эслай олмассиз» дея ўзгартирилганида ҳам кузатилади. Зеро, аввалги ҳолида «ҳақлисиз» дейилиши билан қутидор томонидан суҳбатдошига марҳамат қилинаётгандек, ҳақ берилаётгандек, кечириб қўйилаётгандек туюлса, кейингисида эслай олмасликнинг табиийлиги таъкидланади – ёши улуғ, кўпни кўрган одам сифатида қутидор ёш суҳбатдошини ҳижолатдан чиқаришга интилгани кўрилади. Бу билан адиб қутидор сийратига муҳим бир чизги тортишга эришади. Бундан ташқари, қутидорнинг гапида йиллар ҳам таҳрир қилинган: «уч тўрт ёшлиқ» ўрнига «беш-олти ёшлиқ», «йигирма йиллаб вақт» ўрнига «ўн беш-йигирма йил» тарзида ўзгартириш киритилган. Шу йўл билан адиб қаҳрамон нутқининг мантиқан тўғри ва ишонарли бўлишига эришади – вақтнинг тахминий доирага олингани ҳеч бир эътирозга ўрин қолдирмайди. Гапдаги «каби» кўмакчи сўзининг «-дек» қўшимчасига алмаштирилгани эса қаҳрамон нутқини китобийлик қусуридан фориғ этади, уни жонли сўзлашувга мувофиқ этади. Шуниси диққатга моликки, ёзувчи таҳрирда майда тафсилотларни ҳам назардан қочирмасликка интилади. Масалан, Ҳасанали ҳақидаги гапда «қулоқ бериб» ўрнига «қулоқ солиб четда ўлтурған», «Ҳасанали Отабекка деди» ўрнига «Ҳасанали ҳам гапга аралашди» тарзида ўзгартириш бўлгани суҳбат жараёнининг ҳаёт ҳақиқатига мос тасвирланишини таъминлаган. Негаки, ўқувчи аввалги бобда Ҳасаналининг «қул» эканини билиб олган, бас, Фарғонанинг катта бойлари даврасида унинг тенг ҳуқуқли аъзо бўлиб ўтиришига ишонолмайди. Киритилган ўзгариш шу ҳолнинг олдини олади, Ҳасаналининг даврадаги ўрнини таъкидлаб ўтади. Келтирилган парчага диққат қилинса, унинг, айтилганлардан ташқари, тиниш белгиларининг ишлатилиши, матннинг техник шакллантирилиши (мас.: муаллиф ва қаҳрамон нутқи) жиҳатларидан ҳам сезиларли таҳрирга учраганини яққол кўриш мумкин.
Юқорида А.Қодирий «Ўтган кунлар»ни таҳрир қиларкан унга беш йиллик тажриба юксаклигидан, муҳими, четдан қараганини бежиз таъкидламадик. Ҳа, илгари – Кумушнинг ўлимига куйиб йиғлаган пайтлари – адиб чин маънода асар ичида яшаган, орадан маълум вақт ўтгачгина унга четдан қарамоқда. Асарнинг ичида яшамоқ ва унга четдан қарай олмоқни бирлаштирган нигоҳ – том маънодаги профессионал нигоҳ, бундай нигоҳ эгаси асарнинг маълум эпизодида яшагани ҳолда ўша эпизодни бутун ичида кўришга қобил бўлади. А.Қодирий амалга оширган айрим таҳрирлар кўздан кечирилса, бунга яна бир карра ишонч ҳосил қилиш мумкин.
