«Oʻtgan kunlar» tarjimasi: tahlil va tavsiyalar

Islom Karimov fondining Feysbukdagi sahifasida har qanday oʻzbek kishisini, ayniqsa, ziyolisini befarq qoldirmaydigan, quvonchli bir xabar eʼlon qilindi. Unda aytilishicha, «Fond Oʻzbekistonning YuNESKOdagi doimiy vakolatxonasi bilan hamkorlikda atoqli oʻzbek adibi Abdulla Qodiriyning «Oʻtgan kunlar» romanining ingliz va fransuz tillariga tarjimasiga bosh-qosh boʻlmoqda». Xabarda yana «milliy maʼnaviy boylikka» aylangan ushbu roman tarjimasi «xorij oʻquvchisini oʻzbek xalqining maʼnaviy olami, yuksak badiiy tafakkuri va umrboqiy qadriyat va anʼanalariga oshno etadi» degan xayrli niyat bayon qilingan.¹

Afsuski, mazkur xushxabar hosil qilgan quvonchga jiddiy bir ishtiboh elakishib keladi. U ham boʻlsa... Yoʻq, bir boshdan aytmasa, hech iloji yoʻq. Maʼlumingizki, Abdulla Qodiriy nomi oqlanganidan soʻng, adibning oʻlmas asarini egalariga qaytarishga kirishilar ekan, uni biratoʻla ikki tilda – oʻzbek va rus tillarida chop etishga qaror qilingan. Ehtimol, bu ham oʻziga xos ehtiyot chorasi boʻlgandir. Nima boʻlganda ham, 1958 yilda roman Ye.Bat va O.Smirnova hamkorligidagi tarjimada rus tilida ham nashr qilindi. Albatta, kechagina taqiq ostidagi romanning rus tilida ham eʼlon qilingani, rusiyzabon oʻquvchiga ilk romanimiz bilan tanishish imkoni yaratilganining oʻzi, borki kamchiliklaridan qatʼi nazar, katta voqea boʻlganligi shubhasiz. Biroq, sirasini aytganda, oʻzbek oʻquvchisi koʻziga surtib – hayajonga koʻmilib oʻqigan, kerak boʻlsa butun-butun sahifalarini yod olgan romanni rusiyzabon oʻquvchi oʻrtamiyona asar bilan tanishgan kabi maʼlumot uchun qabul qilib qoʻydi, xolos. Balki, bu gap kimlargadir malol ham kelar, lekin kasbimiz taqozosi bilan koʻplab rusiyzabon oʻquvchilardan oʻzimiz kutgan javobni olish ilinjida qayta-qaytalab taassurotini soʻraganmiz-da. Har tugul, biz kabi oʻylagan boʻlsa bordir, oradan yarim asr oʻtgach M.Safarov romanning yangi tarjimasini taqdim etdi. Tarjimani oʻqiganda eʼtiborga tushadigan birinchi narsa – asliyatni toʻla va aniq berishga harakat qilingani ham shunga dalolat qiladi. Toʻgʻri, hamisha ham maqsadga erishilgan emas, shunday boʻlsa-da, ayni harakatning oʻzi tahsin va ibratga loyiq. Xullas, agar rusiyzabon oʻquvchi ham roman mutolaasi chogʻi koʻngildan kechirganimizu mushohada etganimizning loaqal yarmiga oshno boʻla olsin desak, hozircha ikkala tarjimaga ham tajriba deb qarashimiz kerak boʻladi.

«Oʻtgan kunlar» romanini ruslardan gula koʻtarib «oʻzbek turmushining qomusi» deb atashga toʻla (agar «Yevgeniy Onegin»ga qiyosan olinsa, ortigʻi bilan ham) haqlimiz. Negaki romanda tasvirlangan hayotiy holatlar, maishiy turmush lavhalari, urf-odat va marosim, personajlar xatti-harakatiyu gap-soʻzlari, oʻy-xayollari, oʻzaro munosabatlari – xullas, nimaiki qalamga olingan boʻlsa bari milliy ruhga yoʻgʻrilgan. Shu bois ham oʻzbek oʻquvchisi romanni oʻqib koʻz oldiga keltirgan, anglagan, his etgan, zavqlangan holatlarni oʻzga millat vakilining toʻla koʻz oldiga keltirishi, anglashi, his etishi, zavqlanishi amri maholdir. Zero, milliy ruh, avvalo, tilda yashaydi, bas, oʻzbek oʻquvchisiga birgina soʻz olam-olam maʼno berishi mumkin, chunki bu holda oʻsha soʻz kontekstda – oʻquvchining shu milliy zaminda shakllangan bilimi, dunyoqarashi, xulq-atvori, feʼl-sajiyasi kabilar kontekstida qabul qilinadi.

Toʻy sahnalari, xususan, qutidor xonadoniga kuyov kirib kelishi onlari tasviri yodingizda boʻlsa kerak. Bir jumla-bir jumladan iborat tigʻiz maʼlumotlar oʻquvchi koʻz oʻngida nikoh toʻyining jonli manzaralarini gavda lantiradi. Jumladan, qiz uzatayotgan qutidorga ham bittagina gap ajratilgan: «Qutidor eshik ostida qoʻl qovushtirib mehmonlarni kutib oladir, yer ostidan kuyaviga koʻz qirini tashlab, kishiga sezdirmay oʻzicha kulimsirab qoʻyadir». Oʻzbek oʻquvchisi, ayniqsa, bundan atigi qirq-ellik yillar narida ham aniq izlari saqlangan urf-odatlarimizni unutmagan avlod, qutidorning holatini juda yaxshi tasavvur qiladi. U vaqtlari yangi qaynota-kuyov unashtirilgandan soʻng maʼlum vaqtga qadar bir-biridan «qochib» yurgan, keyin ham bir-birining izzatini joyiga qoʻyganlari holda munosabatlarida koʻrinmas bir chegara daxlsiz saqlangan. Eʼtibor bering, qutidor ham kuyovni quchoq ochib kutib olayotgani yoʻq, aksincha, chetroqda turib koʻz ostidan bir nazar tashlab qoʻymoqda, xolos. Albatta, qizini har jihatdan munosib joyga uzatayotgani, «xon qiziga loyiq» yigitni kuyov qilayotganidan u mamnun, biroq bu oʻrinda qaynotaning mamnunligini ochiq ifodalashi joiz emasda! Shuning uchun ham u «kishiga sezdirmay», «oʻzicha» «kulimsirab qoʻyadi» – shugina, xolos. Eʼtibor bering, ketma-ket mamnunlik ifodasining juda ojiz, sezilmas ekani taʼkidlanmoqda. Xuddi shu jumla rus tiliga birinchi tarjimada «U kalitki, vstrechaya gostey, stoyal kutidor so slojennыmi na grudi rukami; ukradkoy oglyadev zyatya, on dovolno ulыbnulsya» shaklida oʻgirilgan. Xoʻp, bu oʻrinda ham kuyovga yashirincha («ukradkoy») qaralgani aytilgan, lekin «dovolno ulыbnulsya» (asliyatda «mamnunlik» umuman tilga olinmagan) deyilishi bilan mamnunlik ifodasining yashirin, sezilar-sezilmaslik maʼnosi butkul yoʻqolgan. Bundan tashqari, tarjimadagi «oglyadet» feʼli asliyatga butkul zid, chunki narsani boshdan-oyoq, bafurja koʻrib chiqish maʼnosini bildiradi.² Koʻrib turibmizki, bu oʻrinda asliyatdagi milliy boʻyoq tussizlangan desak, haqqimiz ketadi, u butkul yoʻqolgan.

Ikkinchi tarjimada ayni jumlani asliyatga monand berishga harakat qilingan: «U kalitki, vstrechaya gostey, stoit kutidor so slojennыmi na grudi rukami; ispodlobya, krayem glaza poglyadыvaya na svoyego zyatya, on nezametno dlya okrujayushix ulыbayetsya». Bir qarashdayoq bu yerda asliyatga sodiqlik tamoyili yaqqol sezilib turibdi, lekin notoʻgʻri soʻz qoʻllash aksincha natijaga olib kelgan. Birinchidan, ruscha «ispodlobya» soʻzining «xoʻmrayib», «qovoq uyib» maʼnolari faol qoʻllanadi, «qosh ostidan» maʼnosi esa oʻta passiv. Yaʼni bu soʻz «sezdirmay kulimsirash»ga mutlaqo zid, buning ustiga, yangi kuyovga «qovoq uyib» qarash ham gʻalati. Ikkinchidan, «poglyadыvaya» feʼl shakli harakat qayta-qayta amalga oshirilganini anglatadi. Holbuki, nafaqat kuyovga, umuman, boshqa odamga qayta-qayta qarayverish ham atrofdagilar eʼtiborini tortadi, asliyatda esa qutidor birovlarga sezdirmaslik uchun zoʻrgʻagina «koʻz qirini tashlab» olgan, xolos. Koʻryapmizki, har ikki holda ham notoʻgʻri soʻz qoʻllash oqibatida qutidorga tuhmat qilinishidan tashqari milliy oʻziga xoslik yoʻqotilayotir. Darvoqe, har ikki tarjimada ham «qoʻl qovishtirib»-ni «so slojennыmi na grudi rukami» tarzida oʻgirilganki, bu ham milliylikka putur yetkazadi. Zero, oʻzbek tilida «qoʻlini koʻksiga qoʻymoq» bilan «qoʻl qovushtirmoq» amallari farqli: ikkinchisida «qoʻlni, besh panjani birin-ustin kesishtirgan holda» kindik barobarida tutmoq nazarda tutiladi. Albatta, biz koʻrib oʻtayotgan kontekstda ikkisi ham oʻrinli: mehmonlarni qoʻlni koʻksiga qoʻyib kutish ham, qoʻlni qovushtirib kutish ham mumkin. Lekin birinchisida hurmat maʼnosi ustun boʻlsa, ikkinchisida qulluq qilish maʼnosi kuchli, yaʼni qutidorning qoʻl qovushtirishida mehmonlariga xokisorlik bilan xizmatda ekanini bildirish maʼnosi bor. Mehmon atoi xudo deguvchi, ehsonu zakotini qabul qilgan kishidan minnatdor boʻlishni odat qilgan millat uchun, bizningcha, shu ikkinchi holatda mehmon kutish koʻproq toʻgʻri keladi.