Маълумки, А.Қодирий романда «сир тутиш» усулидан фойдаланган – бошдаёқ Отабекнинг ошиқлиги айтилса-да, кимга ошиқлиги ошкор қилинмайди. Албатта, бу усул ўқувчи қизиқишини ошириши, уни фаол ва синчков ўқишга ундаши жиҳатидан жуда муҳим. Романнинг 1925 йил нашрида таҳлилга олинган бобнинг бошларида «На учундир, Отабек билан қутидорнинг кўзлари бир-бирларига тез-тез учрашмакда эдилар» деган жумла борки, ундаги «на учундир» ўша «сир»га очиқ ишорадек бўлиб қолади – бу эса, табиий, қўлланган усулнинг бадиий-эстетик қимматини туширади. Зеро, мазкур усул қўлланганида ўқувчи гоҳ «сир»нинг тагига етгандай, гоҳ уни еча олмагандай тасаввурда бўлиб туриши муҳим. Шуни назарда тутган ҳолда адиб бутун талабидан келиб чиқиб 1926 йил нашрида жумлани «Таништиришдан сўнг Отабек билан қутидорнинг кўзлари бир-бирларига тез-тез учраша бошладилар» тарзида таҳрир қилиб беради. Таҳрир қилинган жумлада ҳеч бир ишора йўқ, муаллиф мавжуд фактни («кўзлари бир-бирларига тез-тез учраша бошла»ганини) қайд этиш билан кифояланади – шу ҳисобга қўлланган усулнинг эстетик қиммати сақлаб қолинади. Зеро, ўқувчи фактни мушоҳада этаркан, энди буни бир томони қутидорнинг Отабек билан суҳбатга мойиллигига йўяди – яна «сир»нинг тагига етган-етмаган ҳолича қолади.
Шунга ўхшаш ҳолга сал кейинроқ ҳам дуч келамиз. Отабек суҳбатдошларига Азизбек билан отаси муносабатини англатиш учун «шу яқин оралардағина бўлиб ўтган иш»ни ҳикоя қилиб беради-да, ўз сўзини «Мана кўрдингизми, отамнинг мушовирлик қадрини» деган хитоб билан якунлайди. 1926 йил нашрида бу хитоб «Мана кўрдингизми, отамнинг қадру қийматини» тарзида таҳрир қилиб берилган. Нега? Негаки, А.Қодирий гуманист санъаткор эди, ўз замонида уни ўйлатган, тинчлик бермай қийнаган муаммолардан бири – шахс эрки, қадр-қиммати масаласи бўлган. Шу боис ҳам гуманист санъаткор сифатида А.Қодирий эрк масаласини анчайин кенгроқ, кўламлироқ қўйди: ўз даврида урф бўлган миллат эрки масаласини адиб ҳар вақт шахс эрки масаласи билан боғлаб талқин қилди. Юқоридагича таҳрир ҳам бутун талаби – муаллифнинг ғоявий нияти, асарнинг концептцал бутунлиги билан боғлиқдир. Зеро, таҳрир натижасида маъно урғуси ҳукмдор қаршисида амалдор қадри-қиммати масаласидан умуман инсон қадр-қиммати масаласига кўчирилди, асар тўқимасидан қизил ип бўлиб ўтган ғоявий лейтмотив яна бир карра таъкидланди.