Koʻrib oʻtilgan jumla tarjimasidagi kuzatilgan xatolarning asosiy omili, bizningcha, milliy urf-odatlarimizni yetarli darajada bilmaslikdir. Shuning uchun ham mutarjimlar qutidorning ayni paytdagi holati (mamnunligini yashirishga harakat qilayotgani)ni fahmlamaganlar va, tabiiyki, buni tarjimada qayta yaratish vazifasini ham oʻz oldilariga qoʻymaganlar. Aks holda, agar fahmlagan boʻlganlarida, tasvirlangan holat mohiyatiga zid soʻzlarni qoʻllamasliklari kerak boʻlur edi. Aytmoqchimizki, biz koʻrsatgan kamchiliklar hali tarjimaga kirishilmasidan ham oldin, asliyatni oʻqib oʻzlashtirish jarayonidayoq yuzaga kelgan. Yaʼni mutarjim tarjimani bevosita amalga oshirgan boʻlsa, oʻzi, taglama asosida boʻlsa, tabiiyki, oʻsha taglamani tayyorlab beruvchi asliyat mazmun-mohiyatini toʻla anglamagan. Zero, agar asliyat mazmun-mohiyati toʻla anglanganida edi, tarjimada uni rus tili vositasida qayta yaratish maqsadi ustuvor boʻlur edi. Ushbu mulohazalarimizdan tabiiy ravishda kelib chiqadigan «nima qilmoq kerak?» savolini hozircha ochiq qoldiramiz-da, boshqa bir misolga diqqatingizni jalb etamiz.

Domla olti-yetti qaytalab beribgina arang javob ololgan «Sizkim Kumushbibi Mirzakarim qizi, oʻzingizni toshkandlik, musulmon Otabek Yusufbek hoji oʻgʻliga bagʻishlamoq vakolatini amakingiz Muhammadrahim Yoʻldosh oʻgʻliga topshirdingizmi?» savolining birinchi tarjimada berilishi ham eʼtiroz uygʻotadi: «Vы, Kumyushbibi, doch Mirzakarima, poruchili li svoyemu dyade Muxammadu Raximu, sыnu Yuldasha, peredat vashu lyubov tashkentskomu jitelyu, musulmaninu Atabeku, sыnu Yusufbeka-xadji?». Yaʼni tarjimada «muhabbatingizni topshirishni amakingiz zimmasiga yukladingizmi?»³ deb soʻralyapti. Axir Kumush, Ziyo shohichi aytmoqchi, shahardagi obroʻli bir musulmonning «iffat pardasi ostida oʻlturgan qizi» boʻlsa, savolning bu tarz berilishi unga nisbatan haqorat boʻlmaydimi?! Toʻgʻri, sirli ariq boʻyida uchratgani notanish yigit oʻy-xayolini oʻgʻirlagan, biroq bu uning bir oʻziyu bir xudoga ayon. Kumush buni birovga bildirishni xayoliga ham keltira olmaydi, toʻy tadorigi boshlanganidan beri koʻzining yoshi qurimay kelayotgani shundan, biroq shunchalikda-da yorilmaydi – qiz bu hisni yuragida bir umrlik armon boʻlishga mahkum etib boʻlgan. Biroq rusiyzabon oʻquvchi bundan bexabar, bas, «Kumushning muhabbatini Otabekka amakisi yetkazishi kerak ekan-da» deb oʻylashga haqli, bu holda esa u, albatta, yanglishgan, aniqrogʻi, chalkashtirilgan boʻlib qoladi. M.Safarov shuni his qilgan, chamasi, tarjimada «muhabbat» soʻzini oʻzgartirgan: «Vы, Kumush-bibi, doch Mirzakarima, poruchili li svoyemu dyade Muxammadu Raximu, sыnu Yuldasha, peredat vashu plot Tashkentskomu musulmaninu Atabeku, sыnu Yusufbeka-xadji?». Savol qiz bolaga berilayotgani eʼtiborga olinsa, bu oʻzgarishni endi mutlaqo qabul qilib boʻlmaydi: «badan (jism) ingizni ... Otabekka topshirishni amakingiz zimmasiga yukladingizmi?» deyilishi oʻta qoʻpol jaranglaydi-da, axir. Albatta, «mohiyati shu-ku» deya eʼtiroz qilinishi mumkin, lekin milliy muloqot odobida hamisha qoʻpol (xunuk, dahshatli)ni nazokat (goʻzal, yoqimli)li orqali ifodalash ham qatʼiy qoida emasmi?! Shunday, savolning bu tarzda berilishini, bizningcha, hatto «shariatda sharm yoʻq» matali bilan ham oqlab boʻlmasa kerak.

Romanda nikoh marosimi ham izchil va ancha mufassal tavsiflangan. Xususan, kelindan vakolat olinishi, vakillar oʻrtasida mahr kelishuvi, mahr hajmi belgilanishi, bunga kuyovning rozilik bildirishi, nihoyat, «Domla xutba boshlaydir. Forsiycha oʻqilgan hamd, salavot va boshqalardan soʻng xutba eng nozik bir oʻringʻa», yaʼni aksariyat oʻquvchilar xotirasida saqlangan «qabul qildingizmi?» savoliga keladi. Bizni shu oʻringacha boʻlgan qism tarjimasi qiziqtiradi. Birinchi tarjimada u quyidagicha oʻgirilgan: «... mulla pereshel k soversheniyu obryada. On prochital nastavleniye o vernosti i predannosti semye, i, nakonets, zagovoril o samom delikatnom...» Koʻrib turganimizdek, bu yerda «xutba»ning bir qismi maʼnosini umumlashtirib berish bilan cheklanilgan. Yaʼni davr taqozosi bilan hamd va salavot umuman tushirib qoldirilgan. Shukrki, cheklovlar hozir yoʻq, ikkinchi tarjima bu jihatdan asliyatga yaqin: «...mulla pereshel k soversheniyu obryada «nikoh». On prochital molitvu, vosxvalyayushuyu boga, i molitvы v chest proroka, «salavatы», kak eto prinyato v islame, i nakonets, podoshel k samomu delikatnomu voprosu...» Biroq, afsuski, diniy tushunchalarni ifodalovchi soʻzlar tushirilmagani bilan, ularning rusiyzabon oʻquvchiga taqdim etilishi eʼtiroz uygʻotadi. Masalan, «hamd» soʻzining maʼnosini izohlagan holda «molitva, vosxvalyayushaya boga» birikmasi bilan berilgani mantiqan toʻgʻri emas, zero, «molitva» xudoga iltijoni koʻzda tutadi, bu yerda esa Allohni maqtash – «vos­ xvaleniye Allaxa» haqida gap ketyapti. Asliyatdagi «salavot» soʻzi ham xuddi shu yoʻsinda berilgan boʻlib, uning «molitvы v chest proroka» deya izohlanishi chala, chunki bu soʻz bilan ifodalanadigan amalda yana «privetstviye, blagosloveniye» maʼnolari ham bor.

Darvoqe, jumlaga tarjimon qoʻshgan «kak prinyato v islame» kirish konstruksiyasi bu oʻrinda umuman ortiqcha. Chunki, agar asliyat nuqtai nazaridan qarasak, roviy uchun ham, u murojaat etayotgan oʻzbek oʻquvchisi uchun ham gap odatiy narsalar haqida boryapti, baski, bu yerda hech bir izohga zarurat yoʻq. Tarjima nuqtai nazaridan esa u hatto andak zararli ham. Shu maʼnodaki, gap nima haqdaligini anglashga harakat qilayotgan rusiyzabon oʻquvchi bu kalimani oʻqigach, «ha, islomdagi bir narsa ekan» deydi-da, qiziqishi soʻnadi. Holbuki, tarjima bir xalqni ikkinchi xalqqa tanishtirishi, yaʼni uning turmush tarzi, madaniyati, eʼtiqodi, inonchlari, urf-odatlari kabilar haqida tasavvur berishi lozim. Albatta, bu vazifaning uddalanishi faqat mutarjim emas, tarjimaning oʻquvchisiga ham bogʻliq. Yaʼni tarjimaning oʻquvchisi bilishni, tanishishni xohlamogʻi kerak, xohishni esa qiziqish paydo qiladi. Shu jihatdan qaralsa, rusiyzabon oʻquvchiga tushunarli boʻlishi uchun diniy realiyalarni matn ichidayoq izohlab ketish maqsadga muvofiq emas. Aksincha, matnda ularni aslicha qoldirib (oʻquvchida «bu nima ekan?» degan savol uygʻotib), soʻng mufassal izohlar bilan taʼminlash samaraliroq boʻladigandek koʻrinadi.

«Oʻtgan kunlar»da muallif aslo urgʻulamagan, goʻyo shunchaki zikr etib oʻtayotgan narsa, xatti-harakat, holat kabilar ham oʻzida oʻzbek oʻquvchisi uchun katta informatsiya tashiydi. Masalan, qutidor xonadoniga kuyov kirib kelayotgan payt «Tomda kuyav kutib oʻlturgʻan xotinlar ichidan Oftob oyimning egachisi oshiqib singlisi yonigʻa tushdi-da: «Oftob, darrav isiriq hozirla, kuyavingni yomon koʻzdan oʻzi asrasin!» dedi». Avval ayni jumla yetkazayotgan informatsiyani sanab oʻtsak: 1) ayollar kuyov kelishini tomdan turib tomosha qilishyapti; 2) oʻzbek uylari tomiga loy bosilgan, tekis boʻlgan; 3) xotin-xalaj toʻylarda alohida, belgili vaqtda kuzatilgan; 4) tomdagilar kuyovning koʻrkamligini muhokama qila boshlagan; 5) pichir-pichirlarni eshitgan opa jigarimning kuyoviga koʻz tegmasaydi deb qoʻrqqan; 6) shuning uchun hovliqib-shoshib isiriq solmoqchi boʻlyapti. Sanalganlardan faqat birinchisigina matnda aniq aytilgan, qolganlari anglashiladi. Xususan, ikkinchi va uchinchi tartibdagi informatsiya mutolaa payti oʻquvchi ongidagi bilimlar zaxirasidan chaqiriladi, uni anglash uchun xalqining oʻtmishi, turmush tarzi va urf-odatlarini bilish kerak. Keyingi uchta raqam ostidagi informatsiya esa kontekstdan anglashiladi. Deylik, mahalla erkaklariki kuyovning koʻrkamligini eʼtirof etib tahsin aytishyapti, xotin-xalajning tomda – bemalol joyda turib muhokama qilishlari tabiiy; buni biroz uzoqroq kontekst – Toʻybekaning mehmon Otabekni koʻrgach aytgan gaplari ham quvvatlaydi. Yoki buvi-momolarining feʼl-sajiyasi, tutumlarini unutmagan oʻquvchi uchun Oftob oyimning egachisi xotin-xalajning pichirpichirini eshitiboq shoshib qolganini tasavvur qilish va tushunish qiyin emas. Holbuki, tarjima oʻquvchisining bularni anglab olishi mahol, demak, u asar jozibasiga oshno boʻlolmaydi, baski, «Oʻtgan kunlar» uning nazdida bizdagicha qiymatga ega boʻlolmasligi ham tabiiydir. Buning ustiga, tarjima bilan asliyat orasida mana bu kabi farqlar boʻlsa: «K Oftob-aim podoshla yeyo starshaya sestra i vzvolnovanno skazala: «Oftob, prigotov-ka poskoreye isrыk! Da uberejet allax tvoyego zyatya ot durnogo glaza». Koʻrib turganimizdek, tarjimada «tom» ham, «tomda kuyav kutgan xotinlar» ham yoʻq. Oʻz-oʻzidan egachi singilning oldiga hovliqib-shoshib tomdan tushib kelmaydi, shunchaki yoniga keladi («podoshla»)-da, shunga mos xotirjamlik bilan («podgotov-ka») isiriq tayyorlashni buyuradi. Xullas, birinchi tarjima oʻquvchisi bu jumladan yuqorida sanalgan maʼnolarning hech birini topmaydi, biroq, afsuski, u komil ishonch bilan Abdulla Qodiriyning «Oʻtgan kunlar» romanini oʻqiganman degan xayolda qolaveradi.

Xolislik haqi taʼkidlash kerak, ikkinchi tarjima muallifi bu kamchilikni koʻrgan va bartaraf etishga harakat qilgan: «K Oftob-aim podbejala yeyo starshaya sestra, kotoraya do etogo vmeste s sosedskimi jenshinami nablyudala s krыshi za pribыtiyem jenixa: «Oftob, prigotov-ka poskoreye isrыk! Da uberejet Allax tvoyego zyatya ot durnogo glaza». Koʻryapmizki, bunda «tomda kuyov kutib oʻltirgʻan xotinlar» detali aks etgan va, albatta, bu yaxshi. Lekin egachining gapi shunga mos oʻzgartirilgan emas, u hamon xotirjam salmoqlab «podgotov-ka» deyishini qoʻymaydi. Negaki tarjimada egachi asliyatdagi kabi «oshiqib» singlisi yoniga tushmagan», balki hech hovliqmay, yuguribgina («podbejala») yoniga kelgan, xolos. Yana sodda gapning qoʻshma gap shaklida berilgani ham, bizningcha, personaj xatti-harakatlari dinamikasini susaytirgan. Shuningdek, asliyatdagi muallif gapida «tomda kuyav kutib oʻlturgʻan xotinlar ichidan»ga maʼno urgʻusi tushgan boʻlsa, tarjimada ergash gapga aylangan ushbu boʻlak («kotoraya do etogo vmeste s sosedskimi jenshinami nablyudala s krыshi za pribыtiyem jenixa») izohlovchi maqomiga tushib, maʼno urgʻusi izohlanayotgan bosh gapga («K Oftob-aim podbejala yeyo starshaya sestra») koʻchgan. Maʼno urgʻusi olgan ikkinchi boʻlak («oshiqib») esa, yuqorida ham aytdik, umuman tushirib qoldirilgan. Xullas, asliyatdagi jumla qurilishining oʻzgarishi tufayli rivoyadagi fikr oqimi, axborotni uzatish tartibi va unga hissiy munosabatning tovlanishlari ham butunlay oʻzgarib ketganki, natijada uni asliga monand tushunish imkoniyati butkul yoʻqotilgan.

Yuqoridagi misol tahlili koʻrsatyaptiki, tarixiy mavzudagi asarlarda, xuddi diniy realiyalar masalasida aytganimiz kabi, xalqimizning oʻtmishdagi maishiy turmushi bilan bogʻliq realiyalarni ham mufassal izohlar bilan taʼminlash zarurati bor. Buning uchun esa eng avval mutarjimning oʻzi bir qarashda oddiygina xabar yetkazayotgandek koʻrinuvchi jumlalar zamirida yotgan milliy oʻziga xosliklarni ilgʻay olishi, tushunishi kerak boʻladi. Shu jihatdan romandagi yana bir epizod – Hasanalining Ziyo shohichi xonadoniga maslahatga kelishini eslash maqsadga muvofiq. Muhimligi bois asardan uzunroq parchani keltiramiz:

«Hasanali Ziyo shohichining tashqarisigʻa kelib kirdida, mehmonxona darichasiga qaradi. Daricha tirqishidan koʻrilgan yorugʻliq mehmonxonada kishi borliqni bildirar edi. Hasanali tuzatinib oldi va ichkariga kirdi. Ziyo shohichi namoz oʻqumoqda boʻlib, mehmonxona chet kishidan xoli edi. Bu tasodifdan Hasanali suyundi va Ziyo akaning namozni bitirishini kutib oʻlturdi. Ziyo shohichi yonigʻa salom berib joynamozdan orqasiga qarab qoʻydi. Fotihaga qoʻl koʻtardi. Fotihadan soʻng kelib Hasanali bilan soʻrashdi».

Keyingi mulohazalarimizda muhimligidan avval Hasanalining kelish vaqtini aniqlab olsak. Hasanali shohichinikiga borish qasdi bilan koʻchaga chiqqanida «Qosh qorayib, qorongʻu tushayozgʻan edi». Mehmonining muddaosini tinglab, tashvishlarini maʼqul topgan Ziyo shohichining qutidornikiga «Hozir boramiz» deyishidan, har tugul, Hasanali kelgan paytda u shom namozini ado etayotgan edi degan fikrga kelamiz. Negaki agar u xufton namozida boʻlganida edi, namozdan soʻng maʼlum muddat Hasanali bilan soʻzlashib oʻtirganini eʼtiborga olsak, birovnikiga chaqirib borish juda noqulay boʻlar, shohichi buning andishasini qilgan boʻlur edi. Demak, Hasanali kelganida shohichi shom namozida edi. Shunga kelishgan holda matnni tahlil qilib koʻramiz.

Avvalo, Ziyo shohichining tashqarisiga Hasanali hech bir ovoz bermay kirganiga «Oʻzbekchilikda birovnikiga kirishda ovoz beriladi-ku!» deya eʼtiroz qilinishi mumkin. Biroq bunda gʻalat yoʻq: birinchidan, u tashqariga kirdi, ikkinchidan, shom vaqti ekanini bilgani uchun ovoz bermadi. Mehmonxonada chiroq yonib turgani, demak, u yerda kimdir bor ekanini bilib ham ovoz bermagani shundan: shom vaqti tigʻiz keladi, bas, ichkaridagi odamning namozda ekanlik ehtimoli koʻproq. Oʻyidagi toʻgʻri chiqqach, Hasanali bir chetda oʻtirib namoz tugatilishini kutdi. Koʻryapmizki, Hasanalining butun xatti-harakatlari asar yozilgan davr odobiga toʻla muvofiq. Endi Ziyo shohichiga kelamiz. Kelguchi sira ovoz bermasa-da, Ziyo shohichi sharpani fahmlaydi, shu bois «yonigʻa salom berib joynamozdan orqasiga qarab qoʻydi». Yaʼni sharpani sezsa ham yuzini qibladan oʻgirmadi, faqat «yoniga salom bergach», yaʼni namozning asosiy qismi tugagach, oʻgirilib qarab qoʻydi: haqiqatan mehmon kelganini bildi. Tezgina yuziga fotiha tortdi (yaʼni kelguchining hurmatidan, yoʻqsa, tasbeh, durudu salavot aytib, tilovat qilib, duoga qoʻl ochib tagʻin maʼlum vaqt oʻtirishi mumkin edi), joynamozdan turib kelib mehmon bilan koʻrishdi. Koʻrib turganimizdek, Ziyo shohichining xatti-harakatlari ham davr odobiyu ibodat qoidalariga toʻla muvofiq ekan. Eʼtiboringizni biz bayon qilgan maʼlumotlar aytilmagani, ular faqat matndagi bir-ikki detal (shom vaqti, tashqari, «yoniga salom berib joynamozdan orqaga qarash») asosida idroklab olinishi mumkinligiga qaratamiz. Demak, bu detallar nihoyatda muhim. Xoʻsh, ular tarjimada qanday aks etgan?