Бошқа бир таҳрир концептуал бутунлик билан бирга характер бутунлигини таъминлашга хизмат қилади. Отабек Шамай хотиротини сўзлаб бергач, «ўриснинг идора усули» билан Туркистон идора усулини қиёсларкан: «Бизнинг идорамиз бу кунги тартибсизлиги билан кета берганида кофир қўлига маҳкум бўлувимизни ўйлаб (худо у кунни кўрсатмасун) бутун авқотимни қайғи билан ўткузмоққа мажбур бўлдим» дея эътироф этади. 1926 йил нашрида бу жумла қисқартирилиб, «Бизнинг идорамиз бу кунги тартибсизлиги билан кета берса ҳолимизнинг нима бўлишиға ақлим етмай қолди» тарзида берилади. Албатта, бугунги кунда бу қисқартиришни сиёсий сабаб билан изоҳлаш, адиб шунга мажбур бўлган дейиш осонроқ кечади. Иккинчи томони, бу эҳтимолни мутлақо инкор қилиш фикридан ҳам йироқмиз. Бироқ шунда ҳам, бизнингча, қисқартириш том маънодаги бадиият нуқтаи назаридан амалга оширилган. Ҳартугул, таҳрирнинг бадиий самараси шундай ўйлашимизга асос беради. Гап шундаки, биринчидан, бу гап Отабек бунгача айтган гаплар руҳига тўла мувофиқ эмас. Зеро, Отабек руслардаги идора усули ҳақида ҳавас билан гапириб, улардан ўрнак олиш, ўз элини улар қаторида кўриш орзусини қиларкан, мабодо кўнгил тубида бўлганида ҳам, ҳеч йўқ бунгача айтганларининг сомеъларга таъсирини йўқотмаслик учун бу гапни айтмслиги жоиз. Иккинчидан, гапдаги ошкор публицистик руҳ, хусусан, қавс ичида берилган «худо у кунни кўрсатмасун» хитоби унинг Отабекка эмас, кўпроқ роман устида ишлаётган адибга тегишли эканини фош этиб туради. Учинчидан, худди шу фикр кейинроқ Юсуфбек ҳожи тилидан ҳам айтилади. Лекин айтишда ҳам айтиш бор. Ёзувчи бу гапни айтишга Юсуфбек ҳожини обдон тайёрлаб боради, шундайки, ўқувчи Юсуфбек ҳожи айни шу гапларни айтмаслиги мумкин эмаслигига ишонади, ҳожининг буни айтишга маънавий ҳаққи борлигини ҳис этади. Мабодо таҳрир қилинмай, бу фикрлар Отабек тилидан декларатив баён этилган бўйича қолганида, Юсуфбек ҳожи нутқининг таъсир кучига путур етган бўлур эди. Демак, санъаткор нигоҳи билан қараган А.Қодирий айни шу нарсани чуқур ҳис қилгани учун ҳам жумлани қисқартирган.
А.Қодирий 1925 йил нашрида таҳрир қилган қатор ўринлар кузатилса, уларнинг услубий равонликка эришиш, ортиқча такрорлар, кераксиз тафсилотлар ва ғализликларни бартараф этиш мақсадида амалга ошганини кўриш мумкин. Бу эса, 1925 йил нашри «Инқилоб» журналига асосан мос келиши эсга олинса, ўтган йиллар мобайнида адибнинг қалами қайралгани, маҳорати юксалганини яққол намойиш этади. Матнда бу хилдаги таҳрирларнинг ғоят кўплигини қайд этган ҳолда, биз айрим парчаларни қиёслаш билан кифояланамиз.
1925 йил нашрида Отабекнинг зиёфат чоғидаги ҳолатини тасвирловчи мана бу жумла бор: «Зиё шоҳичи билан ўғли Раҳматнинг сония сайин меҳмонларни дастурхондағи варақи сомсаларға, анор ва нокларга қистоқлари бошқаларнинг иштиҳоларини очмоққа сабаб бўлса ҳам, аммо бизнинг Отабекка сира ҳам асар этмас, ул қандайдир бир хаёл ичида ўлтурмакда эди». Бадиий мулоқот нуқтаи назаридан қаралса, адибнинг мақсади Отабекнинг зиёфатда ҳамсуҳбатларидан ажралиброқ, «хилват дар анжуман» қабилида ўтирганини кўрсатиш ва шу орқали унинг руҳиятида кечаётган қандайдир ҳолатга ишора қилишдир. Яъни ёзувчи ўқувчининг қизиқишини кучайтириш, унинг хаёлида илгарироқ пайдо қилинган «нега?»