Asliyatdagi «Qosh qorayib, qorongʻu tushayozgʻan edi» jumlasi birinchi tarjimada «Poka Xasanali sobralsya i vыshel, uje stemnelo» deb oʻgirilgan, yaʼni asliyatda Hasanali koʻchaga chiqqanida endigina qosh qoraygan (shom vaqti) boʻlsa, tarjimada «chiqqunicha qorongʻi tushib boʻlgan» (shom vaqti oʻtib boʻlgan). Keyingi tafsilotlarning berilishi oʻrinli, biroq «yoniga salom berish» detali tushirib qoldirilgan, Ziyo shohichi bira toʻla fotiha qilgachgina kelib koʻrishadi. Shu ikki detalning tushib qolgani yuqorida sharhlangan maʼnolarning aksariyati tarjimada yoʻqolganiga dalolat qiladi. Sababi esa, bizningcha, ushbu detallarning matndagi ahamiyatini anglamaslik tufayli ularga yetarli qimmat bermaslik, matn qismlarining mazmuniy bogʻlanishlarini fahmlay olmaslik bilan izohlanishi kerak.

Asliyatga sodiqlik yoʻli tutilgan ikkinchi tarjimada vaqt adekvat berilgan: «Na ulitse ranniye sumerki postepenno smenyalis temnotoy». Shuningdek, namoz nihoyasidagi ikki yoniga salom berish tafsilotlar bilan boyitilgani ham koʻriladi: «Ziya shaxichi, zavershaya molitvu, po ritualu povorachivalsya s molitvennogo kovrika vpravo i vlevo ot sebya i proiznosil – «Assalomu aleykum». Zatem on vozdel ruki k nebu, skazal zaklyuchitelnыe slova molitvы i posle etogo podoshel k stariku pozdorovatsya». Biroq, afsuski, rusiyzabon oʻquvchining tushunishi uchun matnni kengaytirgani holda asliyatdagi muhim nuqta – «yoniga salom berib joynamozdan orqaga qarash» detali bunda ham tushirib qoldirilgan. Ikkinchidan, asliyatda tafsilotlar berilmagani uchun oʻzbek oʻquvchisi namoz arkonlari risoladagidek bajarilgan degan oʻyda qolaveradi, biroq tarjimani oʻqigan rusiyzabon oʻquvchi namoz arkonlaridan xabardor boʻlsa, Ziyo shohichi amali noqis degan tasavvur qolishi mumkin. Negaki, birinchidan, «povorachivalsya s molitvennogo kovrika vpravo i vlevo ot sebya» deyilgani salom berish amalini toʻgʻri tavsiflamaydi: mutarjim aytmoqchi, «po ritualu» – tartibga koʻra avval boshni oʻngga burib salom beriladi, soʻng boshni chapga burib yana salom beriladiki, bu oʻrinda «povorachivalsya» feʼli oʻrinli emas, «povorachivaya golovu» deyilishi kerak. Ikkinchidan, «yoniga salom berdi» deyilsa, asliyat oʻquvchisi «Assalomu alaykum va rahmatulloh» kalimasini tushunadi, yaʼni tafsilli tasvirlash niyat qilingan ekan, buni oxirigacha qilish kerak, toki rusiyzabon oʻquvchida chala, notoʻgʻri tasavvur qolmasin.

Umid qilamizki, gapni boshlaboq oʻrtaga tashlagan xulosamizga, yaʼni hozircha romanning rus tiliga qilingan ikkala tarjimasi ham «tajriba» maqomida deganimizga ozmi-koʻpmi ishontira oldik. Darhaqiqat, agar rusiyzabon oʻquvchi roman mutolaasi chogʻi biz «koʻrolgan» hayotiy holatlarni koʻz oldiga keltira olmasa, koʻngilda his etganimizni his qilib, mushohada qilolganimizni anglay olmasa, tarjimadan nima naf?! Xoʻsh, nega shunday boʻldi? Aslida, tahlillarimiz shu savolga javob edi, yaʼni biz asosiy sababni asliyatdagi milliy boʻyoqning tarjimada qayta yaratilmasligida deb tushunmoqdamiz. Zero, milliy hayot shu muhitda yetishgan odam nigohidan oʻtib milliy tilda aks etgan asarning milliy boʻyoqlari qayta yaratilmas ekan, tarjimaning adekvatligi haqida ogʻiz ochish ham ortiqcha. Shu maʼnoda tarjima asliga monandligining bosh sharti – asliyatdagi milliy boʻyoqlarni qayta yaratishdirki, toki tarjima oʻquvchisi olgan taassurot asliyat oʻquvchisi taassurotiga maksimal darajada yaqin boʻlsin. Toʻgʻri, bu talabimiz bilan oʻta maksimalist boʻlib koʻrinishimiz mumkin, biroq talab qanchalik baland qoʻyilsa, natija shunga qarab yuksalib borishi ham ayon haqiqatdir. Holbuki, oʻzbek adabiyotidan rus va oʻzga tillarga qilingan tarjimalarda ayni shu talab oqsaganki, oqibat adabiyotimizning nodir namunalari ham rusiyzabon oʻquvchi nazdida oʻziga munosib qadr topmadi.

Oʻz vaqtida, juda koʻp asarlarimiz rejali tarzda rus tiliga oʻgirilgan shoʻro zamonida, bu xayrli ishga «kun kelib milliy tillaru milliy madaniyatlar yoʻqolib, yagona til va madaniyat shakllanadi» qabilidagi aqida soya solib turdi. Natijada esa asarlarimizning zohiri oʻgirildi, ularning ruhi zamiridagi maʼno tovlanishlariga eʼtiborsiz, bepisand qaraldi. «Oʻtgan kunlar»ning ilk tarjimasida shuning taʼsiri seziladi desak, xato boʻlmaydi. Ikkinchi tarjimada aynan milliy oʻziga xoslikni aks ettirishga harakat borligi ham tayin, biroq unda ham koʻngildagidek natijaga kelingan emas. Yaʼni «Oʻtgan kunlar»ni rusiyzabon oʻquvchiga tanitish yoʻlida mutarjimlarimiz hali koʻp izlanishlari kerak...

Oʻz-oʻzidan savol tugʻiladi: taqdir taqozosi bilan bir asrdan ziyod vaqt davomida ommaviy tarzda oʻrganib va foydalanib kelayotganimiz rus tiligaki tarjimalar shu ahvolda boʻlsa, endi-endi ommaviy oʻrganishni boshlaganimiz gʻarb tillariga tarjimalari qanday boʻlarkin? Ular jahon ahliga Qodiriyni, millatimizni asliga monand tanita olarmikin? Toʻgʻri, darajasidan qatʼi nazar, tarjima qilinishining oʻzi yetuk – xalqimiz uchun olamshumul ahamiyatga molik voqea boʻlajak. Biroq, agarki qutlugʻ ishga qoʻl urilayotgan ekan, uning puxta va sifatli amalga oshirilishi ikki karra xayrlidir. Bas, mavjud tajribani oʻzlashtirish, yoʻl qoʻyilgan kamchilik va xatolarni takrorlamaslik, ularni keltirib chiqargan omillarni bartaraf etish choralarini koʻrish muvaffaqiyat sharti va garovidir. Yuqorida asosiy eʼtiborni roman tarjimalaridagi kamchiliklarga qaratganimiz, ularni ancha batafsil sharhlab, sabablarini izohlashga harakat qilganimiz shundan.

Tahlillarimiz tarjima ishi, ayniqsa, «Oʻtgan kunlar»dek milliylik ruhi bilan yoʻgʻrilgan asarlarni oʻzga tillarga oʻgirish – gʻoyat murakkab va mashaqqatli, bir kishi koʻngildagidek amalga oshirishi mumkin boʻlmagan ish degan xulosaga olib kelmoqda. Zero, birinchidan, tarjima qilish uchun avval romanni tom maʼnoda oʻzlashtirish, matn zamiridagi maʼno tovlanishlarining barini koʻra olish darkor. Buning uchun tarjimonga badiiy soʻzni teran his qiladigan filolog, oʻtmishimizni ikir-chikirlarigacha jonli tasavvur eta oladigan tarixchi, urfodatlarimizdan chuqur xabardor etnograf, diniy arkonlarni biladigan dinshunos kabilarning maslahatlari muntazam kerak boʻladi. Ikkinchidan, tarjima tilida original badiiy ijod qilishga qobil va bu borada iqtidorini namoyon eta olgan kishini – professional yozuvchini mutarjim sifatida jalb etish zarur. Zero, faqat shundagina roman oʻzga tilda badiiy asar oʻlaroq jarang topishi mumkin. Ayni chogʻda, ish davomida uning yonida oʻzbek va ingliz tillarini mukammal biladigan maslahatchi boʻlishi kerak, toki muallif va adabiyotimiz manfaatlarining himoyachisi oʻlaroq turib bersin. Nihoyat, uchinchidan, romanning oʻzga tildagi nashri ancha katta hajmdagi mufassal izoh va sharhlar bilan taʼminlanishi shart, yaʼni tarjimani chop etish xarajatlari ham sezilarli darajada ortishi tabiiy.

Mazkur umumlashtirib berilgan uchta shart, avvalo, biz nazarda tutayotgan tarjima kollektiv ijod mahsuli boʻlishini koʻzda tutadi, faqat bamisoli teatrdagi kabi ijodiy jamoa mehnati bitta nigoh – ingliz tilida yozuvchi professional adib nigohida bir fokusga yigʻiladi. Ayonki, bunday tarjibaga shaxsiy tashabbus bilan, xususiy tarzda hech kimning qoʻl urmasligi ham tushunarli, chunki uddasidan chiqish mushkul. Ikkinchi tomondan, bunday tarjimani amalga oshirish uchun sarf etiladigan mehnat ham, nashrning oʻzi ham kattagina mablagʻni talab qiladi, deylik, birgina ingliz tilida yozadigan professional adibni jalb etishning oʻzi boʻladimi, axir?! Albatta, bunday tarjimaning amalga oshirilishi bu ish uchun amaldagi sarflardan bir necha oʻnlab barobar xarajatni talab qiladi. «Oʻtgan kunlar» kabi millat yuzini koʻrsata oladigan barmoq bilan sanarli asarlar esa bunga har jihatdan arziydiki, fikrimizcha, ularning tarjimasi maxsus dastur asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiq. Xullas, biz tavsiflagan tartibdagi ish badavlat saxovatpesha homiyligida yoki nufuzli tashkilot boshchiligidagina amalga oshishi mumkin. Soʻzimiz avvalida zikr etilgan xabardan behad quvonganimizning sababi shu, shoyadki, mulohazalarimizning bu qutlugʻ ishga zigʻircha boʻlsin nafi tegsa.

2017 yil

Ислом Каримов фондининг Фейсбукдаги саҳифасида ҳар қандай ўзбек кишисини, айниқса, зиёлисини бефарқ қолдирмайдиган, қувончли бир хабар эълон қилинди. Унда айтилишича, «Фонд Ўзбекистоннинг ЮНЕСКОдаги доимий ваколатхонаси билан ҳамкорликда атоқли ўзбек адиби Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романининг инглиз ва француз тилларига таржимасига бош-қош бўлмоқда». Хабарда яна «миллий маънавий бойликка» айланган ушбу роман таржимаси «хориж ўқувчисини ўзбек халқининг маънавий олами, юксак бадиий тафаккури ва умрбоқий қадрият ва анъаналарига ошно этади» деган хайрли ният баён қилинган.¹

Афсуски, мазкур хушхабар ҳосил қилган қувончга жиддий бир иштибоҳ элакишиб келади. У ҳам бўлса... Йўқ, бир бошдан айтмаса, ҳеч иложи йўқ. Маълумингизки, Абдулла Қодирий номи оқланганидан сўнг, адибнинг ўлмас асарини эгаларига қайтаришга киришилар экан, уни биратўла икки тилда – ўзбек ва рус тилларида чоп этишга қарор қилинган. Эҳтимол, бу ҳам ўзига хос эҳтиёт чораси бўлгандир. Нима бўлганда ҳам, 1958 йилда роман Е.Бать ва О.Смирнова ҳамкорлигидаги таржимада рус тилида ҳам нашр қилинди. Албатта, кечагина тақиқ остидаги романнинг рус тилида ҳам эълон қилингани, русийзабон ўқувчига илк романимиз билан танишиш имкони яратилганининг ўзи, борки камчиликларидан қатъи назар, катта воқеа бўлганлиги шубҳасиз. Бироқ, сирасини айтганда, ўзбек ўқувчиси кўзига суртиб – ҳаяжонга кўмилиб ўқиган, керак бўлса бутун-бутун саҳифаларини ёд олган романни русийзабон ўқувчи ўртамиёна асар билан танишган каби маълумот учун қабул қилиб қўйди, холос. Балки, бу гап кимларгадир малол ҳам келар, лекин касбимиз тақозоси билан кўплаб русийзабон ўқувчилардан ўзимиз кутган жавобни олиш илинжида қайта-қайталаб таассуротини сўраганмиз-да. Ҳар тугул, биз каби ўйлаган бўлса бордир, орадан ярим аср ўтгач М.Сафаров романнинг янги таржимасини тақдим этди. Таржимани ўқиганда эътиборга тушадиган биринчи нарса – аслиятни тўла ва аниқ беришга ҳаракат қилингани ҳам шунга далолат қилади. Тўғри, ҳамиша ҳам мақсадга эришилган эмас, шундай бўлса-да, айни ҳаракатнинг ўзи таҳсин ва ибратга лойиқ. Хуллас, агар русийзабон ўқувчи ҳам роман мутолааси чоғи кўнгилдан кечирганимизу мушоҳада этганимизнинг лоақал ярмига ошно бўла олсин десак, ҳозирча иккала таржимага ҳам тажриба деб қарашимиз керак бўлади.

«Ўтган кунлар» романини руслардан гула кўтариб «ўзбек турмушининг қомуси» деб аташга тўла (агар «Евгений Онегин»га қиёсан олинса, ортиғи билан ҳам) ҳақлимиз. Негаки романда тасвирланган ҳаётий ҳолатлар, маиший турмуш лавҳалари, урф-одат ва маросим, персонажлар хатти-ҳаракатию гап-сўзлари, ўй-хаёллари, ўзаро муносабатлари – хуллас, нимаики қаламга олинган бўлса бари миллий руҳга йўғрилган. Шу боис ҳам ўзбек ўқувчиси романни ўқиб кўз олдига келтирган, англаган, ҳис этган, завқланган ҳолатларни ўзга миллат вакилининг тўла кўз олдига келтириши, англаши, ҳис этиши, завқланиши амри маҳолдир. Зеро, миллий руҳ, аввало, тилда яшайди, бас, ўзбек ўқувчисига биргина сўз олам-олам маъно бериши мумкин, чунки бу ҳолда ўша сўз контекстда – ўқувчининг шу миллий заминда шаклланган билими, дунёқараши, хулқ-атвори, феъл-сажияси кабилар контекстида қабул қилинади.

Тўй саҳналари, хусусан, қутидор хонадонига куёв кириб келиши онлари тасвири ёдингизда бўлса керак. Бир жумла-бир жумладан иборат тиғиз маълумотлар ўқувчи кўз ўнгида никоҳ тўйининг жонли манзараларини гавда лантиради. Жумладан, қиз узатаётган қутидорга ҳам биттагина гап ажратилган: «Қутидор эшик остида қўл қовуштириб меҳмонларни кутиб оладир, ер остидан куявига кўз қирини ташлаб, кишига сездирмай ўзича кулимсираб қўядир». Ўзбек ўқувчиси, айниқса, бундан атиги қирқ-эллик йиллар нарида ҳам аниқ излари сақланган урф-одатларимизни унутмаган авлод, қутидорнинг ҳолатини жуда яхши тасаввур қилади. У вақтлари янги қайнота-куёв унаштирилгандан сўнг маълум вақтга қадар бир-биридан «қочиб» юрган, кейин ҳам бир-бирининг иззатини жойига қўйганлари ҳолда муносабатларида кўринмас бир чегара дахлсиз сақланган. Эътибор беринг, қутидор ҳам куёвни қучоқ очиб кутиб олаётгани йўқ, аксинча, четроқда туриб кўз остидан бир назар ташлаб қўймоқда, холос. Албатта, қизини ҳар жиҳатдан муносиб жойга узатаётгани, «хон қизига лойиқ» йигитни куёв қилаётганидан у мамнун, бироқ бу ўринда қайнотанинг мамнунлигини очиқ ифодалаши жоиз эмасда! Шунинг учун ҳам у «кишига сездирмай», «ўзича» «кулимсираб қўяди» – шугина, холос. Эътибор беринг, кетма-кет мамнунлик ифодасининг жуда ожиз, сезилмас экани таъкидланмоқда. Худди шу жумла рус тилига биринчи таржимада «У калитки, встречая гостей, стоял кутидор со сложенными на груди руками; украдкой оглядев зятя, он довольно улыбнулся» шаклида ўгирилган. Хўп, бу ўринда ҳам куёвга яширинча («украдкой») қаралгани айтилган, лекин «довольно улыбнулся» (аслиятда «мамнунлик» умуман тилга олинмаган) дейилиши билан мамнунлик ифодасининг яширин, сезилар-сезилмаслик маъноси буткул йўқолган. Бундан ташқари, таржимадаги «оглядеть» феъли аслиятга буткул зид, чунки нарсани бошдан-оёқ, бафуржа кўриб чиқиш маъносини билдиради.² Кўриб турибмизки, бу ўринда аслиятдаги миллий бўёқ туссизланган десак, ҳаққимиз кетади, у буткул йўқолган.

Иккинчи таржимада айни жумлани аслиятга монанд беришга ҳаракат қилинган: «У калитки, встречая гостей, стоит кутидор со сложенными на груди руками; исподлобья, краем глаза поглядывая на своего зятя, он незаметно для окружающих улыбается». Бир қарашдаёқ бу ерда аслиятга содиқлик тамойили яққол сезилиб турибди, лекин нотўғри сўз қўллаш аксинча натижага олиб келган. Биринчидан, русча «исподлобья» сўзининг «хўмрайиб», «қовоқ уйиб» маънолари фаол қўлланади, «қош остидан» маъноси эса ўта пассив. Яъни бу сўз «сездирмай кулимсираш»га мутлақо зид, бунинг устига, янги куёвга «қовоқ уйиб» қараш ҳам ғалати. Иккинчидан, «поглядывая» феъл шакли ҳаракат қайта-қайта амалга оширилганини англатади. Ҳолбуки, нафақат куёвга, умуман, бошқа одамга қайта-қайта қарайвериш ҳам атрофдагилар эътиборини тортади, аслиятда эса қутидор бировларга сездирмаслик учун зўрғагина «кўз қирини ташлаб» олган, холос. Кўряпмизки, ҳар икки ҳолда ҳам нотўғри сўз қўллаш оқибатида қутидорга туҳмат қилинишидан ташқари миллий ўзига хослик йўқотилаётир. Дарвоқе, ҳар икки таржимада ҳам «қўл қовиштириб»-ни «со сложенными на груди руками» тарзида ўгирилганки, бу ҳам миллийликка путур етказади. Зеро, ўзбек тилида «қўлини кўксига қўймоқ» билан «қўл қовуштирмоқ» амаллари фарқли: иккинчисида «қўлни, беш панжани бирин-устин кесиштирган ҳолда» киндик баробарида тутмоқ назарда тутилади. Албатта, биз кўриб ўтаётган контекстда иккиси ҳам ўринли: меҳмонларни қўлни кўксига қўйиб кутиш ҳам, қўлни қовуштириб кутиш ҳам мумкин. Лекин биринчисида ҳурмат маъноси устун бўлса, иккинчисида қуллуқ қилиш маъноси кучли, яъни қутидорнинг қўл қовуштиришида меҳмонларига хокисорлик билан хизматда эканини билдириш маъноси бор. Меҳмон атои худо дегувчи, эҳсону закотини қабул қилган кишидан миннатдор бўлишни одат қилган миллат учун, бизнингча, шу иккинчи ҳолатда меҳмон кутиш кўпроқ тўғри келади.