га яна бир урғу беришга ҳаракат қилади. Жумлада бу мақсадларга эришиш учун зарур бўлмаган тафсилотлар мавжудлигини, нутқнинг ҳар вақт «тежаш»га (экономия принципи) интилишини эътиборга олсак, муаллиф жумлани қуйидагича таҳрир қилгани асосли кўринади: «Зиё шоҳичи билан ўғли Раҳматнинг ҳар замон меҳмонларни дастурхонға қисташлари бошқаларнинг иштиҳоларини очишқа сабаб бўлса ҳам аммо бизнинг Отабекка сира ҳам асар қилмас, хаёлланиб ўлтурар эди». Эътибор қилинса, таҳрирда бошқа ўзгаришлар ҳам киритилгани, улар жумланинг услубий равон, мазмуний жиҳатдан аниқ бўлишига хизмат қилгани кўринади. Жумладан, мезбоннинг «сония сайин» дастурхонга қисташи иштаҳани очиш ўрнига бўғиши мумкинки, унинг «ҳар замон» деб ўзгартирилгани мақсадга мувофиқ. Ёки «ул қандайдир бир хаёл ичида ўлтурмакда эди» дейилганда яна мақсадга очиқ ишора («қандайдир») бор, боз устига, Отабек ўзининг ҳолатини имкон қадар сездирмаслик пайида, шунинг учун «хаёлланиб ўлтурар эди» дейилгани маъқул. Зеро, биринчи ҳолда хаёлга кўпроқ берилиб кетганлик маъноси мавжудки, бу қаҳрамон ҳолатини аниқ тасвирлашга монелик қилади.
Яхши маълумки, диалогларнинг жонли ва тўлақонли бўлиши замонавий насрда бадиийликни таъминловчи муҳим омиллардандир. «Ўтган кунлар»нинг аввалги нашрлари кузатилса, уларда диалогларни беришда ўтган аср бошларида яратилган насрий асарларга хос жиҳатларни кўриш мумкин. Жумладан, кўпинча диалогларни шакллантиришда драматик асарларга хос унсурлардан (ремаркалар, нутқ эгаси номини алоҳида сатрга чиқариш ва б.) фойдаланилгани кузатилади. Ҳолбуки, насрда диалог имкониятлари жуда кенг, у драмадаги каби ортиқча тафсилотларга, шарҳларга мухтож эмас – диалогни англаш контексти бениҳоя кенг. Албатта, ўтган йиллар давомида кўп ўқиб-ўрганган адиб буни жуда яхши билган, шундай экан, диалогларни аввалги ҳолича қолдириши мумкин эмас эди. Мисол учун аввалги нашрдаги қуйидаги диалогни олайлик:
« – Азизбек бу кунда ҳам Тошкандга ҳокимми?
– Ҳали ҳам ҳокимимиз ўша Азизбекдир.
Бу ўрунда сўзга Хомид аралашди:
– Сотқи бек кетсун, Азиз бачча денг.
Яқинғинада Мусулмончўлоқнинг базми Азиз бачча билан қизар эди! – деди-да...»
Кейинги нашрда ушбу диалог қуйидагича таҳрирга учраган:
« – Азизбек бу кунда ҳам Тошкандга ҳокимдир?
– Шундоғ.
– Сотқи бек кетсун, Азиз бачча денг!– деди Хомид ва Акрам ҳожига қараб кулди,– Яқинғинада Мусулмончўлоқнинг базими шу Азиз бачча билан қизир эди!– деди...»
Аввало, бу ўринда репликаларнинг жонли, берилаётган савол ва жавобларнинг мантиқли бўлишига эътибор қаратилган. Жумладан, Акрам ҳожи саволни билмаганини билиб олиш мақсадида бераётгани йўқ, унинг учун бу суҳбатни бошқа мавзуга буриш воситаси, холос. Шу сабабли ҳам саволга «ҳокимми?»дан кўра «ҳокимдир?» шакли кўпроқ мос келади. Негаки, саволнинг бу тарз қўйилишида ички тасдиқ маъноси ҳам бор. Иккинчидан, диалогда «тежаш» принципи, айниқса, изчил қўлланиши эътиборга олинса, Отабекнинг «Ҳали ҳам ҳокимимиз ўша Азизбекдир» тарзида муфассал жавоб бериши ҳам нотабиий кўринади. Учинчидан, «бу ўрунда сўзга Хомид аралашди» тарзидаги муаллиф шарҳи диалогнинг жонли чиқишига, суҳбат динамикасига путур етказмоқда. Чунки Хомиднинг луқмаси Акрам ҳожига қаратилган экан, унинг Отабекка гал бериб-бермай айтилгани равшан. Шуларга кўра, кейинги нашрдаги таҳрирлар диалогнинг суҳбат жараёнига мос шакллантирилишини таъмин этган дея оламиз.