Кўриб ўтилган жумла таржимасидаги кузатилган хатоларнинг асосий омили, бизнингча, миллий урф-одатларимизни етарли даражада билмасликдир. Шунинг учун ҳам мутаржимлар қутидорнинг айни пайтдаги ҳолати (мамнунлигини яширишга ҳаракат қилаётгани)ни фаҳмламаганлар ва, табиийки, буни таржимада қайта яратиш вазифасини ҳам ўз олдиларига қўймаганлар. Акс ҳолда, агар фаҳмлаган бўлганларида, тасвирланган ҳолат моҳиятига зид сўзларни қўлламасликлари керак бўлур эди. Айтмоқчимизки, биз кўрсатган камчиликлар ҳали таржимага киришилмасидан ҳам олдин, аслиятни ўқиб ўзлаштириш жараёнидаёқ юзага келган. Яъни мутаржим таржимани бевосита амалга оширган бўлса, ўзи, таглама асосида бўлса, табиийки, ўша тагламани тайёрлаб берувчи аслият мазмун-моҳиятини тўла англамаган. Зеро, агар аслият мазмун-моҳияти тўла англанганида эди, таржимада уни рус тили воситасида қайта яратиш мақсади устувор бўлур эди. Ушбу мулоҳазаларимиздан табиий равишда келиб чиқадиган «нима қилмоқ керак?» саволини ҳозирча очиқ қолдирамиз-да, бошқа бир мисолга диққатингизни жалб этамиз.

Домла олти-етти қайталаб берибгина аранг жавоб ололган «Сизким Кумушбиби Мирзакарим қизи, ўзингизни тошкандлик, мусулмон Отабек Юсуфбек ҳожи ўғлига бағишламоқ ваколатини амакингиз Муҳаммадраҳим Йўлдош ўғлига топширдингизми?» саволининг биринчи таржимада берилиши ҳам эътироз уйғотади: «Вы, Кумюшбиби, дочь Мирзакарима, поручили ли своему дяде Мухаммаду Рахиму, сыну Юлдаша, передать вашу любовь ташкентскому жителю, мусульманину Атабеку, сыну Юсуфбека-хаджи?». Яъни таржимада «муҳаббатингизни топширишни амакингиз зиммасига юкладингизми?»³ деб сўраляпти. Ахир Кумуш, Зиё шоҳичи айтмоқчи, шаҳардаги обрўли бир мусулмоннинг «иффат пардаси остида ўлтурган қизи» бўлса, саволнинг бу тарз берилиши унга нисбатан ҳақорат бўлмайдими?! Тўғри, сирли ариқ бўйида учратгани нотаниш йигит ўй-хаёлини ўғирлаган, бироқ бу унинг бир ўзию бир худога аён. Кумуш буни бировга билдиришни хаёлига ҳам келтира олмайди, тўй тадориги бошланганидан бери кўзининг ёши қуримай келаётгани шундан, бироқ шунчаликда-да ёрилмайди – қиз бу ҳисни юрагида бир умрлик армон бўлишга маҳкум этиб бўлган. Бироқ русийзабон ўқувчи бундан бехабар, бас, «Кумушнинг муҳаббатини Отабекка амакиси етказиши керак экан-да» деб ўйлашга ҳақли, бу ҳолда эса у, албатта, янглишган, аниқроғи, чалкаштирилган бўлиб қолади. М.Сафаров шуни ҳис қилган, чамаси, таржимада «муҳаббат» сўзини ўзгартирган: «Вы, Кумуш-биби, дочь Мирзакарима, поручили ли своему дяде Мухаммаду Рахиму, сыну Юлдаша, передать вашу плоть Ташкентскому мусульманину Атабеку, сыну Юсуфбека-хаджи?». Савол қиз болага берилаётгани эътиборга олинса, бу ўзгаришни энди мутлақо қабул қилиб бўлмайди: «бадан (жисм) ингизни ... Отабекка топширишни амакингиз зиммасига юкладингизми?» дейилиши ўта қўпол жаранглайди-да, ахир. Албатта, «моҳияти шу-ку» дея эътироз қилиниши мумкин, лекин миллий мулоқот одобида ҳамиша қўпол (хунук, даҳшатли)ни назокат (гўзал, ёқимли)ли орқали ифодалаш ҳам қатъий қоида эмасми?! Шундай, саволнинг бу тарзда берилишини, бизнингча, ҳатто «шариатда шарм йўқ» матали билан ҳам оқлаб бўлмаса керак.

Романда никоҳ маросими ҳам изчил ва анча муфассал тавсифланган. Хусусан, келиндан ваколат олиниши, вакиллар ўртасида маҳр келишуви, маҳр ҳажми белгиланиши, бунга куёвнинг розилик билдириши, ниҳоят, «Домла хутба бошлайдир. Форсийча ўқилган ҳамд, салавот ва бошқалардан сўнг хутба энг нозик бир ўринға», яъни аксарият ўқувчилар хотирасида сақланган «қабул қилдингизми?» саволига келади. Бизни шу ўрингача бўлган қисм таржимаси қизиқтиради. Биринчи таржимада у қуйидагича ўгирилган: «... мулла перешел к совершению обряда. Он прочитал наставление о верности и преданности семье, и, наконец, заговорил о самом деликатном...» Кўриб турганимиздек, бу ерда «хутба»нинг бир қисми маъносини умумлаштириб бериш билан чекланилган. Яъни давр тақозоси билан ҳамд ва салавот умуман тушириб қолдирилган. Шукрки, чекловлар ҳозир йўқ, иккинчи таржима бу жиҳатдан аслиятга яқин: «...мулла перешел к совершению обряда «никоҳ». Он прочитал молитву, восхваляющую бога, и молитвы в честь пророка, «салаваты», как это принято в исламе, и наконец, подошел к самому деликатному вопросу...» Бироқ, афсуски, диний тушунчаларни ифодаловчи сўзлар туширилмагани билан, уларнинг русийзабон ўқувчига тақдим этилиши эътироз уйғотади. Масалан, «ҳамд» сўзининг маъносини изоҳлаган ҳолда «молитва, восхваляющая бога» бирикмаси билан берилгани мантиқан тўғри эмас, зеро, «молитва» худога илтижони кўзда тутади, бу ерда эса Аллоҳни мақташ – «вос­ хваление Аллаха» ҳақида гап кетяпти. Аслиятдаги «салавот» сўзи ҳам худди шу йўсинда берилган бўлиб, унинг «молитвы в честь пророка» дея изоҳланиши чала, чунки бу сўз билан ифодаланадиган амалда яна «приветствие, благословение» маънолари ҳам бор.

Дарвоқе, жумлага таржимон қўшган «как принято в исламе» кириш конструкцияси бу ўринда умуман ортиқча. Чунки, агар аслият нуқтаи назаридан қарасак, ровий учун ҳам, у мурожаат этаётган ўзбек ўқувчиси учун ҳам гап одатий нарсалар ҳақида боряпти, баски, бу ерда ҳеч бир изоҳга зарурат йўқ. Таржима нуқтаи назаридан эса у ҳатто андак зарарли ҳам. Шу маънодаки, гап нима ҳақдалигини англашга ҳаракат қилаётган русийзабон ўқувчи бу калимани ўқигач, «ҳа, исломдаги бир нарса экан» дейди-да, қизиқиши сўнади. Ҳолбуки, таржима бир халқни иккинчи халққа таништириши, яъни унинг турмуш тарзи, маданияти, эътиқоди, инончлари, урф-одатлари кабилар ҳақида тасаввур бериши лозим. Албатта, бу вазифанинг уддаланиши фақат мутаржим эмас, таржиманинг ўқувчисига ҳам боғлиқ. Яъни таржиманинг ўқувчиси билишни, танишишни хоҳламоғи керак, хоҳишни эса қизиқиш пайдо қилади. Шу жиҳатдан қаралса, русийзабон ўқувчига тушунарли бўлиши учун диний реалияларни матн ичидаёқ изоҳлаб кетиш мақсадга мувофиқ эмас. Аксинча, матнда уларни аслича қолдириб (ўқувчида «бу нима экан?» деган савол уйғотиб), сўнг муфассал изоҳлар билан таъминлаш самаралироқ бўладигандек кўринади.

«Ўтган кунлар»да муаллиф асло урғуламаган, гўё шунчаки зикр этиб ўтаётган нарса, хатти-ҳаракат, ҳолат кабилар ҳам ўзида ўзбек ўқувчиси учун катта информация ташийди. Масалан, қутидор хонадонига куёв кириб келаётган пайт «Томда куяв кутиб ўлтурған хотинлар ичидан Офтоб ойимнинг эгачиси ошиқиб синглиси ёниға тушди-да: «Офтоб, даррав исириқ ҳозирла, куявингни ёмон кўздан ўзи асрасин!» деди». Аввал айни жумла етказаётган информацияни санаб ўтсак: 1) аёллар куёв келишини томдан туриб томоша қилишяпти; 2) ўзбек уйлари томига лой босилган, текис бўлган; 3) хотин-халаж тўйларда алоҳида, белгили вақтда кузатилган; 4) томдагилар куёвнинг кўркамлигини муҳокама қила бошлаган; 5) пичир-пичирларни эшитган опа жигаримнинг куёвига кўз тегмасайди деб қўрққан; 6) шунинг учун ҳовлиқиб-шошиб исириқ солмоқчи бўляпти. Саналганлардан фақат биринчисигина матнда аниқ айтилган, қолганлари англашилади. Хусусан, иккинчи ва учинчи тартибдаги информация мутолаа пайти ўқувчи онгидаги билимлар захирасидан чақирилади, уни англаш учун халқининг ўтмиши, турмуш тарзи ва урф-одатларини билиш керак. Кейинги учта рақам остидаги информация эса контекстдан англашилади. Дейлик, маҳалла эркакларики куёвнинг кўркамлигини эътироф этиб таҳсин айтишяпти, хотин-халажнинг томда – бемалол жойда туриб муҳокама қилишлари табиий; буни бироз узоқроқ контекст – Тўйбеканинг меҳмон Отабекни кўргач айтган гаплари ҳам қувватлайди. Ёки буви-момоларининг феъл-сажияси, тутумларини унутмаган ўқувчи учун Офтоб ойимнинг эгачиси хотин-халажнинг пичирпичирини эшитибоқ шошиб қолганини тасаввур қилиш ва тушуниш қийин эмас. Ҳолбуки, таржима ўқувчисининг буларни англаб олиши маҳол, демак, у асар жозибасига ошно бўлолмайди, баски, «Ўтган кунлар» унинг наздида биздагича қийматга эга бўлолмаслиги ҳам табиийдир. Бунинг устига, таржима билан аслият орасида мана бу каби фарқлар бўлса: «К Офтоб-аим подошла её старшая сестра и взволнованно сказала: «Офтоб, приготовь-ка поскорее исрык! Да убережет аллах твоего зятя от дурного глаза». Кўриб турганимиздек, таржимада «том» ҳам, «томда куяв кутган хотинлар» ҳам йўқ. Ўз-ўзидан эгачи сингилнинг олдига ҳовлиқиб-шошиб томдан тушиб келмайди, шунчаки ёнига келади («подошла»)-да, шунга мос хотиржамлик билан («подготовь-ка») исириқ тайёрлашни буюради. Хуллас, биринчи таржима ўқувчиси бу жумладан юқорида саналган маъноларнинг ҳеч бирини топмайди, бироқ, афсуски, у комил ишонч билан Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романини ўқиганман деган хаёлда қолаверади.

Холислик ҳақи таъкидлаш керак, иккинчи таржима муаллифи бу камчиликни кўрган ва бартараф этишга ҳаракат қилган: «К Офтоб-аим подбежала её старшая сестра, которая до этого вместе с соседскими женщинами наблюдала с крыши за прибытием жениха: «Офтоб, приготовь-ка поскорее исрык! Да убережет Аллах твоего зятя от дурного глаза». Кўряпмизки, бунда «томда куёв кутиб ўлтирған хотинлар» детали акс этган ва, албатта, бу яхши. Лекин эгачининг гапи шунга мос ўзгартирилган эмас, у ҳамон хотиржам салмоқлаб «подготовь-ка» дейишини қўймайди. Негаки таржимада эгачи аслиятдаги каби «ошиқиб» синглиси ёнига тушмаган», балки ҳеч ҳовлиқмай, югурибгина («подбежала») ёнига келган, холос. Яна содда гапнинг қўшма гап шаклида берилгани ҳам, бизнингча, персонаж хатти-ҳаракатлари динамикасини сусайтирган. Шунингдек, аслиятдаги муаллиф гапида «томда куяв кутиб ўлтурған хотинлар ичидан»га маъно урғуси тушган бўлса, таржимада эргаш гапга айланган ушбу бўлак («которая до этого вместе с соседскими женщинами наблюдала с крыши за прибытием жениха») изоҳловчи мақомига тушиб, маъно урғуси изоҳланаётган бош гапга («К Офтоб-аим подбежала её старшая сестра») кўчган. Маъно урғуси олган иккинчи бўлак («ошиқиб») эса, юқорида ҳам айтдик, умуман тушириб қолдирилган. Хуллас, аслиятдаги жумла қурилишининг ўзгариши туфайли ривоядаги фикр оқими, ахборотни узатиш тартиби ва унга ҳиссий муносабатнинг товланишлари ҳам бутунлай ўзгариб кетганки, натижада уни аслига монанд тушуниш имконияти буткул йўқотилган.

Юқоридаги мисол таҳлили кўрсатяптики, тарихий мавзудаги асарларда, худди диний реалиялар масаласида айтганимиз каби, халқимизнинг ўтмишдаги маиший турмуши билан боғлиқ реалияларни ҳам муфассал изоҳлар билан таъминлаш зарурати бор. Бунинг учун эса энг аввал мутаржимнинг ўзи бир қарашда оддийгина хабар етказаётгандек кўринувчи жумлалар замирида ётган миллий ўзига хосликларни илғай олиши, тушуниши керак бўлади. Шу жиҳатдан романдаги яна бир эпизод – Ҳасаналининг Зиё шоҳичи хонадонига маслаҳатга келишини эслаш мақсадга мувофиқ. Муҳимлиги боис асардан узунроқ парчани келтирамиз:

«Ҳасанали Зиё шоҳичининг ташқарисиға келиб кирдида, меҳмонхона даричасига қаради. Дарича тирқишидан кўрилган ёруғлиқ меҳмонхонада киши борлиқни билдирар эди. Ҳасанали тузатиниб олди ва ичкарига кирди. Зиё шоҳичи намоз ўқумоқда бўлиб, меҳмонхона чет кишидан холи эди. Бу тасодифдан Ҳасанали суюнди ва Зиё аканинг намозни битиришини кутиб ўлтурди. Зиё шоҳичи ёниға салом бериб жойнамоздан орқасига қараб қўйди. Фотиҳага қўл кўтарди. Фотиҳадан сўнг келиб Ҳасанали билан сўрашди».

Кейинги мулоҳазаларимизда муҳимлигидан аввал Ҳасаналининг келиш вақтини аниқлаб олсак. Ҳасанали шоҳичиникига бориш қасди билан кўчага чиққанида «Қош қорайиб, қоронғу тушаёзған эди». Меҳмонининг муддаосини тинглаб, ташвишларини маъқул топган Зиё шоҳичининг қутидорникига «Ҳозир борамиз» дейишидан, ҳар тугул, Ҳасанали келган пайтда у шом намозини адо этаётган эди деган фикрга келамиз. Негаки агар у хуфтон намозида бўлганида эди, намоздан сўнг маълум муддат Ҳасанали билан сўзлашиб ўтирганини эътиборга олсак, бировникига чақириб бориш жуда ноқулай бўлар, шоҳичи бунинг андишасини қилган бўлур эди. Демак, Ҳасанали келганида шоҳичи шом намозида эди. Шунга келишган ҳолда матнни таҳлил қилиб кўрамиз.

Аввало, Зиё шоҳичининг ташқарисига Ҳасанали ҳеч бир овоз бермай кирганига «Ўзбекчиликда бировникига киришда овоз берилади-ку!» дея эътироз қилиниши мумкин. Бироқ бунда ғалат йўқ: биринчидан, у ташқарига кирди, иккинчидан, шом вақти эканини билгани учун овоз бермади. Меҳмонхонада чироқ ёниб тургани, демак, у ерда кимдир бор эканини билиб ҳам овоз бермагани шундан: шом вақти тиғиз келади, бас, ичкаридаги одамнинг намозда эканлик эҳтимоли кўпроқ. Ўйидаги тўғри чиққач, Ҳасанали бир четда ўтириб намоз тугатилишини кутди. Кўряпмизки, Ҳасаналининг бутун хатти-ҳаракатлари асар ёзилган давр одобига тўла мувофиқ. Энди Зиё шоҳичига келамиз. Келгучи сира овоз бермаса-да, Зиё шоҳичи шарпани фаҳмлайди, шу боис «ёниға салом бериб жойнамоздан орқасига қараб қўйди». Яъни шарпани сезса ҳам юзини қибладан ўгирмади, фақат «ёнига салом бергач», яъни намознинг асосий қисми тугагач, ўгирилиб қараб қўйди: ҳақиқатан меҳмон келганини билди. Тезгина юзига фотиҳа тортди (яъни келгучининг ҳурматидан, йўқса, тасбеҳ, дуруду салавот айтиб, тиловат қилиб, дуога қўл очиб тағин маълум вақт ўтириши мумкин эди), жойнамоздан туриб келиб меҳмон билан кўришди. Кўриб турганимиздек, Зиё шоҳичининг хатти-ҳаракатлари ҳам давр одобию ибодат қоидаларига тўла мувофиқ экан. Эътиборингизни биз баён қилган маълумотлар айтилмагани, улар фақат матндаги бир-икки деталь (шом вақти, ташқари, «ёнига салом бериб жойнамоздан орқага қараш») асосида идроклаб олиниши мумкинлигига қаратамиз. Демак, бу деталлар ниҳоятда муҳим. Хўш, улар таржимада қандай акс этган?