Диалогнинг қай тарзда қурилгани шаклга тааллуқли масала бўлса-да, у мазмунни ифода этишда, хусусан, суҳбат руҳини, суҳбатдошлар руҳий ҳолатини ифодалашда муҳим аҳамиятга моликдир. Шуни чуқур ҳис этган ҳолда А.Қодирий 1925 йил нашридаги диалогларнинг деярли барчасига муайян ўзгаришлар киритган.
Диалоглардаги таҳрирларни учта гуруҳга ажратиш мумкин. Уларнинг биринчиси давр ёзуви билан боғлиқдир. Гап шундаки, 20-йилларда ҳали диалогларни беришнинг умумий ва қатъий қоидалари ишлаб чиқилмаган, ўзбек тилидаги нашрларда бу масалада ҳам турличалик кузатилар эди. Масалан, 1925 йил нашрида Отабекнинг луқмаси қуйидагича берилган:
«– Ота қадрдонлари билан танишдиришингиз учун раҳмат амак деди, ва қутидор билан Акрам ҳожиға тавозуланиб, отам сизнинг каби яқин дўстлариға ғойибона салом айтишни менга амонат топширған эдилар!»
Кўриб турганимиздек, қаҳрамон ва муаллиф нутқларининг бир-биридан ажратилмагани, тиниш белгиларининг маълум тартибда ишлатилмагани диалогни жонлиликдан маҳрум этади – замонавий насрга хос «саҳнавийлик» эффектига путур етказади. Кейинги нашрда ушбу реплика қуйидагича таҳрир қилинган:
«– Ота қадрдонлари билан танишдирғанингиз учун раҳмат, амак! – деди ва Акрам ҳожи билан Мирзакарим акага тавозуланди,– Отам сизлардек яқин дўстларига салом айтишни менга амонат топширған эдилар!»
Албатта, таҳрир давомида услубий ғализликлар силлиқланиб, ортиқчаликлар бартараф этилган. Лекин диалог шаклининг тартибга солингани муҳимлиги жиҳатидан булардан асло кам эмас. Чунки кейинги шакл суҳбатни жараён сифатида қабул қилиш, ўқувчига бу жараённи «кўриш» ва «эшитиш» имконини беради.
Иккинчи хил таҳрирлар муаллиф гапининг ўрнини ўзгартириш, йўқ ўринларга киритиш каби амалларни ўз ичига олади. Масалан, Акрам ҳожи билан Отабек диалоги:
«– Отангиз Азизбекнинг мушовири экан, на учун уни бир оз бўлса ҳам йўлға солмайдир?
Отабек енгилча илжайдида жавоб бера бошлади:
– Кечирингиз, амак. Сиз отамнинг мушовирлиғини бошқачароқ англағанға ўхшадингиз». 1926 йил нашрида келтирилган диалогда таҳрирнинг ҳар икки кўриниши амалга оширилган:
« – Отангиз Азизбекнинг мушовири экан, – деди Акрам ҳожи,– нима учун уни бир оз бўлса ҳам йўлға солмайдир?
– Кечирингиз, амак, – деб Отабек кулимсиради,– Сиз отамнинг мушовирлиғини бошқачароқ англағанға ўхшадингиз».
Биринчи жумлага муаллиф изоҳининг киритилгани гап эгасини танитишгагина хизмат қилибгина қолмайди, у муҳим нуқтадаги паузани таъкидлайди ҳам. Яъни бу гапнинг оҳангини ёзувда ифодалашга хизмат қилувчи қўшимча восита бўлиб, ўқувчига ўша оҳангни «эшитиш»ни осонлаштиради. Эътибор қилинса, иккала вариантдаги қаҳрамонлар руҳий ҳолати, юз-кўз ифодалари, хусусан, Отабекнинг гап оҳанги бир-биридан жиддий фарқланади. Зеро, Акрам ҳожининг гапидан сўнг «Отабек енгилча илжайдида жавоб бера бошлади» дейилишидан Отабек суҳбатдоши устидан кулаётгандек, уни менсимагандек бўлиб кўринади. Аслида, ёзувчи бундай демоқчи эмас, шунинг учун кейинги вариантда ўз шарҳини таҳрир қилиб қаҳрамон гапи орасига жойлайди: «Кечирингиз, амак, – деб Отабек кулимсиради, – Сиз отамнинг мушовирлиғини бошқачароқ англағанға ўхшадингиз». Кўрамизки, кейинги вариантда ҳам Отабек Акрам ҳожининг фикрини инкор қилади, бироқ буни одоб, андиша доирасидан заррача чекинмаган ҳолда амалга оширади: энди унинг кулимсираши ҳам гўё узрхоҳликнинг давоми, шуни таъкидловчи воситага айланади.
«Хон қизига лойиқ йигит» бобининг 1926 ва 1933 йил нашрларидаги матнларида ҳам маълум фарқлар мавжуд. Айтиш керакки, бу фарқларнинг аксарияти, бизнингча, янги ёзув табиати билан боғлиқ бўлиб, кўпроқ сўз ва сўз шаклларининг ёзилиши, тиниш белгиларининг қўлланишида кузатилади. Шу билан бирга, 1933 йил нашрида жумладаги айрим сўзлар тушириб қолдирилган ёки бошқасига алмаштирилган ўринлар ҳам учрайди ва албатта, бу хил тафовутлар юзага келиш сабаблари жиҳатидан фарқланади.
1933 йил нашрида сўз тушириб қолдирилган ўринлар кузатилса, уларнинг кўпроқ техник ҳодиса эканлиги, яъни бунинг босмахона айби билан юз бергани кўринади. Масалан, 1926 йил нашрида қутидор «қора қош, қора кўз, <кўркам юз,> яхшиғина кийинган» дея таърифланса, кейинги нашрда «кўркам юз» сифати тушириб қолдирилган. Ҳолбуки, уни тушириб қолдиришга ҳеч бир зарурат йўқ, яъни бу мақсадли таҳрир натижаси эмас. Тўғри, бу ўринда сўзнинг тушириб қолдирилиши жумланинг услубий қурилишига зиён етказган эмас. Бироқ қаҳрамон портрети унга муаллиф муносабатини ифодалаш ва ўқувчида шунга мос муносабатни шакллантириш воситаси экани эътиборга олинса, конкрет чизгининг йўққа чиқарилиши зарарга ишлагани аён бўлади. Бундан фарқли равишда «Қутидор тағин <нимадир> айтмоқчи бўлганди» жумласида «нимадир», «бир-икки қайта <уларни> кўз остидан кечирди» жумласида «уларни» сўзларининг тушириб қолдирилгани жумла қурилишида ғализликларни юзага келтирган. Модомики, кўриб ўтилган ўзгаришлар озми-кўпми зарарли экан, уларнинг муаллиф томонидан киритилиши мумкин эмас, булар «мусаҳҳиҳларнинг мусоҳалалари орқасида» юзага келгандир.