Аслиятдаги «Қош қорайиб, қоронғу тушаёзған эди» жумласи биринчи таржимада «Пока Хасанали собрался и вышел, уже стемнело» деб ўгирилган, яъни аслиятда Ҳасанали кўчага чиққанида эндигина қош қорайган (шом вақти) бўлса, таржимада «чиққунича қоронғи тушиб бўлган» (шом вақти ўтиб бўлган). Кейинги тафсилотларнинг берилиши ўринли, бироқ «ёнига салом бериш» детали тушириб қолдирилган, Зиё шоҳичи бира тўла фотиҳа қилгачгина келиб кўришади. Шу икки деталнинг тушиб қолгани юқорида шарҳланган маъноларнинг аксарияти таржимада йўқолганига далолат қилади. Сабаби эса, бизнингча, ушбу деталларнинг матндаги аҳамиятини англамаслик туфайли уларга етарли қиммат бермаслик, матн қисмларининг мазмуний боғланишларини фаҳмлай олмаслик билан изоҳланиши керак.

Аслиятга содиқлик йўли тутилган иккинчи таржимада вақт адекват берилган: «На улице ранние сумерки постепенно сменялись темнотой». Шунингдек, намоз ниҳоясидаги икки ёнига салом бериш тафсилотлар билан бойитилгани ҳам кўрилади: «Зия шахичи, завершая молитву, по ритуалу поворачивался с молитвенного коврика вправо и влево от себя и произносил – «Ассалому алейкум». Затем он воздел руки к небу, сказал заключительные слова молитвы и после этого подошел к старику поздороваться». Бироқ, афсуски, русийзабон ўқувчининг тушуниши учун матнни кенгайтиргани ҳолда аслиятдаги муҳим нуқта – «ёнига салом бериб жойнамоздан орқага қараш» детали бунда ҳам тушириб қолдирилган. Иккинчидан, аслиятда тафсилотлар берилмагани учун ўзбек ўқувчиси намоз арконлари рисоладагидек бажарилган деган ўйда қолаверади, бироқ таржимани ўқиган русийзабон ўқувчи намоз арконларидан хабардор бўлса, Зиё шоҳичи амали ноқис деган тасаввур қолиши мумкин. Негаки, биринчидан, «поворачивался с молитвенного коврика вправо и влево от себя» дейилгани салом бериш амалини тўғри тавсифламайди: мутаржим айтмоқчи, «по ритуалу» – тартибга кўра аввал бошни ўнгга буриб салом берилади, сўнг бошни чапга буриб яна салом бериладики, бу ўринда «поворачивался» феъли ўринли эмас, «поворачивая голову» дейилиши керак. Иккинчидан, «ёнига салом берди» дейилса, аслият ўқувчиси «Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳ» калимасини тушунади, яъни тафсилли тасвирлаш ният қилинган экан, буни охиригача қилиш керак, токи русийзабон ўқувчида чала, нотўғри тасаввур қолмасин.

Умид қиламизки, гапни бошлабоқ ўртага ташлаган хулосамизга, яъни ҳозирча романнинг рус тилига қилинган иккала таржимаси ҳам «тажриба» мақомида деганимизга озми-кўпми ишонтира олдик. Дарҳақиқат, агар русийзабон ўқувчи роман мутолааси чоғи биз «кўролган» ҳаётий ҳолатларни кўз олдига келтира олмаса, кўнгилда ҳис этганимизни ҳис қилиб, мушоҳада қилолганимизни англай олмаса, таржимадан нима наф?! Хўш, нега шундай бўлди? Аслида, таҳлилларимиз шу саволга жавоб эди, яъни биз асосий сабабни аслиятдаги миллий бўёқнинг таржимада қайта яратилмаслигида деб тушунмоқдамиз. Зеро, миллий ҳаёт шу муҳитда етишган одам нигоҳидан ўтиб миллий тилда акс этган асарнинг миллий бўёқлари қайта яратилмас экан, таржиманинг адекватлиги ҳақида оғиз очиш ҳам ортиқча. Шу маънода таржима аслига монандлигининг бош шарти – аслиятдаги миллий бўёқларни қайта яратишдирки, токи таржима ўқувчиси олган таассурот аслият ўқувчиси таассуротига максимал даражада яқин бўлсин. Тўғри, бу талабимиз билан ўта максималист бўлиб кўринишимиз мумкин, бироқ талаб қанчалик баланд қўйилса, натижа шунга қараб юксалиб бориши ҳам аён ҳақиқатдир. Ҳолбуки, ўзбек адабиётидан рус ва ўзга тилларга қилинган таржималарда айни шу талаб оқсаганки, оқибат адабиётимизнинг нодир намуналари ҳам русийзабон ўқувчи наздида ўзига муносиб қадр топмади.

Ўз вақтида, жуда кўп асарларимиз режали тарзда рус тилига ўгирилган шўро замонида, бу хайрли ишга «кун келиб миллий тиллару миллий маданиятлар йўқолиб, ягона тил ва маданият шаклланади» қабилидаги ақида соя солиб турди. Натижада эса асарларимизнинг зоҳири ўгирилди, уларнинг руҳи замиридаги маъно товланишларига эътиборсиз, беписанд қаралди. «Ўтган кунлар»нинг илк таржимасида шунинг таъсири сезилади десак, хато бўлмайди. Иккинчи таржимада айнан миллий ўзига хосликни акс эттиришга ҳаракат борлиги ҳам тайин, бироқ унда ҳам кўнгилдагидек натижага келинган эмас. Яъни «Ўтган кунлар»ни русийзабон ўқувчига танитиш йўлида мутаржимларимиз ҳали кўп изланишлари керак...

Ўз-ўзидан савол туғилади: тақдир тақозоси билан бир асрдан зиёд вақт давомида оммавий тарзда ўрганиб ва фойдаланиб келаётганимиз рус тилигаки таржималар шу аҳволда бўлса, энди-энди оммавий ўрганишни бошлаганимиз ғарб тилларига таржималари қандай бўларкин? Улар жаҳон аҳлига Қодирийни, миллатимизни аслига монанд танита олармикин? Тўғри, даражасидан қатъи назар, таржима қилинишининг ўзи етук – халқимиз учун оламшумул аҳамиятга молик воқеа бўлажак. Бироқ, агарки қутлуғ ишга қўл урилаётган экан, унинг пухта ва сифатли амалга оширилиши икки карра хайрлидир. Бас, мавжуд тажрибани ўзлаштириш, йўл қўйилган камчилик ва хатоларни такрорламаслик, уларни келтириб чиқарган омилларни бартараф этиш чораларини кўриш муваффақият шарти ва гаровидир. Юқорида асосий эътиборни роман таржималаридаги камчиликларга қаратганимиз, уларни анча батафсил шарҳлаб, сабабларини изоҳлашга ҳаракат қилганимиз шундан.

Таҳлилларимиз таржима иши, айниқса, «Ўтган кунлар»дек миллийлик руҳи билан йўғрилган асарларни ўзга тилларга ўгириш – ғоят мураккаб ва машаққатли, бир киши кўнгилдагидек амалга ошириши мумкин бўлмаган иш деган хулосага олиб келмоқда. Зеро, биринчидан, таржима қилиш учун аввал романни том маънода ўзлаштириш, матн замиридаги маъно товланишларининг барини кўра олиш даркор. Бунинг учун таржимонга бадиий сўзни теран ҳис қиладиган филолог, ўтмишимизни икир-чикирларигача жонли тасаввур эта оладиган тарихчи, урфодатларимиздан чуқур хабардор этнограф, диний арконларни биладиган диншунос кабиларнинг маслаҳатлари мунтазам керак бўлади. Иккинчидан, таржима тилида оригинал бадиий ижод қилишга қобил ва бу борада иқтидорини намоён эта олган кишини – профессионал ёзувчини мутаржим сифатида жалб этиш зарур. Зеро, фақат шундагина роман ўзга тилда бадиий асар ўлароқ жаранг топиши мумкин. Айни чоғда, иш давомида унинг ёнида ўзбек ва инглиз тилларини мукаммал биладиган маслаҳатчи бўлиши керак, токи муаллиф ва адабиётимиз манфаатларининг ҳимоячиси ўлароқ туриб берсин. Ниҳоят, учинчидан, романнинг ўзга тилдаги нашри анча катта ҳажмдаги муфассал изоҳ ва шарҳлар билан таъминланиши шарт, яъни таржимани чоп этиш харажатлари ҳам сезиларли даражада ортиши табиий.

Мазкур умумлаштириб берилган учта шарт, аввало, биз назарда тутаётган таржима коллектив ижод маҳсули бўлишини кўзда тутади, фақат бамисоли театрдаги каби ижодий жамоа меҳнати битта нигоҳ – инглиз тилида ёзувчи профессионал адиб нигоҳида бир фокусга йиғилади. Аёнки, бундай таржибага шахсий ташаббус билан, хусусий тарзда ҳеч кимнинг қўл урмаслиги ҳам тушунарли, чунки уддасидан чиқиш мушкул. Иккинчи томондан, бундай таржимани амалга ошириш учун сарф этиладиган меҳнат ҳам, нашрнинг ўзи ҳам каттагина маблағни талаб қилади, дейлик, биргина инглиз тилида ёзадиган профессионал адибни жалб этишнинг ўзи бўладими, ахир?! Албатта, бундай таржиманинг амалга оширилиши бу иш учун амалдаги сарфлардан бир неча ўнлаб баробар харажатни талаб қилади. «Ўтган кунлар» каби миллат юзини кўрсата оладиган бармоқ билан санарли асарлар эса бунга ҳар жиҳатдан арзийдики, фикримизча, уларнинг таржимаси махсус дастур асосида амалга оширилиши мақсадга мувофиқ. Хуллас, биз тавсифлаган тартибдаги иш бадавлат саховатпеша ҳомийлигида ёки нуфузли ташкилот бошчилигидагина амалга ошиши мумкин. Сўзимиз аввалида зикр этилган хабардан беҳад қувонганимизнинг сабаби шу, шоядки, мулоҳазаларимизнинг бу қутлуғ ишга зиғирча бўлсин нафи тегса.

2017 йил