Юқоридагилардан фарқ қилароқ, жумладаги сўзнинг бошқа сўз билан алмаштирилиши ёки янги сўз киритилиши билан боғлиқ тафовутлар мақсадли таҳрир натижасидир. Масалан, эл-юрт қайғусини чеккан Отабек нажотни ғаразгўйларни «иш бошидан қувлаш ва улар ўрнига яхши (оқил) ва холис одамларни ўтқизиш»да кўради. Чамаси, орадан йиллар ўтгач адиб юрт равнақи учун иш бошида турганлар «яхши ва холис» бўлишининг ўзи камлик қилишини ҳис қилган-да, жумлага «оқил» сифатини ҳам киритган. Шунга ўхшаш, 1926 йил нашрида мажлис аҳли «бекнинг оғзиға анқайишиб қолған»ини «Дарҳақиқат, ўз аро битмас низоларнинг асли маншаини ул яхши англаб таҳлил қилар ва дуруст қиймат берар эди» дея изоҳлаганди. Табиийки, ўтган йиллар давомида адибнинг қарашларида ҳам, шундан келиб чиқиб Отабек айтган гапларга муносабатида ҳам муайян ўзгаришлар юз берган. Шундан бўлса эҳтимол, 1933 йил нашрида адиб жумлани «Дарҳақиқат, ўз аро битмас низоларнинг асли маншаини у бир қадар англаб таҳлил қилар ва замониға кўра дуруст қиймат берар эди» тарзида таҳрир қилади
1933 йил нашрида яна бир сўз ўзгариши борки, унга бирмунча кенгроқ тўхталиш жоиз. Мажлис аҳли Отабекни мақтаркан, Хомиднинг ғайирлиги тутади:
«– Балки бегингизнинг тамалари хон қизидадир! – деди истиҳзо билан Ҳомид, – бунақа йигитлар уйланганларида ҳам киши қизини умур бўйи азоб ичида ўтказадирлар!..
Сабабига тушуниш қийин бўлған бу истиҳзога қарши Ҳасанали сукут қилолмади»,– ва, маълумки, боплаб жавобини берди. 1933 йил нашрида кейинги жумладаги «истиҳзога қарши» ўрнига «аччиққа қарши» деб берилган. Сиртдан қараганда, бу ўзгариш фақат такрордан қочиш учундек кўриниши мумкин. Бироқ, бизнингча, сўзнинг ўзгариши Ҳасаналининг руҳий ҳолатига муайян аниқлик киритади. А.Қодирий Ҳомиднинг гапларини гўё Ҳасанали бўлиб «эшитиб кўрди» ва барчага оддий истиҳзо бўлиб кўринган гаплар замирида фарзандидек кўргани Отабекка нисбатан ғайирлик, душманликни сезди. Айни шунинг учун ҳам у «сукут қилолмади» – сукут қилолмас эди.
Юқоридаги кузатишларимиз, гарчи улар асосан бир боб доирасида олиб борилган бўлса-да, «Ўтган кунлар» матнини сайқаллаш борасидаги иш анча узоқ давом этганини кўрсатади. Абдулла Қодирий нашрдан нашрга матнни бадиий жиҳатдан мукаммаллаштириб, унга муайян ўзгартишлар киритиб борган. Жумладан, 1933 йил нашри олдидан ҳам ёзувчи матнни бир сидра кўздан кечирган, унга зарур таҳрирлар киритган. Агар шуни эътиборга олсак, асос матн сифатида ҳозиргидек 1926 йил нашрини эмас, балки адиб ҳаётлигида амалга оширилган нашрларнинг сўнггиси – 1933 йил нашрини қабул қилиш, бизнингча, тўғрироқ бўлади. Боз устига, романнинг 1926 йил ва 1933 йилги нашрлари қиёсланса, кейингиси асосан бадиий-эстетик нуқтаи назардан таҳрир қилинганига амин бўлиш мумкинки, насиб қилса, бу ҳақда бошқа бир мақолада сўз юритамиз.
Изоҳлар
Dilmurod Quronov